POETJA NGA KALABRIA MARIA TERESA LIUZZO – ITALI
(Marrë nga Nr.31 i revistës së përditshme “Calabria.Live“, nga rubrika “Poetë të Kalabrisë“, rubrikë kjo nën përkujdesin e Natale Pace, ku është publikuar një material përmbledhës për shkrimtaren e njohur kalabreze Maria Teresa Liuzzo dhe një intervistë e shkurtër e saj.
E shoh me interes ta sjellë këtë material dhe në gjuhën shqipe jo vetëm për admiruesit e poetes, por dhe për admiruesit shqiptar të poezisë në veçanti dhe letërsisë në përgjithësi).
Solli në shqip: Astrit Lulaj
MARIA TERESA LIUZZO
Ndoshta për Maria Teresa Liuzzo nuk vlen shprehja latine “nemo propheta in patria est” (askush nuk është profet në atdheun e vet): të paktën nuk vlen plotësisht, sepse edhe në Reggio Calabria poetja që vjen nga Salino Jonike e ka krijuar tashmë një emër të bukur dhe një famë të merituar.
Edhe në rastin e saj i drejtohem kësaj shprehjeje të vjetër, sepse ekziston një pabarazi e theksuar dhe e papërshtatshme midis famës që Liuzzo ka fituar gjatë vitesh e vitesh veprimtarie shkencore, kulturore, poetike dhe letrare në mbarë botën, dhe pranisë së saj në qytetin e Morganës ku ajo jeton.
Nurul Hoque, një zë i shquar dhe autoritar i letërsisë bengaleze dhe botërore, poet, botues, kritik dhe eseist, në fakt ka titulluar një nga esetë e tij mbi Maria Teresa Liuzzo: “Një zë i shquar në letërsinë botërore”, duke shkruar ndër të tjera për të: “Gjatë karrierës së saj të jashtëzakonshme, Maria Teresa Liuzzo është afirmuar si poete, romanciere, eseiste, kritike letrare, filozofe, gazetare, përkthyese, botuese dhe organizatore kulturore me famë ndërkombëtare. Kontributi i saj në letërsinë botërore i ka sjellë vlerësime në kontinente të ndryshme, duke e bërë atë një nga personalitetet letrare bashkëkohore më me ndikim të lidhura me Italinë”.
Poetja nga Reggio Calabria është Presidente e Shoqatës Liriko-Dramatike “P. Benintende”, një institucion i përkushtuar ndaj promovimit të letërsisë, kulturës dhe arteve skenike; ajo është gjithashtu botuese dhe drejtoreshë e revistës së mirënjohur letrare “Le Muse”, një botim me rëndësi që ka ofruar një platformë shkrimtarëve, poetëve, studiuesve dhe artistëve nga vende të shumta. Nëpërmjet kësaj reviste, ajo ka nxitur dialogun letrar dhe shkëmbimin kulturor ndërmjet komuniteteve të ndryshme ndërkombëtare.
Maria Teresa Liuzzo ka një karrierë të shkëlqyer në gazetari dhe në media. Ka punuar si gazetare, redaktore, përgjegjëse për marrëdhëniet me publikun, kolumniste dhe autore artikujsh editorialë. Ka qenë gjithashtu zv.drejtoreshë e telegazetës “Artes e Tv”. Liuzzo është Presidente e Shoqatës Liriko-Dramatike “P. Benintende”, një institucion i përkushtuar ndaj promovimit të letërsisë, kulturës dhe arteve interpretuese. Udhëheqja e saj ka kontribuar në mënyrë të ndjeshme në ruajtjen dhe përhapjen e vlerave letrare dhe artistike në Itali dhe jashtë saj.
Ajo është gjithashtu botuese dhe drejtoreshë e revistës prestigjioze letrare “Le Muse”, një botim i rëndësishëm që u ka ofruar një platformë shkrimtarëve, poetëve, studiuesve dhe artistëve nga vende të shumta. Përmes kësaj reviste, ajo ka nxitur dialogun letrar dhe shkëmbimin kulturor midis komuniteteve të ndryshme.
Të jashtëzakonshme janë edhe arritjet akademike të Maria Teresa Liuzzo-s: ajo ka marrë doktoraturën në psikologji pranë Universitetit Leibniz të Santa Fe-së, në Nju-Meksiko, Shtetet e Bashkuara. Gjithashtu ka dhënë mësim filozofi dhe letërsi moderne në Shtetet e Bashkuara.
E rëndësishme është edhe bibliografia e saj e pasur, e cila përfshin rreth pesëdhjetë vëllime me poezi, prozë, si dhe përkthime të autorëve nga të gjitha kontinentet; disa nga veprat e saj janë përkthyer në plot tridhjetë e gjashtë gjuhë.
Me pak fjalë, një figurë e vërtetë intelektuale gjithëpërfshirëse, e cila di të afirmohet në botë. Në Reggio ajo jeton në qetësinë e jetës familjare, duke iu kushtuar edhe qenit të saj breton francez, Shaka-s, por mbi të gjitha duke kultivuar “sëmundjen e të shkruarit”, e cila që nga viti 1971 — pra prej plot 55 vitesh — i ka dhuruar asaj shumë kënaqësi të bukura dhe neve, Reggio-s dhe Kalabrisë, një zë autoritar në letërsinë dhe artin botëror.
Këtë e dëshmojnë edhe disa botime të saj në vende të ndryshme: “Danza al ritmo di rime” (Vallëzim në ritmin e rimave) – në arabisht, Universiteti i Marokut, 2023; “Tarmuri di luna” (Të rrahurat e hënës) – në rumanisht, 2023; “Libro italiano”, Botimet Rusi, 2023, nën kujdesin e Eldar Akhadov-it, Biblioteka e Shën Petersburgut; “… Haiku” – 2024, Biblioteka Kombëtare e Rumanisë; “Siamo rami nel cielo” (Jemi degë në qiell) – përrallë e ilustruar e botuar në Rusi nga Eldar Akhadov; “Non seppellitemi viva” (Mos më varrosni të gjallë) – në shqip, Shqipëri, 2024 (një dedikim i qartë për Lorenzo Calogero-n dhe mesazhin e tij të fundit para vetëvrasjes); “Dhe Tani Flas”, nga Tirana Times – SHBA. Natyrisht, edhe për vetë objektin e kësaj rubrike, është poetja Liuzzo ajo që më intereson në këtë rast. Mund t’ia dal duke thënë se, ndërsa kërkoja në internet vargjet e Së Tashmes (Poetes sonë), u ndesha me disa ndërtime lirike vërtet të fuqishme dhe të mbushura me patos, me atë shpërthim ndjenjash që vetëm poetët e mëdhenj e kanë, ndonjëherë edhe pa e ditur, dhe me të cilin arrijnë të komunikojnë shpirt me shpirt, frymë e mish me frymë e mish të lexuesit.
Po ju paraqes disa prej këtyre kompozimeve të bukura:
NDËRTHURJE HIJESH MBI QEPALLA TË HAPURA
dhe xixëllonjat enden në gjakun
e një kohe të largët.
Dëgjoj fjalët e tua
që ulen butësisht mbi mendimet
e mia,
dhe je ti që më mbulon e më bën agim.
MË SHUMË SE SHPATA, EMOCIONI SHPON
në gjakun që zien më shumë se mushti
dhe më pak i ashpër se gjaku i jetës.
Por nëse më ledhaton si një margaritë,
petal pas petali, duke kërkuar,
duke mbërritur te e verdha okër e zemrës së saj,
nëse më vështron në tatuazhin lejla të
manushaqes,
e zgjidh sërish fustanin tim
prej hijeje.
Eja në mua, mos e zhgënje pritjen.
NËSE TI JE POEZI
i dashuri im i fshehtë,
eja tek unë
me fllad ose me zjarr,
por kurrë me qetësi të detit:
midis ekstazës dhe mundimit
qoftë dashuria,
dhe midis pritjes dhe mbërritjes
qoftë përqafimi:
A ka përqafimi më të ëmbël,
se ai që lind në shpresën
që nuk shpresohej më,
o dashuria ime?
JEMI HIJE
që rrahin kohën:
rrahja e agimit,
lumi, qielli.
O yje! Të ndezur mbi kraharorin tim!
Ngrihen
ditë të kaluara, të munduara,
e megjithatë të mbushura me ty.
Oh, të vdesësh si deti!
NJË BISEDË E SHKURTËR ME MARIA TERESA LIUZZO
— Maria Teresa, e ke botuar poezinë tënde të parë në revistën “Il letterato” të Kozencës në vitin 1971, pesëdhjetë e pesë vjet më parë. Më pas, ke botuar edhe përmbledhje të tjera poetike. Je përkthyer në rumanisht dhe në anglisht, ndërsa cikli yt poetik “Genesis” i vitit 1997 është përkthyer dhe botuar me tekstin anglisht nga poeti irlandez Peter Russell. “Radici” (1992); “Psiche” (1993), me parathënie nga Antonio Piromalli; “Apeiron” (1995), me parathënie nga Romeo Magherescu; “Umanità” (1996), me parathënie nga Peter Russell; “Eutanasia d’utopia” (1997), me parathënie nga Vincenzo Rossi; “Autopsia d’immagine” (1999), me parathënie nga Antonio Crecchia; “L’acqua a battito lento” (2001). Shumë vepra dhe të gjitha me cilësi të lartë poetike. Po pjesa tjetër?
MARIA TERESA LIUZZO: Nga viti 2009 deri në vitin 2019 nuk kam botuar libra, por jam marrë me revistën e kulturës ndërkombëtare “Le Muse” dhe kam bashkëpunuar me gazeta italiane dhe të huaja si opinioniste, me ese, artikuj, përkthime, recensione dhe intervista; gjithashtu kam drejtuar disa rubrika, ndër të cilat edhe “Ushtrimi i satirës përmes metrikës së vjershës për fëmijë”, e cila ka marrë një sukses të jashtëzakonshëm në të gjithë botën.
— Një pyetje e drejtpërdrejtë, Maria Teresa; përgjigju pa u menduar shumë: a arrin të më përmendësh tre shkrimtarë kalabrezë që të vijnë në mendje? Pastaj tre shkrimtarë italianë të shekullit XX? Dhe tre ndërkombëtarë?
MARIA TERESA LIUZZO: Më pëlqejnë Lorenzo Calogero, Franco Costabile dhe Alba Florio. Ndër shkrimtarët vlerësoj Fortunato Seminara-n, Leonida Repaci-n dhe Corrado Alvaro-n. Ndër emrat kombëtarë (italianë): Cesare Pavese, Pier Paolo Pasolini dhe Umberto Eco. Ndër emrat me jehonë ndërkombëtare: Peter Russell, Athanase Vantchev de Thracy, Oriana Fallaci.
— Na trego për një ditë të zakonshme tënden. Dua të them: me gjithë angazhimet në revista dhe media kombëtare e ndërkombëtare, a gjen kohë për familjen dhe për Shaka-n tënd të mrekullueshëm?
MARIA TERESA LIUZZO: Për mua nuk ekzistojnë “ditë të zakonshme”, sepse askush nuk mund ta parashikojë të ardhmen dhe as të ketë një takim paraprak me fatin. Përparësia ime është familja ime, përfshirë edhe qenin tim të vogël.
Që kur Milo, labradori, kaloi urën e ylberit, pas një periudhe prej katër vitesh ne adoptuam Shaka-n, në vitin 2022. Ai është një breton francez që e do dhe që di të të bëjë ta duash: edhe ai është hija ime dhe gëzimi i shtëpisë. Në jetë mjafton të dish të organizohesh dhe nuk ka asnjë peshë ajo që bëhet me dashuri dhe nga dashuria.
— Më thuaj, çfarë përfaqëson për ty poezia dhe si e ndërthur atë me njerëzit? A ka ende vend për poezinë në këtë botë të luftërave, dhunës dhe mungesës së idealeve?
MARIA TERESA LIUZZO: Vargjet janë streha e shpirtit, ato që në këtë çast përfaqësojnë praninë e munguar të poezisë. Është ai shkëlqim zjarri që zvarritet në qiell dhe që njeriu e kryqëzon!
Poezia është ushqimi shpirtëror, zemra e jetës, gjaku i fjalës, kur stuhia është më e rëndë se një lindje kaotike. Poetët janë ligjvënësit e vërtetë të Njerëzimit.
Poezia është revolta kundër gjërave të pranuara: luftërave, katastrofave, varfërisë, sëmundjeve, dhimbjes, skllavërisë, krimeve, arrogancës, masakrave. Por poezia është edhe profeci, që hija të mos e kapërcejë dritën. Sot shkrimi është bërë një mjet kontrolli. Ai që fiton njohuri përballet me dyshimin dhe fillon të mos besojë; bëhet i rrezikshëm për pushtetin dhe, kur nuk mund të luftohet, kërkohet një mënyrë për ta njollosur, sepse aty ku sundon ligësia, sundojnë cinizmi dhe çrregullimi, urrejtja.
— A ka ndonjë poet kalabrez, italian apo ndërkombëtar, ndaj të cilit poezia jote i është referuar (dhe i referohet ende) në ndonjë mënyrë?
MARIA TERESA LIUZZO: Lexoj nga pak gjithçka, pa mbetur e ndikuar prej saj; prandaj jam dhe mbetem një shpirt i lirë. Poezia është e pakapshme si uji që përshkon barkun kozmik, shpellën e shenjtë përpara se të dalë në dritë, urtësia simbolike e së cilës është filizi drejt brendisë së qenies.
Dhe për ta përfunduar, Maria Teresa, ti je në marrëdhënie dhe kontakt të vazhdueshëm me shprehjet kulturore të të gjithë botës; sa Kalabri, sa Reggio dhe sa nga Saline Jonike-ja jote gjenden në angazhimin tënd intelektual?
MARIA TERESA LIUZZO: Në poezinë time gjendet magjepsja e natyrës dhe eleganca e qetësisë së saj dhe nuk mund të harrojmë se Kalabria i ka dhënë emrin Italisë. Nuk ekziston poezi pa natyrën, sepse pikërisht ai gjelbërim i pashkelur më ka përcjellë mesazhin e gjallë dhe të thellë mbi vlerat universale të jetës.
Që në fëmijëri tërhiqesha nga qielli i yjëzuar i verës, hëna e kuqe, yjësitë dhe planetët, si dhe nga dëbora që binte mbi bredha, pisha dhe selvi, duke e lehtësuar dhimbjen e botës si një ledhatim.
Ishte sikur të gjendesha në vendin e zanave. Çdo stinë kishte historinë e saj. Lumturi ishin kodrat e lulëzuara pas vajit të mundimshëm të përrenjve; hapësirat e pafundme me grurë, mes shpërthimit të lulebasaneve dhe lulëkuqeve, të pavetëdijshme për draprin dinak; kënga e laureshave; agrumoret; brigjet e pasura me xhenista dhe oleandra të hidhur.
Era e detit na mbështillte me një shall prej kripe deti, të përzier me aromën e trëndafilave. Në agim dëgjoheshin zërat e peshkatarëve që tërhiqnin rrjeta të mbushura plot me peshq, alga dhe ndonjë guaskë deti; kthimi dhe nisja e dallëndysheve dhe çafkave; puthja e diellit që mbante aromën e zambakëve; gjethet që rrotulloheshin nën shiun e kaltër, të cilin unë e pija dhe e merrja frymë me sytë mbyllur.
Edhe pse ajo kohë tashmë është larg, natyra arrin gjithmonë të më befasojë me mrekullitë dhe sfidat e saj, dhe besoj se, ashtu si vendi im dhe e gjithë Kalabria, ajo është një shkëlqim i vërtetë mbi tokë.
