“Pogradeci, vatër atdhetare” – një kontribut i vyer në historiografinë shqiptare
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Një vepër që i shërben kujtesës kombëtare
Historiografia shqiptare vazhdon të pasurohet me botime që ndriçojnë historinë e krahinave, qyteteve dhe figurave që kanë lënë gjurmë në rrugëtimin e kombit drejt lirisë dhe shtetformimit. Pikërisht në këtë traditë të studimeve serioze vendoset edhe libri “Pogradeci, vatër atdhetare (1878-1924)”, i autorit Zenun Fero, një studiues i pasionuar, ushtarak në profesion dhe hulumtues këmbëngulës i historisë së vendlindjes së tij.
Në dekadat e fundit janë botuar një numër i konsiderueshëm monografish dhe studimesh kushtuar historisë lokale, por jo të gjitha arrijnë të kapërcejnë kufijtë e kronikës për t’u shndërruar në vepra me interes më të gjerë kombëtar. Libri i Zenun Feros është një nga ato botime që e tejkalon këtë kufi, sepse ai e trajton historinë e Pogradecit jo si një histori të izoluar, por si pjesë organike të historisë së Shqipërisë gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare, të shpalljes së Pavarësisë dhe të konsolidimit të shtetit shqiptar.
Vepra është një dëshmi se historia kombëtare ndërtohet mbi historitë e krahinave, të qyteteve dhe të njerëzve që, me veprën dhe sakrificat e tyre, krijuan identitetin politik e kulturor të Shqipërisë moderne.
Një studim i mbështetur mbi burime
Libri është fryt i një pune shumëvjeçare kërkimore. Autori ka shfrytëzuar dokumente arkivore, botime historike, shtypin e kohës, kujtime, dëshmi dhe literaturë të specializuar, duke i ballafaquar ato me kujdes për të rindërtuar zhvillimet historike të periudhës 1878-1924.
Një nga meritat kryesore të autorit është përpjekja për të sjellë në dritë dokumente dhe të dhëna pak të njohura, duke shmangur përsëritjen mekanike të literaturës ekzistuese. Kjo i jep veprës karakter kërkimor dhe e bën atë të vlefshme jo vetëm për lexuesin e zakonshëm, por edhe për studiuesit e historisë lokale dhe kombëtare.
Nga pikëpamja metodologjike, libri ndërthur kronologjinë e ngjarjeve me analizën historike dhe me paraqitjen e figurave kryesore, duke krijuar një rrëfim të qartë dhe të kuptueshëm.
Pogradeci në rrjedhën e historisë kombëtare
Autori e vendos Pogradecin në qendër të zhvillimeve historike që nisën me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe vijuan deri në vitet e para të shtetit shqiptar.
Në faqet e librit pasqyrohen: zhvillimet në Kazanë e Starovës gjatë sundimit osman; lëvizjet patriotike dhe kryengritjet kundër pushtetit osman; përhapja e arsimit në gjuhën shqipe; veprimtaria e çetave patriotike; roli i patriotëve pogradecarë në Shpalljen e Pavarësisë; zhvillimet gjatë Luftës së Parë Botërore dhe ndikimi i Kongresit të Lushnjës në jetën politike të krahinës.
Në këtë mënyrë, autori ndërton një tablo historike ku ngjarjet lokale lidhen natyrshëm me proceset kombëtare.
Galeria e patriotëve pogradecarë
Një nga vlerat më të mëdha të veprës është galeria e figurave historike që autori ka sjellë në kujtesën e lexuesit. Në libër gjejnë vend personalitete të njohura të lëvizjes kombëtare shqiptare, si Bajo Topulli, Çerçiz Topulli, Mihal Grameno, Themistokli Gërmenji, Gjerasim Qiriazi, Dervish Hima, Abdyl Ypi, Halit Bërzeshta, Spiro Bellkameni, Vani Ciko Kosturi, Jashar Starova, Kajo Babieni, Kaçe Starova, Shaban Blloshmi, Tun Kokoneshi, Orhan Pojani, Ibrahim Baci, Mehmet Tahiri dhe dhjetëra patriotë të Gorës, Mokrës, Oparit, Devollit e zonave përreth.
Autori nuk kufizohet vetëm në renditjen e emrave, por përpiqet të evidentojë kontributin konkret të secilit në organizimin e çetave patriotike, në mbrojtjen e trojeve shqiptare, në përhapjen e arsimit kombëtar dhe në ndërtimin e shtetit shqiptar.
Vlerësim historiografik
Nga këndvështrimi i historiografisë shqiptare, kjo vepër përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në studimet e historisë lokale.
Historia kombëtare nuk mund të kuptohet pa historinë e krahinave që e ndërtuan atë. Në këtë kuptim, libri i Zenun Feros plotëson një boshllëk të ndjeshëm në dokumentimin e rolit të Pogradecit gjatë një prej periudhave më të rëndësishme të historisë shqiptare.
Merita e autorit qëndron edhe në faktin se ai shmang trajtimin e figurave historike si mite të paprekshme. Ai përpiqet t’i vendosë ato në kontekstin e kohës së tyre, duke i parë si pjesë të proceseve politike, shoqërore dhe kulturore që çuan drejt krijimit të shtetit shqiptar.
Libri ka gjithashtu rëndësi dokumentare, sepse mbledh në një vëllim të vetëm të dhëna të shpërndara në arkiva, botime dhe kujtesën popullore. Kjo e bën atë një pikë referimi për studiuesit që në të ardhmen do të merren me historinë e Pogradecit dhe të Shqipërisë Juglindore.
Një vepër me vlera edukative
Përtej rëndësisë shkencore, libri ka edhe një mision të qartë edukues.
Ai u kujton brezave të rinj se liria dhe pavarësia nuk ishin dhuratë, por rezultat i sakrificave të mijëra patriotëve të panjohur dhe të njohur. Në një kohë kur globalizimi dhe ritmi i shpejtë i jetës rrezikojnë të zbehin kujtesën historike, botime të tilla shërbejnë si ura lidhëse ndërmjet brezave.
Libri fton lexuesin të njohë më mirë rrënjët historike të Pogradecit dhe të kuptojë se historia lokale është pjesë e pandashme e identitetit kombëtar.
Autori – studiuesi dhe ushtaraku
Zenun Fero i përket brezit të oficerëve që, krahas shërbimit shumëvjeçar në Forcat e Armatosura, i janë përkushtuar edhe studimit të historisë ushtarake dhe kombëtare.
Karriera e tij si pedagog, specialist i armatimit dhe studiues i historisë ushtarake reflektohet qartë edhe në këtë vepër, ku dallohet disiplina kërkimore, kujdesi ndaj dokumentit dhe dëshira për të ndërtuar një rrëfim të mbështetur mbi fakte.
Botimet e tij të mëparshme për historinë e artilerisë shqiptare, për Slabinjën dhe për çështje të sigurisë kombëtare dëshmojnë një vazhdimësi kërkimore, ndërsa “Pogradeci, vatër atdhetare” përfaqëson kulmin e deritanishëm të angazhimit të tij në fushën e historisë lokale.
Në vend të përfundimit
Libri “Pogradeci, vatër atdhetare (1878-1924)” është më shumë se një monografi historike. Ai është një akt i ruajtjes së kujtesës kombëtare, një homazh për brezat që luftuan për Shqipërinë dhe një kontribut i çmuar në fondin e historiografisë shqiptare.
Vepra meriton të jetë pjesë e bibliotekave publike, universitare dhe shkollore, sepse u ofron studiuesve dokumentacion të dobishëm, mësuesve materiale për edukimin historik dhe lexuesit një panoramë të gjerë të rolit që luajti Pogradeci në historinë moderne të Shqipërisë.
Me këtë botim, Zenun Fero dëshmon se dashuria për vendlindjen, kur shoqërohet me kërkim shkencor, përkushtim dhe ndershmëri intelektuale, shndërrohet në një vlerë të qëndrueshme për kulturën dhe historiografinë shqiptare.
