Tranzicioni i gjatë: Hija e një diktature 50-vjeçare
Saimir Kadiu
A ka lidhje tranzicioni i gjatë shqiptar me diktaturën gati pesëdhjetëvjeçare?
Dhe, më thellë akoma: a është ky tranzicion një pasojë e vonuar e atij sistemi, një çmim që shoqëria shqiptare vazhdon ta paguajë edhe dekada pas rrëzimit të tij?
Përgjigjja per mendimin është po, por vetëm nëse e kuptojmë diktaturën jo thjesht si një regjim politik që kontrollonte shtetin, por si një sistem që për gati gjysmë shekulli ndërhyri në ekonomi, në pronë, në arsim, në kulturë, në marrëdhëniet shoqërore dhe, mbi të gjitha, në mënyrën se si individi mendonte për veten, për shtetin dhe për të ardhmen.
Diktatura nuk rrëzohet plotësisht ditën kur rrëzohet monumenti i saj…
Një regjim politik mund të përmbyset brenda pak muajsh; një ekonomi mund të liberalizohet me ligje; një kushtetutë mund të ndryshohet brenda një viti. Por një shoqëri nuk e ndryshon menjëherë psikologjinë e saj historike. Ajo mbart gjatë në kohë frikërat, zakonet, mosbesimin, privilegjet, pabarazitë, mënyrat e sjelljes dhe kulturën institucionale të sistemit që ka lënë pas.
Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të tranzicionit shqiptar: demokracia filloi në vitin 1990, por shoqëria që duhej ta ndërtonte atë ishte formuar për gati pesëdhjetë vjet brenda një diktature.
Në planin ekonomik, trashëgimia ishte kolosale.
Shqipëria doli nga komunizmi me një ekonomi të centralizuar, me pronë kryesisht shtetërore, me treg të deformuar, me mungesë të kapitalit privat, me teknologji të prapambetur dhe me lidhje të dobëta me ekonominë botërore.
Ekonomia e tregut nuk është vetëm një sistem çmimesh dhe pronësie. Ajo kërkon institucione, kontrata, besim, konkurrencë, kulturë sipërmarrëse, sistem bankar, administratë profesionale dhe një kulturë të respektimit të pronës.
Në vitin 1990, Shqipëria duhej të ndërtonte pothuajse njëkohësisht të gjitha këto.
Prandaj tranzicioni ekonomik nuk ishte thjesht kalimi nga një model ekonomik në një tjetër. Ishte kalimi nga një qytetërim ekonomik në një tjetër.
Individi që për dekada kishte mësuar se shteti ishte pronari, punëdhënësi, garantuesi i të ardhurave dhe përcaktuesi i jetës ekonomike, duhej të mësonte brenda pak vitesh të mendonte si pronar, sipërmarrës, investitor dhe qytetar i një ekonomie konkurruese.
Kjo nuk mund të ndodhte pa dhimbje.
■ Ndoshta askund tjetër trashëgimia e komunizmit nuk është shfaqur aq qartë sa në çështjen e pronës.
Shtetëzimi i pronës private gjatë regjimit komunist krijoi një problem që demokracia e gjeti të gatshëm: kujt i përkiste prona?
Ish-pronarit? Atij që e kishte marrë nga shteti? Atij që e kishte blerë më pas? Shtetit? Komunitetit?
Kjo nuk ishte vetëm një pyetje juridike. Ishte një pyetje mbi drejtësinë historike.
Dhe kur një shoqëri nuk arrin të krijojë një konsensus të qëndrueshëm mbi pronën, ajo krijon pasiguri ekonomike. Pasiguria e pronës prodhon pasiguri të investimit; pasiguria e investimit pengon zhvillimin; dhe mungesa e zhvillimit ushqen zhgënjimin ndaj vetë demokracisë.
Kështu, një problem i lindur në vitet e para të diktaturës mund të shfaqë pasojat e tij edhe dekada më vonë.
■ Diktatura dhe shkatërrimi i kapitalit shoqëror
Por ekonomia nuk shpjegon gjithçka.
Një nga dëmet më të thella të diktaturës ishte shkatërrimi i besimit shoqëror.
Një shoqëri demokratike funksionon mbi një sasi të madhe besimi: besimi te institucionet, te ligji, te kontrata, te tjetri dhe te ideja se rregullat vlejnë njësoj për të gjithë.
Diktatura, përkundrazi, ndërton bindjen e kundërt: se pushteti është mbi ligjin, se lidhja me pushtetin mund të jetë më e rëndësishme se merita dhe se mbijetesa shpesh kërkon përshtatje, heshtje ose kompromis.
Kur një kulturë e tillë kalon nga një sistem në tjetrin, ajo nuk zhduket me dekret.
Prandaj një nga pyetjet më të rëndësishme të tranzicionit shqiptar nuk është vetëm: “A ndërtuam institucione demokratike?”
Por: “A ndërtuam kulturën shoqërore që i bën institucionet demokratike të funksionojnë”?
Janë dy gjëra të ndryshme.
Njeriu i ri dhe njeriu i tranzicionit
Komunizmi shqiptar synoi të krijonte atë që propaganda e quante “njeriun e ri”: individin e formuar sipas ideologjisë, kolektivit dhe bindjes ndaj sistemit.
Por paradoksi historik është se pas vitit 1990 nuk u shfaq menjëherë një “njeri i ri demokratik”.
U shfaq njeriu i tranzicionit.
Ai ishte një përzierje e së kaluarës dhe së ardhmes.
Ai kërkonte lirinë, por shpesh priste ende shumë nga shteti.
Dëshironte pasurinë, por nuk kishte gjithmonë kulturën e tregut.
Kërkonte demokracinë, por mund të mendonte ende në mënyrë klienteliste.
Dëshironte drejtësinë, por mund të kërkonte privilegj për veten.
Ky nuk është një paradoks shqiptar. Është një nga problemet klasike të shoqërive që dalin nga regjime autoritare.
Pse tranzicioni zgjat?
Sepse tranzicioni nuk është vetëm një periudhë kohore.
Është një proces transformimi institucional, ekonomik dhe psikologjik.
Një diktaturë pesëdhjetëvjeçare nuk prodhon vetëm pesëdhjetë vjet histori; ajo prodhon pasoja që mund të zgjasin shumë më tepër se vetë regjimi.
Nëse një brez lind dhe rritet në diktaturë, ai mëson të jetojë sipas rregullave të saj. Nëse një brez i dytë rritet në vitet e para të tranzicionit, ai mëson të jetojë në një shoqëri ku rregullat janë ende duke u krijuar. Vetëm brezat që rriten në institucione të qëndrueshme demokratike mund të kenë mundësinë ta përjetojnë demokracinë jo si një projekt, por si një normalitet.
Prandaj është e gabuar të matim tranzicionin vetëm me kalendar.
Njëzet, tridhjetë apo tridhjetë e pesë vjet nuk janë domosdoshmërisht shumë për transformimin e një shoqërie që ka kaluar nga një sistem totalitar në një demokraci liberale dhe ekonomi tregu.
Por kjo nuk do të thotë se çdo dështim duhet t’i atribuohet komunizmit.
Këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm.
Komunizmi shpjegon shumë nga problemet e tranzicionit, por nuk mund të shërbejë si alibi për të gjitha dështimet e tij.
Pas vitit 1990, përgjegjësia historike kaloi gradualisht nga e kaluara te brezat dhe institucionet e reja.
Korrupsioni nuk është thjesht trashëgimi e komunizmit.
Dobësia e shtetit ligjor nuk është vetëm trashëgimi e komunizmit.
Klientelizmi politik nuk është thjesht trashëgimi e komunizmit.
Dështimet e politikave ekonomike, keqadministrimi, abuzimi me pushtetin dhe mungesa e përgjegjshmërisë politike janë përgjegjësi e periudhës demokratike.
Historia mund të shpjegojë kushtet fillestare. Ajo nuk mund të justifikojë pafundësisht zgjedhjet e mëvonshme.
Një tranzicion midis dy kohëve
Ndoshta kjo është mënyra më filozofike për ta parë historinë shqiptare pas vitit 1990: Shqipëria nuk ka qenë thjesht duke kaluar nga një sistem politik në një tjetër; ajo ka qenë duke kaluar nga një kohë historike në një tjetër.
Diktatura ishte një botë e mbyllur. Demokracia është një botë e hapur.
Diktatura premtonte barazinë duke kufizuar lirinë.
Tregu premton mundësi përmes konkurrencës, por prodhon edhe pabarazi.
Diktatura i kërkonte individit bindje. Demokracia i kërkon përgjegjësi.
Diktatura i jepte shtetit pothuajse gjithçka. Demokracia kërkon që qytetari dhe institucionet të ndajnë përgjegjësinë.
Këto nuk janë ndryshime thjesht politike. Janë ndryshime në vetë filozofinë e jetës shoqërore.
A do të përfundojë ndonjëherë tranzicioni?
Ndoshta pyetja më interesante është nëse tranzicioni ka një datë përfundimi.
Një shoqëri nuk shpall një mëngjes: “Sot tranzicioni mbaroi.”
Tranzicioni përfundon kur institucionet nuk varen më nga individët; kur ligji është më i fortë se pushteti; kur prona është e sigurt; kur konkurrenca është më e rëndësishme se lidhja; kur qytetari nuk kërkon mbrojtës politik për të zgjidhur një problem që duhet ta zgjidhë institucioni; kur ndryshimi i qeverisë nuk shihet si kërcënim për mbijetesën ekonomike; dhe kur demokracia nuk perceptohet më si një ideal i importuar, por si mënyra normale e organizimit të shoqërisë.
Në këtë kuptim, tranzicioni shqiptar nuk është thjesht një histori e së shkuarës.
Është ende një proces i papërfunduar i ndërtimit të besimit, institucioneve dhe kulturës qytetare.
Dhe ndoshta paradoksi më i madh është ky: për të dalë përfundimisht nga hija e diktaturës, nuk mjafton të kujtojmë se ajo ka ekzistuar. Duhet të kuptojmë mekanizmat përmes të cilëve ajo vazhdon të jetojë në zakone, në institucione, në marrëdhënie dhe në mënyrën se si mendojmë për shtetin.
Sepse diktaturat mund të rrëzohen shpejt. Por historia e tyre largohet ngadalë.
Dhe sa më e gjatë të ketë qenë diktatura, aq më i gjatë mund të jetë udhëtimi drejt një shoqërie ku liria, ligji dhe përgjegjësia nuk janë më vetëm fjalë politike, por bëhen pjesë e natyrshme e jetës së përditshme.
Me pak fjale kemi akoma rrugë për të bërë…
PO JU SI MENDONI?
