Menda Vreto: TË SHKRUASH SI ZË, KUJTESË DHE RILINDJE
INTERVISTË E MENDA VRETO
Realizuar nga gazetarët e El Massar El Arabi – Algjeri
Kur filloi vërtet rrugëtimi juaj në shkrim? Dhe cili ishte teksti i parë në të cilin ndjetë: “Kjo jam vërtet unë”?
Besoj se marrëdhënia ime me shkrimin filloi shumë kohë përpara se ta kuptoja plotësisht se çfarë do të thoshte. Në njëfarë mënyre, shkrimi ishte tashmë pjesë e historisë së familjes sime. Stërgjyshi im, Jani Vreto (1822–1900), ishte një nga figurat e rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Lindi në Postenan, pranë Leskovikut dhe studioi në shkollën prestigjioze Zosimea të Janinës. Më vonë jetoi dhe punoi në Stamboll dhe në Bukuresht, duke i kushtuar një pjesë të madhe të jetës mbrojtjes së gjuhës, arsimit dhe kulturës shqiptare. Ishte ndër themeluesit e Shoqërisë së Shtypit të Shkronjave Shqipe dhe punoi për promovimin e librave dhe botimeve në gjuhën shqipe. Vdiq në Athinë në vitin 1900. Të di se jam pasardhëse e tij ka për mua një kuptim shumë të veçantë. Nuk e di nëse dashuria për fjalët mund të trashëgohet vërtet, por më pëlqen të mendoj se një pjesë e asaj ndjeshmërie ka ardhur deri tek unë. Fillova të shkruaj poezi kur isha fëmijë. Më pëlqente të hidhja në letër mendimet dhe emocionet e mia. Më vonë fillova të shkruaj edhe ese dhe detyra për studentë që përgatiteshin për provimet e shtetit. Ishin fillime të thjeshta, por sot, kur shikoj pas, i njoh si hapat e parë të rrugëtimit tim si shkrimtare. Shkrimi nuk ka qenë kurrë thjesht një profesion për mua. Ai u bë një mënyrë për t’i dhënë kuptim asaj që kam përjetuar.
Pse zgjodhët veçanërisht esenë dhe poezinë? Çfarë përfaqësojnë për ju këto forma letrare?
E dua poezinë, esetë dhe librat, por ndihem veçanërisht e tërhequr nga biografitë, historitë e vërteta dhe monologët. Poezia të lejon të thuash shumë me shumë pak fjalë. Ajo është emocion, intuitë dhe heshtje. Eseja, nga ana tjetër, më jep mundësinë të ndalem, të vëzhgoj realitetin dhe të thellohem në tema që i konsideroj të rëndësishme. Historitë e vërteta më interesojnë veçanërisht sepse nuk kanë nevojë të shpiken për të qenë të jashtëzakonshme. Jetët e njerëzve janë tashmë plot dhimbje, guxim, rrëzime dhe fillime të reja. Kur shkruaj një histori të vërtetë, ndiej se kam një përgjegjësi: jo vetëm të tregoj atë që ka ndodhur, por t’i rikthej dinjitetin personit që e ka përjetuar.
Si do ta përshkruanit identitetin tuaj si shkrimtare? Cili është elementi dallues që i mundëson një lexuesi ta njohë stilin tuaj pas vetëm disa rreshtash?
E konsideroj veten një shkrimtare të thjeshtë. Dhe për mua thjeshtësia nuk do të thotë sipërfaqësi. Përkundrazi, besoj se thjeshtësia është një nga gjërat më të vështira për t’u arritur në shkrim. Shkruaj sepse dua të kuptohem. Nuk dua që lexuesi të duhet të kalojë përmes një gjuhe të ndërlikuar për të kuptuar atë që përpiqem të them. Kërkoj një stil të drejtpërdrejtë dhe njerëzor, i aftë të arrijë në zemër pa pasur nevojë të ngrejë zërin. Në esetë e mia trajtoj tema të rëndësishme të shoqërisë: emigracionin, bullizmin, gjendjen e grave, dhunën fizike dhe psikologjike, vetminë dhe forcën e nevojshme për të filluar përsëri. Ndoshta ajo që e karakterizon më shumë shkrimin tim është pikërisht kjo: nuk shkruaj për të treguar se sa di, por për të ndarë diçka që mund t’i shërbejë atij që më lexon.
Çfarë lloj esesh shkruani më shpesh: personale, sociale, kulturore apo analitike?
Jam veçanërisht e interesuar për temat që mund të prekin jetën e njerëzve. Më tërheqin çështjet sociale, por edhe ato thellësisht personale. Dua të eksploroj atë që ndodh brenda një personi kur ndien se të gjitha problemet kanë rënë mbi shpatullat e tij dhe, pavarësisht gjithçkaje, arrin të gjejë forcën për t’u ngritur përsëri. Është një pyetje që më shoqëron shpesh: si mund të ndihet i fortë një njeri kur jeta duket se i ka marrë gjithçka? Përgjigjja ime lidhet edhe me besimin tim. Jam myslimane dhe kam një besim të thellë tek Zoti. Besimi im më ka mësuar të mos kem frikë nga vështirësitë dhe të kuptoj se, edhe kur një derë mbyllet, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se rrugëtimi ynë ka përfunduar. Ndonjëherë kërkojmë diçka me gjithë zemër dhe ajo nuk ndodh. Unë besoj se mund të ketë një arsye. Ndoshta ajo që dëshirojmë nuk është në të vërtetë ajo që është më e mira për ne. Për këtë arsye përpiqem të përcjell përmes shkrimit tim një mesazh shprese. Jo një shpresë naive, por atë që lind pasi ke njohur dhimbjen.
Cilat janë temat që ju përfshijnë më shumë dhe tek të cilat riktheheni më shpesh në shkrimet tuaja?
Emigracioni është padyshim një nga temat që shfaqet më shpesh në shkrimet e mia, sepse është një realitet që e njoh thellësisht. Kur emigron, nuk merr me vete vetëm një valixhe. Merr gjuhën tënde, kujtimet, frikërat, ëndrrat dhe gjithçka që ishe përpara se të mbërrije në një vend të ri. Dhe shumë shpesh duhet të fillosh nga zeroja. Një tjetër temë themelore për mua është mbrojtja dhe emancipimi i grave. Kam shkruar shumë për dhunën fizike dhe psikologjike dhe për rëndësinë që gratë të njohin vlerën e tyre. Kam pasur gjithashtu nderin të marr një Çmim Special të Jurisë për punën time kushtuar kësaj teme. Besoj se asnjë grua nuk duhet të mendojë kurrë se vuajtja është fati i saj. Edhe kur ndodhet në një situatë jashtëzakonisht të vështirë, ajo duhet të jetë në gjendje të imagjinojë një jetë ndryshe. Dhe pastaj është thjeshtësia. Besoj thellësisht se sa më autentik dhe i thjeshtë të jetë një person, aq më shumë arrin të fitojë respekt. Në besimin tim, thjeshtësia është një virtyt. Nuk kemi nevojë të shtiremi sikur jemi dikush që nuk jemi.
Për kë shkruani?
Para së gjithash shkruaj sepse nuk dua që ajo që kam parë, përjetuar dhe mësuar të mbetet e mbyllur brenda meje. Ka përvoja që, nëse nuk tregohen, rrezikojnë të humbasin. Besoj se edhe dhimbja mund të shndërrohet në diçka domethënëse dhe të dobishme. Kur shkruaj, mendoj për dikë që mund të jetë duke kaluar një moment të vështirë dhe që, duke lexuar një nga fjalitë e mia, mund të ndihet pak më pak i vetmuar. Nëse një nga librat e mi mund t’i japë qoftë edhe një inkurajim të vogël dikujt, atëherë ndiej se shkrimi im e ka arritur qëllimin e tij. Librat e mi janë botuar nga shtëpi botuese, ndër të cilat Aletti Editore, dhe kam pasur mundësinë të bashkëpunoj me revista si në format të shtypur, ashtu edhe online. Disa nga punimet e mia kanë arritur edhe në botime të njohura ndërkombëtare, ndër të cilat Marie Claire. I konsideroj këto përvoja me mirënjohje të jashtëzakonshme.
Pse në fillim nuk zgjodhët vetëbotimin ose platformat digjitale?
Nuk kam ndier kurrë nevojën t’i botoj vetë librat e mi. Shkruaj në italisht, e cila nuk është gjuha ime amtare, dhe për këtë arsye e konsideroj jashtëzakonisht të rëndësishme punën e redaktorëve, korrektuesve dhe profesionistëve të botimit. Kur dorëzoj një dorëshkrim, e di se ai do të kalojë nëpër duart e njerëzve të tjerë përpara se të arrijë tek lexuesi. Kjo më jep besim dhe më mundëson ta përmirësoj punën. Për mua, të botoj nuk do të thotë thjesht të vendos një libër online. Do të thotë t’u besosh të tjerëve një pjesë të vetes dhe të jesh e gatshme të pranosh vërejtje profesionale dhe rishikime. Sot librat e mi janë të disponueshëm në libraritë fizike dhe online në të gjithë Italinë dhe kanë arritur edhe në platforma ndërkombëtare, ndër të cilat Barnes & Noble në Shtetet e Bashkuara.
Libri juaj i parë ka pasur një rrugëtim vërtet të veçantë. A mund të na tregoni si lindi?
Libri im i parë titullohet “Muret nuk flasin”. Është një libër thellësisht personal, sepse tregon një pjesë të jetës sime, punën time, përvojën time si emigrante dhe, mbi të gjitha, vështirësitë që më është dashur të kapërcej. Kisha studiuar për të punuar në fushën e sëmundjeve të bimëve, por kur mbërrita në Itali, m’u desh të filloja gjithçka nga zeroja. Gjuha përbënte një pengesë dhe u gjenda duke kryer disa nga punët më të vështira. Kisha dy vajza të vogla dhe bashkëshorti im i ishte nënshtruar tre ndërhyrjeve kirurgjikale për shkak të një sëmundjeje të rëndë të stomakut. Duhej të mbroja familjen time dhe shtëpinë që kishim blerë. Në atë moment mora një vendim shumë të vështirë, një nga ato vendime që mund t’ia ndryshojnë përgjithmonë jetën një gruaje. E tregova këtë histori pa u përpjekur të paraqitem si një heroinë. Nuk e konsideroj veten heroinë. E konsideroj veten thjesht një grua që, përballë vështirësive, u përpoq të vazhdonte të ecte përpara. Dhe më pas ndodhi diçka që nuk do ta kisha imagjinuar kurrë. Disa gazetarë lexuan librin tim dhe më kontaktuan. Nuk e kisha kërkuar atë vëmendje. Nuk kisha kërkuar të botohem. Kur mora telefonatën në të cilën më thanë se dëshironin të më intervistonin për Marie Claire, mbeta pa fjalë. Për mua ishte shumë më tepër se një botim i thjeshtë. Pas gjithçkaje që kisha përjetuar, e përjetova si një dhuratë nga Zoti. Besoj se Zoti ka një mënyrë të veçantë për të na surprizuar. Ndonjëherë na udhëheq nëpër rrugë të vështira që në atë moment nuk arrijmë t’i kuptojmë. Por më pas, kur shikojmë pas, kuptojmë se pikërisht ato vështirësi mund të na kenë çuar drejt diçkaje që nuk do ta kishim imagjinuar kurrë.
A keni hasur vështirësi në botën e botimeve ose keni marrë refuzime nga shtëpitë botuese?
Për të qenë plotësisht e sinqertë, nuk kam përjetuar llojin e vështirësive që shpesh tregohen. Kur përfundova librin tim të parë, ia dërgova dorëshkrimin një shtëpie botuese. Rreth dhjetë ditë më vonë mora një telefonatë. Më thanë se libri trajtonte një temë të rëndësishme dhe se ishin të interesuar ta botonin. Pas botimit, libri pati tre ribotime dhe u prit shumë pozitivisht. Edhe me librat e mëvonshëm nuk kam pasur kurrë ndjesinë se dyert ishin plotësisht të mbyllura. Shumë prej kësaj ia atribuoj besimit tim dhe providencës së Zotit. Për pesëmbëdhjetë vjet u kujdesa për vjehrrën time, e cila ishte e paralizuar dhe e detyruar të qëndronte në shtrat. Ishte një periudhë e gjatë dhe e vështirë, por sot mendoj shpesh se edhe lutjet dhe bekimet e saj e kanë shoqëruar rrugëtimin tim. Ka momente në jetë që nuk mund t’i shpjegojmë plotësisht përmes logjikës. Mundemi vetëm të jemi mirënjohës.
Çfarë mendoni për teknologjinë, inteligjencën artificiale dhe format e reja të shkrimit digjital?
Teknologjia mund të përfaqësojë një mundësi të madhe, por gjithçka varet nga mënyra se si e përdorim. Më shqetëson kur inteligjenca artificiale përdoret për të zëvendësuar plotësisht mendimin dhe ndjeshmërinë e autorit. Paraardhësit tanë përpiqeshin t’i ruanin fjalët në çdo mënyrë të mundshme, madje arrinin t’i gdhendnin edhe në gur. Sot kemi mjete të jashtëzakonshme në dispozicion dhe, megjithatë, rrezikojmë të humbasim pikërisht atë që e bën shkrimin njerëzor: aftësinë për të menduar, për të ndier dhe për të treguar një histori përmes përvojës sonë. Nuk jam kundër teknologjisë. Ajo mund të jetë e dobishme, mund të na ndihmojë dhe mund të krijojë mundësi të reja. Por besoj se një shkrimtar duhet të vendosë gjithmonë diçka nga vetja në fjalët e tij. Një makinë mund të ndërtojë një fjali. Por vetëm një qenie njerëzore mund të vendosë një jetë brenda asaj fjalie. Sa i përket botimit, nuk kam paguar kurrë për të botuar librat e mi. E di se ekzistojnë modele të ndryshme botimi dhe se disa autorë zgjedhin botimin me pagesë, por personalisht besoj se një libër duhet të vlerësohet para së gjithash për cilësinë e tij. Për mua, thjeshtësia e gjuhës, ndershmëria e përmbajtjes dhe aftësia për të komunikuar drejtpërdrejt me lexuesin janë shumë më të rëndësishme.
Në fund, çfarë do të thotë për ju sot të jesh shkrimtare?
Të jesh shkrimtare do të thotë të kesh një zë dhe të zgjedhësh ta përdorësh atë. Do të thotë ta shndërrosh atë që kemi përjetuar në diçka që mund t’i shërbejë dikujt tjetër. Kam ardhur nga një tokë tjetër, nga një gjuhë tjetër dhe nga një jetë tjetër. Kam njohur vështirësitë e emigracionit, peshën e detyrimit për të filluar nga e para, përgjegjësinë e një familjeje, dhimbjen dhe frikën. Por kam zbuluar gjithashtu forcën që mund të lindë pikërisht atëherë kur besojmë se nuk kemi më fuqi. Ndoshta për këtë arsye vazhdoj të shkruaj. Sepse besoj se çdo njeri mbart brenda vetes një histori që meriton të dëgjohet. Dhe mbi të gjitha besoj se, edhe kur jeta duket se na ka marrë gjithçka, mund të ketë ende një rrugë përpara nesh. Unë e kam përshkuar atë rrugë me forcat e mia, por edhe me besimin tim. Dhe sot, kur shikoj pas, kuptoj se disa nga faqet më të vështira të jetës sime kanë qenë pikërisht ato që më kanë mësuar të shkruaj. Sepse ndonjëherë jeta vendos përpara nesh një faqe të bardhë jo sepse nuk kemi më asgjë për të thënë, por sepse po na jep mundësinë të shkruajmë një fillim të ri.
FALËNDERIME
Dëshiroj të shpreh mirënjohjen time më të sinqertë për El Massar El Arabi (المسار العربي) dhe për të gjithë redaksinë, që më kushtuan këtë hapësirë të rëndësishme dhe i dhanë zë historisë sime, rrugëtimit tim njerëzor dhe letrar. Një falënderim i veçantë i shkon gazetares Turkia Loucif, për profesionalizmin, ndjeshmërinë dhe vëmendjen me të cilën realizoi këtë intervistë. Për mua është një nder i madh të mund të ndaj përvojën time, vështirësitë e mia, shkrimin tim dhe mesazhin e shpresës që përpiqem të përcjell përmes fjalëve të mia. Faleminderit nga zemra El Massar El Arabi dhe Turkia Loucif që dëgjuan historinë time dhe i dhanë zë asaj.
