STAMBOLLI, QYTETI KU EDHE RRUGET E VJETRA FLASIN SHQIP …
Saimir Kadiu
Pas shtatë vjetësh kthehem në Stamboll, këtë herë për një takim pune.
Qyteti më duket njëkohësisht i njohur dhe i largët. Bosfori është po ai, xhamiat vazhdojnë të ngrihen mbi horizont, tragetet çajnë ujërat mes dy kontinenteve, por Stambolli ka një të veçantë: nuk të lejon të ecësh vetëm në të tashmen.
Mjafton të ecësh në Beyazıt, në Fatih, në Eminönü, në Galata, në Pera, të kalosh pranë ndërtesave të vjetra, shkollave, shtypshkronjave, vendeve ku dikur mblidheshin intelektualë e nëpunës të Perandorisë Osmane, dhe papritur historia shqiptare del nga heshtja.
Këtu kanë kaluar shqiptarë të panumërt.
Disa ishin vezirë, pashallarë, diplomatë, ushtarakë e administratorë të lartë.
Por mua më tërheqin më shumë ata që punuan me mendjen, me penën, me librin dhe me dijen per Shqiperine.
Në Stamboll, në shekullin XIX, një pjesë e madhe e Rilindjes Kombëtare shqiptare, nuk u zhvillua në fusha beteje, por në dhoma pune, zyra, biblioteka, shtypshkronja e tryeza ku diskutohej një pyetje e madhe: Si mund të bëhej një komb edhe kur ende nuk kishte shtetin e vet?
Dhe aty shfaqen tre vëllezërit Frashëri.
Abdyl Frashëri, politikani dhe organizatori, një nga figurat kryesore të Lidhjes së Prizrenit, që në Stamboll u bë pjesë e përpjekjeve për të artikuluar politikisht çështjen shqiptare.
Naim Frashëri, poeti, njeriu që do t’i jepte gjuhës shqipe një tingull të ri, ai që e kuptoi se një komb nuk mbahet vetëm me kufij, por edhe me poezi, shkollë, kujtesë dhe gjuhë.
Dhe Sami Frashëri – Şemseddin Sami – ndoshta figura që më së shumti e mishëron këtë Stamboll shqiptar të dijes.
Në Perandorinë Osmane ai u bë shkrimtar, gazetar, gjuhëtar, leksikograf dhe enciklopedist; në historinë shqiptare mbeti një nga mendjet e Rilindjes. Burimet turke e konsiderojnë ndër figurat e rëndësishme të letërsisë, gazetarisë dhe gjuhësisë osmane.
Në këtë qytet Samiu shkroi, botoi, punoi dhe mendoi.
Ai nuk ndërtoi ura prej guri mbi Bosfor; ndërtoi ura mes gjuhës, dijes dhe identitetit.
Dhe pranë tij ishte Hoxhë Hasan Tahsini, një nga mendjet më të jashtëzakonshme shqiptare të shekullit XIX: filozof, astronom, matematikan, psikolog dhe pedagog. Ishte rektori i parë i Universitetit të Stambollit dhe mori pjesë në përpjekjet e hershme për alfabetin dhe organizimin kulturor shqiptar.
Mendoj për të ndërsa shikoj universitetet e sotme të Stambollit.
Sa e çuditshme është historia!
Një shqiptar nga Ninat i Camerise në skajin jugor të botës shqiptare, vjen në kryeqytetin e një perandorie dhe bëhet rektori i universitetit të saj.
Pastaj vjen Pashko Vasa, shkodrani katolik, shkrimtari, diplomati dhe administratori.
Në Stamboll ai punoi në Ministrinë e Jashtme osmane, mori pjesë në veprimtarinë e Rilindjes, në Komitetin e Stambollit dhe në Shoqërinë e të Shtypurit të Shkronjave Shqip. Më vonë u bë vali i Libanit.
Dhe pastaj Jani Vreto, Koto Hoxhi, Kostandin Kristoforidhi, Pandeli Sotiri, Spiro Dine, Ibrahim Temo e shumë të tjerë.
Stambolli i tyre ishte një qytet ku shqiptarët e besimeve të ndryshme: myslimanë, ortodoksë e katolikë, mund të uleshin në të njëjtën tryezë për të diskutuar për alfabetin e një gjuhe që i bashkonte.
Kjo është ndoshta një nga skenat më të bukura të historisë sonë.
Më 1879, në Stamboll, u krijua Shoqëria e të Shtypurit të Shkronjave Shqip.
Po atë vit u punua dhe u botua Alfabetarja e gjuhës shqipe. Komisioni i alfabetit përfshinte Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën, Hasan Tahsinin dhe Koto Hoxhin.
Mendoj për këtë ndërsa ec në qytet.
Sot ne hapim telefonin dhe shkruajmë shqip me tastierë. Atëherë disa burra në Stamboll duhej të mendonin si do të shkruhej vetë fjala shqip.
Aty, në këtë qytet, u hodhën disa nga themelet e kulturës moderne shqiptare.
Por historia shqiptare e Stambollit nuk përfundon me Rilindjen.
Këtu jetoi e punoi edhe Ismail Qemali, diplomat dhe politikan i Perandorisë Osmane, i cili më vonë do të bëhej figura qendrore e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.
Këtu kaloi edhe Abedin Dino, diplomat dhe burrë shteti i PO. Nje nga organizatoret e Lidhjes se Prizrenit. Njekohesisht edhe themeluesi i burses se Stambollit.
Djali i tij Rasih Dino do te ishte delegat i Camerise ne Shpalljen e Pavarsise me 28 nentor 1912, ndersa i nipi qe mbante emrin e tij Abedin Dino do te behej artisti me i madh turk i shekullit te XX dhe nje nga artistet me te njohur te nderkombetarisht te shekullit XX.
Per admiruesit e futbollit ai njihej edhe si regjizori i filmit “Gol” per Boterorin e vitit 1966.
Stambolli bashkoi ne jeten elitare te PO, familje të njohura shqiptare nga Vlora, Janina, Delvina, Shkodra, Prizreni, Korca, Elbasani, Gjirokastra, Tirana e shumë vise të tjera.
Dhe pastaj vjen një brez tjetër ku perfaqesuesi me i madh ishte Mit’hat Frashëri, biri i Abdylit, shkrimtar, diplomat, bibliograf, botues dhe një nga figurat e rëndësishme të kulturës shqiptare të fillimshekullit XX.
Stambolli ishte gjithashtu një qytet i shtypit shqiptar.
Këtu fjala nuk ishte vetëm fjalë. Ishte armë kulturore.
Gazetat, librat, abetaret dhe revistat krijonin një Shqipëri që nuk ekzistonte ende në hartën politike.
Dhe kur ec sot në rrugët e këtij qyteti, më duket sikur dëgjoj zërat e tyre.
Hasan Tahsini duke folur për dijen.
Naimi duke kërkuar fjalën më të bukur për atdheun.
Samiu duke kërkuar shkronjën më të përshtatshme për një tingull shqiptar.
Pashko Vasa duke shkruar për Shqipërinë.
Jani Vreto duke diskutuar alfabetin.
Kristoforidhi duke menduar për gjuhën.
Abdyli duke menduar për organizimin politik.
Dhe më pas, brezat e rinj që do ta çonin atë ide nga Stambolli në Bukuresht, në Sofje, në Kajro, në Manastir, në Korçë, në Shkodër, në Janinë e më tej.
Stambolli nuk ishte vetëm kryeqyteti i Perandorisë Osmane.
Për shqiptarët ishte edhe një nga laboratorët më të rëndësishëm të Rilindjes sone Kombetare.
Prandaj këtë herë, pas shtatë vjetësh, nuk e shoh Stambollin vetëm si qytetin e Bosforit.
E shoh si një arkiv të gjallë të kujtesës shqiptare.
Çdo rrugë mund të fshehë një emër.
Çdo ndërtesë mund të ketë dëgjuar një bisedë.
Çdo shtypshkronjë mund të ketë nxjerrë nga duart e saj një faqe që më vonë do të bëhej pjesë e historisë së Shqipërisë.
Dhe ndoshta kjo është magjia e qyteteve të mëdha:
ti mendon se po ecën në rrugët e tyre, por në të vërtetë je duke ecur nëpër kujtesën e njerëzve që kanë kaluar aty para teje.
Sot kthehem në Stamboll për nje takim pune si zyrtar i shtetit shqiptar…
Por Stambolli më kujton se, për shqiptarët, puna këtu dikur ishte edhe një mënyrë për të ndërtuar një komb.
Jo me shpata. Jo vetëm me poste.
Por me shkollë, shkronja, libra, dije, poezi dhe mendim.
Dhe ndoshta për këtë arsye, kur largohem nga rrugët e vjetra të qytetit, më mbetet një ndjesi e veçantë.
Sikur në Stamboll nuk kam ardhur vetëm pas shtatë vjetësh. Kam ardhur të “takoj”përsëri disa shqiptarë që kanë jetuar këtu shumë kohë përpara meje.
