ZOGU – MBRETI QË DESHI TA BËNTE SHTETIN PARA SE TË BËNTE KOMBIN
Saimir Kadiu
Ahmet Zogu (8 TETOR 1895 – 9 prill 1961)
Historia shqiptare ka figura që nuk mund të vendosen lehtë në një krah të vetëm të së mirës apo së keqes. Ahmet Zogu është një prej tyre. Ai ishte njëherësh ndërtues i shtetit dhe sundimtar autoritar, modernizues dhe pragmatist, nacionalist dhe një politikan që u mbështet fuqishëm te marrëdhëniet me fuqitë e huaja. Për këtë arsye, Zogu nuk duhet as të adhurohet si mit, as të dënohet si karikaturë.
Ai duhet kuptuar në kohën e vet.
Shqipëria që mori në duar Zogu ishte një shtet shumë i ri, me institucione të dobëta, varfëri të thellë, analfabetizëm të përhapur, ekonomi primitive dhe një shoqëri ende të ndarë nga lidhje krahinore, fisnore e fetare. Shteti shqiptar i pas vitit 1912 nuk kishte trashëguar një administratë moderne, një sistem juridik të konsoliduar apo një ekonomi kombëtare funksionale. Pikërisht mbi këtë terren të brishtë u ngrit karriera e Zogut.
Ai ishte jashtëzakonisht i ri kur hyri në majat e pushtetit. Në dhjetor 1922, në moshën vetëm 27-vjeçare, u bë kryeministri më i ri i historisë së shtetit shqiptar. Më pas do të bëhej president dhe, më 1 shtator 1928, mbret me emrin Zog I, Mbreti i Shqiptarëve.
Por rruga drejt fronit nuk ishte demokratike në kuptimin modern të fjalës.
Pas kthimit në Shqipëri në dhjetor 1924, me mbështetje ushtarake nga Jugosllavia, Zogu vendosi kontrollin mbi shtetin. Republika e vitit 1925 i dha presidentit kompetenca shumë të gjera; opozita u dobësua, liritë politike u kufizuan dhe shtypi iu nënshtrua kontrollit. Më vonë, monarkia e vitit 1928 e konsolidoi edhe më tej pushtetin personal të Zogut.
Kjo është ana e parë që nuk mund të anashkalohet.
Zogu nuk ishte demokrat liberal.
Por historia nuk mbaron këtu.
Sepse brenda këtij regjimi autoritar u krijuan shumë prej themeleve të shtetit modern shqiptar.
U ndërtua një sistem juridik më bashkëkohor, me kode civile, tregtare dhe penale të frymëzuara nga modelet evropiane. U ndërmorën përpjekje për sistemimin e pronës dhe kadastrës, u forcua administrata qendrore dhe u krijuan mekanizma më të qëndrueshëm të shtetit. Një ligj i rëndësishëm për reformën e tokës u miratua në vitin 1930, edhe pse zbatimi i tij mbeti shumë i kufizuar.
Këtu qëndron një nga paradokset më interesante të Zogut:
Ai kërkonte të ndërtonte një shtet modern me mjete politike që shpesh nuk ishin moderne.
Dhe megjithatë, Shqipëria e tij nisi të ndryshonte pamje.
Tirana filloi të merrte trajtat e një kryeqyteti evropian. Rrugët, institucionet, sheshet dhe ndërtesat publike nisën të krijonin atë arkitekturë urbane që edhe sot i jep një pjesë të identitetit qendrës së Tiranës. Modernizimi nuk ishte vetëm ekonomik; ishte edhe urban, administrativ dhe simbolik.
Zogu e kuptoi diçka që Shqipëria e kishte të vështirë ta kuptonte në shekujt e mëparshëm: pa shtet nuk mund të kishte modernizim.
Një nga trashëgimitë më të rëndësishme të periudhës ishte edhe hapja e arsimit shqiptar drejt Evropës. Studentë shqiptarë u dërguan në universitete të huaja dhe një pjesë e elitës që do të shërbente në administratë, arsim, mjekësi, inxhinieri dhe kulturë u formua jashtë vendit.
Në këtë kuptim, Zogu nuk e shihte Evropën vetëm si burim parash. E shihte edhe si shkollë.
Dhe kjo ishte ndoshta një prej zgjedhjeve më të rëndësishme strategjike të periudhës së tij: të krijonte një elitë shqiptare që dinte të lexonte botën përtej kufijve.
Edhe administrata e tij meriton një vështrim më të qetë nga historia.
Emra si Mirash Ivanaj, Mehdi Frashëri, Fuat Asllani, Fejzi Alizoti, Hysen Vrioni, Koço Kota, Hile Mosi, Milto Tutulani, Pandeli Evangjeli, Myfit bej Libohova, Xhafer Vila, Rauf Fico, Rrok Gera, Rexhep Mitrovica dhe shumë të tjerë tregojnë se administrata e lartë shqiptare e periudhës nuk ishte një turmë njerëzish pa formim. Brenda saj kishte personalitete me kulturë, përvojë diplomatike, arsim evropian dhe vizion shtetformues.
Prandaj është e vështirë të gjykohet Zogu vetëm nga karakteri i tij personal.
Eqrem Vlora, i cili nuk ishte admirues i verbër i Zogut dhe i përkiste një bote tjetër politike e shoqërore, ka lënë një vëzhgim shumë domethënës. Ai kundërshton idenë se Zogu mund të reduktohej te mungesa e arsimimit formal, te veset apo te mënyrat e tij politike.
Sipas Vlorës, Zogu kishte një inteligjencë praktike të jashtëzakonshme dhe, përballë njerëzve me kulturë më të madhe akademike, dinte të ruante autoritetin dhe të merrte vendime. Ky është një vlerësim subjektiv i një bashkëkohësi, por është një dëshmi interesante për mënyrën se si perceptohej personaliteti i tij.
Dhe ndoshta këtu duhet kërkuar çelësi i fenomenit Zog.
Ai nuk ishte intelektuali i shtetit. Ishte politikani i shtetit.
Ai nuk shkroi libra për Shqipërinë.
Ai u përpoq të ndërtonte aparatin që do ta qeveriste Shqipërinë.
Por kjo ndërtesë kishte edhe themele të rënda.
Zogu e përqendroi pushtetin në duart e veta. Kundërshtarët politikë u shtypën, liritë politike u kufizuan dhe sistemi parlamentar nuk funksionoi sipas standardeve të demokracive perëndimore. Regjimi i tij mbeti personalist dhe autoritar.
Edhe reforma agrare nuk arriti të ndryshonte në thelb strukturën tradicionale të pronësisë. Pra, modernizimi institucional ishte më i shpejtë se modernizimi social.
Dhe pastaj erdhi Italia.
Kjo është ndoshta dilema më e madhe e mbretërimit të Zogut.
Shqipëria ishte shumë e varfër për të financuar e vetme modernizimin. Zogu iu drejtua Italisë për kredi dhe investime. Marrëdhëniet ekonomike të vitit 1925 dhe marrëveshjet e mëvonshme e rritën në mënyrë dramatike ndikimin italian. Në fund të viteve 1920, Italia kishte një rol shumë të madh në financat, ushtrinë dhe ekonominë shqiptare.
Zogu u përpoq më vonë të kufizonte këtë varësi. Por historia kishte krijuar tashmë një kurth.
Paratë që ndihmojnë ndërtimin e shtetit mund të bëhen edhe instrumenti me të cilin shteti humbet pavarësinë.
Më 7 prill 1939, Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.
Zogu u largua nga vendi.
Kjo mbetet pika më e dhimbshme e biografisë së tij politike. Mbreti i Shqipërisë nuk mundi ta mbronte vendin nga pushtimi italian dhe monarkia mori fund. Italia vendosi mbretin Viktor Emanuel III në fronin shqiptar.
Por edhe këtu historia kërkon një nuancë.
Pushtimi italian nuk ishte thjesht rezultati i karakterit apo i një vendimi të vetëm të Zogut. Ishte pjesë e ekspansionizmit të Italisë fashiste në Ballkan. Zogu kishte tentuar në vitet e fundit të mbretërimit të tij të shkëputej nga kontrolli në rritje i Romës, por Shqipëria e varfër dhe ekonomikisht e varur kishte hapësirë shumë të kufizuar manovrimi.
Prandaj, Zogu duhet parë me dy sy.
Me njërin sy shohim autoritarizmin, korrupsionin politik, përqendrimin e pushtetit, kufizimin e opozitës dhe varësinë e rrezikshme nga Italia.
Me syrin tjetër shohim konsolidimin e shtetit, modernizimin ligjor, administratën, arsimin, urbanizimin, diplomacinë dhe përpjekjen për ta orientuar Shqipërinë drejt Evropës.
Asnjëra anë nuk e anulon tjetrën.
Nëse komunizmi shqiptar e paraqiti për dekada Zogun si një figurë pothuajse tërësisht negative, kjo nuk është arsye për ta kthyer sot në një figurë të pagabueshme. Historia nuk është gjykatë ku personazhet marrin vetëm dënim ose pafajësi.
Historia është më e vështirë.
Dhe më e drejtë.
Ndoshta një nga gjykimet më interesante për Zogun është pikërisht ky: ai trashëgoi një Shqipëri që kishte një shtet në letër, por përpiqej të ndërtonte një shtet në praktikë.
Mund të diskutohet pafund nëse mënyra e tij ishte demokratike. Nuk ishte.
Mund të diskutohet nëse sistemi i tij ishte liberal. Nuk ishte.
Mund të diskutohet nëse politika e tij ndaj Italisë ishte e rrezikshme. Ishte.
Por është po aq e vështirë të mohohet se gjatë periudhës së tij u hodhën disa prej gurëve të parë të një shteti shqiptar më të centralizuar, më të institucionalizuar dhe më të orientuar nga Evropa. Burime historike e përmbledhin këtë trashëgimi si përpjekje për të krijuar bazat e një shteti të centralizuar dhe funksional, pavarësisht autoritarizmit dhe dështimit përfundimtar përballë Italisë.
Dhe këtu qëndron paradoksi i fundit i Zogut.
Mbreti i një vendi të vogël, të varfër, me një popullsi kryesisht myslimane dhe me nivele shumë të ulëta arsimimi, kërkoi ta orientonte Shqipërinë drejt Perëndimit.
Ai nuk arriti ta mbrojë Shqipërinë nga pushtimi.
Por la pas institucione që mbijetuan.
La një elitë që kishte studiuar në Evropë.
La një administratë që kishte filluar të mendonte në gjuhën e shtetit modern.
La një Tiranë që ende mban gjurmë të kohës së tij.
Dhe la, mbi të gjitha, një pyetje që ende nuk është mbyllur:
A mund të ndërtohet një shtet modern nga një pushtet politik që vetë nuk është plotësisht modern?
Për Zogun, përgjigjja e historisë duket se është: po, deri në njëfarë mase — por me një çmim të madh.
Prandaj Ahmet Zogu nuk duhet të jetë as monument, as karikaturë.
Duhet të jetë histori.
Dhe historia shqiptare ka nevojë ta shohë më në fund me të dy sytë…
