Petro Çerkezi: “VALLËZIM I VONË”, NJË DASHURI QË SFIDON KOHËN
Novela “Vallëzim i vonë” e shkrimtares Luljeta Gërmenji na çon në një botë të largët në kohë, në jetën studentore të Shqipërisë së viteve ’70. Përpara kësaj novele, autorja ka botuar vëllimet me skica dhe tregime “Tinguj të një jete” dhe “Monologu i fustanit”. Te “Vallëzim i vonë”, ajo ndërton një histori ku e kaluara dhe e tashmja takohen pas shumë vitesh dhe ku një ndjenjë e ndërprerë në rini rikthehet papritur, sikur koha të mos kishte mundur ta fshinte.
Kjo e bën strukturën e novelës të duket si një hark i madh kohor, ku fillimi dhe fundi lidhen me të njëjtën dëshirë: vallëzimin e papërfunduar.
I. Ekspozicioni – bota studentore e viteve ’70
Në pjesën e parë autorja vendos lexuesin në mjedisin studentor të viteve ’70. Linda dhe Vera janë studente të vitit të parë dhe miqësia e tyre krijon pikën e parë të ekuilibrit në rrëfim.
Mbrëmja e vallëzimit në Kinoklubin “Studenti” është ngjarja që prish këtë ekuilibër.
Në këtë mjedis shfaqet Artani. Ai vjen fillimisht si i panjohur. Nuk ka histori të përbashkët me Lindën, por në çastin kur e fton për vallëzim, krijohet konflikti themelor i veprës. Linda thotë jo. Kjo “jo” e parë është, në aspektin strukturor, shumë më tepër se një refuzim i zakonshëm. Ai bëhet nyja narrative nga e cila do të lindë gjithë historia e mëvonshme. Nëse Linda do ta kishte pranuar vallëzimin, ndoshta novela nuk do të ekzistonte në këtë formë.
II. Zhvillimi – këmbëngulja e Artanit dhe mbyllja e Lindës
Pas mbrëmjes së vallëzimit, rrëfimi nuk e mbyll marrëdhënien, por e ushqen atë përmes takimeve të njëpasnjëshme. Artani i lë Lindës një pusullë në bibliotekë, e pret te porta e fakultetit dhe kërkon mënyra të ndryshme për t’iu afruar. Narrativa këtu ndërtohet mbi afrimin dhe tërheqjen. Artani afrohet. Linda tërhiqet. Ai flet. Ajo dyshon. Ai shfaq interes. Ajo mbyllet në vetvete. Ky ritëm krijon tensionin e parë psikologjik të novelës.
Vera luan rolin e një ndërmjetëseje narrative. Përmes bisedave me të, lexuesi hyn në botën e brendshme të Lindës. Ajo që Linda nuk mund t’ia thotë Artanit, ia rrëfen Verës. Kështu, dialogu mes dy shoqeve nuk është thjesht pjesë e karakterizimit. Ai është edhe mjet për të zbuluar konfliktin dhe luhatjet e brendshëm psikologjike të heroinës.
III. Skena e shiut – afrimi emocional
Takimi në shi, ku Artani e merr Lindën nën ombrellën e tij, shënon një tjetër hap në ndërtimin e marrëdhënies. Narrativa kalon nga ndjekja dhe këmbëngulja drejt një afërsie më njerëzore.
Artani i tregon se njeh nënën e saj. I panjohuri fillon të bëhet i njohur. Megjithatë, struktura narrative ruan pengesën kryesore: Linda ende nuk mund të dorëzohet. Kjo është e rëndësishme, sepse autorja nuk e zgjidh shpejt konfliktin. Përkundrazi, e zgjat kohën e pritjes.
Dhe pikërisht kjo pritje do të bëhet një nga shtyllat e gjithë novelës.
IV. Zhdukja e Artanit – ndryshimi i drejtimit të rrëfimit
Kur Artani zhduket, struktura pëson një kthesë të rëndësishme. Deri në këtë pikë pyetja narrative ishte: A do ta pranojë Linda Artanin? Pas zhdukjes së tij pyetja ndryshon: Çfarë do të bëjë Linda tani që Artani nuk është më?
Kjo është një lëvizje shumë e bukur narrative. Për sa kohë Artani ishte pranë saj, Linda mund të fshihej pas dyshimeve. Kur ai largohet, ajo mbetet vetëm përballë ndjenjës së saj. Pra, mungesa e Artanit e ekspozon Lindën më shumë se prania e tij. Këtu nis edhe transformimi i saj psikologjik.
V. Kërcimi i madh kohor
Një nga veçoritë më të rëndësishme të strukturës narrative është kalimi i gati tre dekadave.
Ky nuk është thjesht një kapërcim kronologjik. Është një boshllëk i madh në jetën e personazhit. Brenda atij boshllëku kanë ndodhur gjëra të panumërta: jeta profesionale, ndryshimi i shoqërisë, vitet e pjekurisë, plakja e prindërve, vetmia dhe mbyllja graduale e horizontit të dashurisë. Autorja nuk ka nevojë t’i rrëfejë të gjitha në mënyrë të hollësishme. Vetë kalimi i kohës krijon një efekt të fuqishëm. Lexuesi kupton se jeta ka kaluar pa e zgjidhur konfliktin që lindi në mbrëmjen e parë të vallëzimit. Kjo është një ekonomi e mirë narrative: një periudhë e gjatë jete përmblidhet për t’i dhënë peshë asaj që ndodh më pas.
VI. Facebook-u si pikë e dytë e nisjes
Në këtë moment novela sikur fillon përsëri. Vera zbulon poezinë e Artanit në Facebook.
Në aspektin strukturor, Facebook-u është porta e rikthimit. Një ditar emocional Në pjesën e parë Artani hyn në jetën e Lindës përmes një mbrëmjeje vallëzimi. Në pjesën e dytë ai rikthehet përmes një poezie. Në fillim ishte muzika. Më vonë është fjala poetike që dëndësohet emocionalisht, merr peshë dhe herë herë merr përmasa dramtike. Ky është një ndryshim shumë domethënës i mjeteve narrative. Rinia lidhet me trupin, vallëzimin, shikimin dhe takimin fizik. Pjekuria lidhet me kujtesën, poezinë dhe komunikimin përmes fjalës.
VII. Njohja – rikthimi i personazhit të humbur
Kur Artani e njeh Lindën përmes komentit të saj, kemi një nga momentet kyçe të strukturës.
Ai nuk e ka harruar. Kështu zbulohet se koha nuk ka funksionuar njësoj për të dy personazhet. Linda ka jetuar me një kujtim të mjegullt, ndërsa Artani ka ruajtur në kujtesë figurën e vajzës që dikur nuk u bë fati i tij. Kjo krijon një rikthim narrativ të së kaluarës.
E kaluara nuk tregohet më vetëm si kujtim. Ajo bëhet ngjarje e re.
VIII. Pjesa lirike – komunikimi i dy të rriturve
Pas ribashkimit virtual, ritmi i novelës ndryshon. Rrëfimi bëhet më intim, më emocional dhe më lirik. Dialogu zë një vend të rëndësishëm. Fjalët e Artanit dhe përgjigjet e Lindës ndërtojnë gradualisht një marrëdhënie të re. Por kjo marrëdhënie nuk është krejt e re. Ajo është vazhdimi i një historie të ndërprerë vite më parë. Ky është një nga paradokset më të bukura të strukturës: historia ka kaluar shumë vite, por emocionalisht ajo duket sikur vazhdon aty ku kishte mbetur.
IX. Episodi i xhelozisë – konflikti rikthehet
Komentet e një gruaje tjetër sjellin një konflikt të ri. Linda bëhet xheloze. Largësia i jep përmasa dramës. Narrativa, në këtë pikë, i rikthehet modelit të vjetër: një pengesë shfaqet në marrëdhënien e tyre. Por këtë herë pengesa është e ndryshme. Në rini Linda kishte frikë nga Artani. Tani ajo ka frikë se mos e humbet Artanin. Ky ndryshim tregon zhvillimin e personazhit. Dikur ajo ikte nga dashuria. Tani ajo ka frikë se mos dashuria i ikën.
X. Udhëtimi në Kanada – kalimi nga virtualja te realja
Udhëtimi në Kanada shënon një tjetër kthesë të madhe. Komunikimi virtual shndërrohet në takim real. Këtu struktura narrative arrin një pikë kulmore: ajo që ishte ëndërr bëhet realitet.
Takimi në Niagara dhe puthja e parë janë veçanërisht të fuqishme për shkak të vonesës së tyre. Puthja e parë ndodh pas tridhjetë vjetësh. Kjo e bën kohën vetë pjesë të historisë së dashurisë.
XI. Vallëzimi – kulmi i pritjes
Udhëtimi i dytë çon drejt “Vallëzimit të vonë”. Titulli tani merr kuptimin e plotë narrativ.
Gjithçka që ka ndodhur më parë duket sikur ka qenë një përgatitje për këtë moment.
Ftesa e parë. Refuzimi. Pusulla. Porta e fakultetit. Shiu. Zhdukja. Tridhjetë vjetët. Facebook-u. Poezia. Xhelozia. Kanadaja. Puthja. Të gjitha këto janë hallka të një zinxhiri që çon drejt vallëzimit. Kështu, titulli nuk është vetëm simbolik. Ai është boshti strukturor i novelës.
XII. Antikulmi – vonesa e Artanit
Pikërisht kur lexuesi pret përmbushjen e plotë, Artani vonohet. Kjo është një zgjedhje narrative shumë e rëndësishme. Në vend që autorja ta përfundojë historinë me një takim të lumtur dhe të parashikueshëm, ajo rikthen pasigurinë. Linda pret. Artani nuk vjen. Përsëri kemi pritje. Por kësaj radhe pritja është shumë më e dhimbshme, sepse lexuesi tashmë e di se sa gjatë kanë pritur këta dy njerëz.
XIII. Aksidenti – ndërhyrja e fatit
Artani, duke nxituar për të arritur në takim, pëson aksident. Këtu struktura narrative merr ngjyrim tragjik. Fati, i cili deri atëherë ishte shfaqur si një seri vonesash dhe humbjesh, bëhet konkret. Në këtë mënyrë, novela ndërton një strukturë pothuajse rrethore: në fillim Linda nuk arrin të vallëzojë sepse ajo refuzon të panjohurin; në fund vallëzimi bëhet, poor perspektiva e tij rrezikohet përsëri, këtë herë jo për shkak të saj, por për shkak të fatit. Ky ndryshim është thelbësor. Në fillim pengesa është e brendshme. Në fund pengesa bëhet e jashtme. Kështu, Linda ka ndryshuar. Ajo tashmë e ka bërë zgjedhjen e saj.
XIV. Struktura rrethore e novelës
Një nga karakteristikat thelbësore të veprës është struktura rrethore. Historia fillon me një ftesë për vallëzim. Historia zhvillohet përmes një dashurie të papërfunduar. Historia rikthehet pas tridhjetë vitesh. Dhe përsëri përfundon rreth një takimi dhe një vallëzimi. Pra, fundi komunikon me fillimin. Por personazhi nuk është më ai që ishte në fillim. Linda e re refuzonte. Linda e pjekur pret. Kjo do të thotë se rrethi nuk është përsëritje e thjeshtë. Është një rreth ku personazhi është transformuar.
XV. Ritmi i rrëfimit
Novela mbështetet në dy ritme të ndryshme. Ritmi i parë është i ngadaltë dhe psikologjik. Ai përqendrohet te njohja, dyshimi, pritja dhe konfliktet e brendshme të Lindës. Ritmi i dytë është më i shpejtë dhe emocional. Ai shfaqet me rikthimin e Artanit, komunikimin në Facebook, udhëtimin në Kanada dhe përgatitjen për takimin. Kjo ndryshueshmëri i jep strukturës dinamizëm. Sidomos kapërcimi i tridhjetë viteve krijon një efekt të fortë: koha kronologjike ecën me shpejtësi, ndërsa koha emocionale mbetet e ndalur tek ajo mbrëmje e parë. Përfundim: një strukturë e ndërtuar mbi pritjen. Nëse do të duhej ta përkufizonim strukturën narrative te “Vallëzim i vonë” me një fjalë, ajo do të ishte pritja. Linda pret të kuptojë Artanin. Artani pret që Linda ta pranojë. Linda e humbet Artanin. Tridhjetë vjet më vonë ajo pret rikthimin e tij. Të dy presin takimin. Linda pret në Kanada. Dhe në momentin e fundit, ajo përsëri pret. Prandaj “Vallëzim i vonë” është ndërtuar si një histori ku ngjarja kryesore nuk është vetëm ajo që ndodh, por edhe ajo që vonohet të ndodhë. Kjo i jep novelës një dimension të veçantë: koha nuk është thjesht sfond i historisë, por një nga forcat kryesore të saj narrative. Në fund, “vallëzimi” bëhet metafora e gjithë rrëfimit. Është vallëzimi i dy njerëzve me njëri-tjetrin, por edhe i njeriut me kohën, kujtesën, dëshirën dhe fatin. Dhe pyetja e fundit mbetet e hapur: a është vonesa e Lindës një pasojë e zgjedhjeve të saj, apo një lojë e fatit? Pikërisht kjo pasiguri i jep strukturës së novelës dimensionin e saj dramatik dhe njerëzor. Do të theksoja këtu se Luljeta Gërmenjë ka një dhunti të natyrëshme rrefimtarie dhe disa nga motivet e saj të dashura të ravijëzuara në librin “Monologu i fustanit” i gjen të thelluara rek novela. I uroj suksese autores me vepra të reja me shtrirje më të gjerë kohore dhe shoqërore.
