Albspirit

Media/News/Publishing

Delo Isufi: Vështrim letrar mbi poezinë “Çast në Tërbaç”

Ka poezi që lindin nga një përjetim i çastit, por që mbartin brenda vetes një histori të tërë jete; ka vargje që nisen nga malli për një vend të caktuar dhe përfundojnë duke shprehur një ndjenjë universale, të përbashkët për të gjithë ata që kanë një vendlindje ku kthehen me mendje e me zemër. E tillë është poezia “Çast në Tërbaç” e poetit vlonjat Albert Habazaj, një krijim ku dashuria për vendlindjen ndërthuret me kujtesën, traditën, bukurinë e natyrës dhe, mbi të gjitha, me shqetësimin për fatin e fshatit të sotëm. Kjo poezi nuk është thjesht një këngë kushtuar një fshati të bukur të Labërisë, por një dialog emocional midis birit dhe vendlindjes, midis njeriut që kthehet dhe tokës që e pret, midis kujtimeve të së kaluarës dhe pasigurisë së së ardhmes. Përmes një ligjërimi të ngrohtë, të natyrshëm dhe të mbështetur në figura të kuptueshme, Habazaj krijon një atmosferë ku Tërbaçi nuk mbetet një emër gjeografik, por shndërrohet në një qenie të gjallë, me zë, me ndjenja, me plagë dhe me shpresa.

Albert Habazaj i përket asaj fryme poetike ku vendlindja nuk është vetëm hapësira ku njeriu ka lindur, por një pjesë e pandashme e identitetit të tij. Në këtë këndvështrim, “Çast në Tërbaç” merr përmasa më të gjera se një përshkrim i bukur i një vizite në fshat. Është një poezi për rrënjët, për kujtesën kolektive, për lidhjen e njeriut me truallin e të parëve dhe për detyrimin moral që secili ka ndaj vendit prej nga ka ardhur. Poeti nuk shkon në Tërbaç thjesht për të parë një peizazh, por për t’u ritakuar me një pjesë të vetvetes. Prandaj vargjet e para vijnë si një përshëndetje plot dashuri dhe përmallim:

“O i bukuri im, Tërbaçi im

O kura natyrore për shërim”!

Dy thirrjet e para vendosin menjëherë tonin emocional të poezisë. Përdorimi i apostrofës, pra i thirrjes së drejtpërdrejtë ndaj një qenieje ose objekti, e kthen Tërbaçin në bashkëbiseduesin e poetit. Ndërsa përsëritja e përemrit pronor “im” nuk është një shprehje e thjeshtë përkatësie. Ajo shpreh intimitet, dashuri dhe një lidhje të thellë shpirtërore. Tërbaçi është i bukur, shprehet poeti, por mbi të gjitha është “i bukuri im”, sepse bukuria e tij nuk matet vetëm me atë që shohin sytë, por edhe me atë që ruan zemra e birit të tij. Këtu kemi një ndërthurje të epitetit emocional me apostrofën, ndërsa përsëritja e fjalës “im” krijon një efekt përforcues, duke e bërë të ndjeshme lidhjen e pazgjidhshme midis njeriut dhe vendlindjes.

Vargu i dytë, “O kura natyrore për shërim!”, përbën një metaforë qendrore të poezisë. Vendlindja krahasohet me një kurë, me një ilaç që shëron plagët e brendshme të njeriut. Nuk kemi të bëjmë vetëm me ajrin e pastër, me bukurinë e maleve, me gjelbërimin apo me qetësinë që ofron natyra. Shërimi që përmend poeti është edhe shpirtëror. Tërbaçi është vendi ku njeriu rigjen paqen, ku çlirohet nga lodhja e jetës së përditshme, ku ndien se i përket një bote të vetën. Në këtë kuptim, metafora e “kurës natyrore” ka një domethënie të dyfishtë: ajo i referohet pasurisë së natyrës, por edhe fuqisë së kujtesës dhe të dashurisë për vendin e origjinës.

Kjo ide zhvillohet më tej në vargjet:

“Sa herë të ndjej në shpirt e më vjen ‘ú

Vij me mall e hidhem në krahët e tu”.

Këtu ndjenja e përmallimit merr formën e një lëvizjeje fizike. Poeti nuk thotë thjesht se kujton Tërbaçin apo dëshiron të kthehet, por shprehet se vjen dhe hidhet në krahët e tij. Është një nga ato figura ku dashuria për vendlindjen merr tiparet e një përqafimi njerëzor. Kemi personifikimin e fshatit, i cili paraqitet si një qenie e dashur, me krahë që presin dhe përqafojnë. Ky imazh e afron marrëdhënien poetike me atë midis një nëne dhe birit të saj. Vendlindja është si një nënë e madhe, që nuk pyet sa kohë ka kaluar, sa larg është larguar biri apo çfarë rrugësh ka përshkuar. Ajo e pret gjithmonë.

Në këtë pikë, poezia merr një ngrohtësi të veçantë. Kthimi në vendlindje nuk është një udhëtim i zakonshëm, por një ritakim me vetveten. Njeriu mund të largohet fizikisht nga fshati, mund të ndërtojë jetën në qytete të tjera apo në vende të largëta, por një pjesë e tij mbetet gjithmonë aty, në rrugët ku ka ecur, në oborret ku ka luajtur, në pragjet ku ka dëgjuar zërat e të parëve dhe në peizazhet që i kanë formuar ndjeshmërinë.

Një nga gjetjet më të këndshme të kësaj poezie është mënyra se si natyra bëhet pjesë e dialogut. Në vargjet:

“Tungjatjeta – më thotë lumi – Mirë se erdhe – mali

Buzëqesh ballin Tërbaçi, kur derën i hap djali”.

Poeti ndërton një tablo të gjallë, ku çdo element i natyrës duket sikur merr pjesë në pritjen e tij. Lumi përshëndet, mali mirëpret, ndërsa Tërbaçi buzëqesh. Këtu personifikimi shfaqet në disa forma të njëpasnjëshme dhe krijon një kor të tërë natyror, ku peizazhi shndërrohet në bashkësi mikpritëse. Është sikur i gjithë fshati të jetë zgjuar për të pritur birin që është kthyer.

Vlen të ndalemi te imazhi “Buzëqesh ballin Tërbaçi”. Kjo shprehje është e bukur për mënyrën se si e njerëzon hapësirën. Fshati merr tipare njerëzore: ka ballë, buzëqesh dhe hap derën. Ndërsa shprehja “kur derën i hap djali” krijon një marrëdhënie të ndërsjellë. Nuk është vetëm vendlindja që pret të birin; është edhe biri që i hap derën vendlindjes, duke u rikthyer tek ajo. Në këtë marrëdhënie ka një simbolikë të bukur të mikpritjes, një nga vlerat e hershme të traditës shqiptare dhe veçanërisht të kulturës labërore. Dera e hapur nuk është vetëm një element i banesës, por shenjë e zemrës së hapur, e besës, e bujarisë dhe e respektit për njeriun që vjen.

Më tej, dialogu bëhet edhe më intim, sepse tashmë duket sikur vetë Tërbaçi i drejtohet poetit:

“Sa mirë që vjen, o bir, po eja më shpesh

Ngado që të shkosh, si unë nuk do gjesh”.

Këtu kemi një nga momentet më të ndjera të krijimit. Vendlindja nuk është më vetëm objekt i dashurisë së poetit, por shndërrohet në subjekt që flet, këshillon dhe shpreh dëshirën e vet. Fjala “bir” ka një ngarkesë të veçantë emocionale. Ajo e bën lidhjen midis Tërbaçit dhe poetit të ngjashme me atë të prindit dhe fëmijës. Nuk është rastësi që poeti zgjedh këtë fjalë. Nëpërmjet saj, ai i jep fshatit autoritetin dhe butësinë e një prindi që pret fëmijën e larguar dhe i kërkon të mos e harrojë.

Vargu “Ngado që të shkosh, si unë nuk do gjesh” mund të duket në pamje të parë si një shprehje e krenarisë për vendlindjen, por në thelb është shumë më tepër. Ai shpreh bindjen se asnjë bukuri tjetër nuk mund ta zëvendësojë atë që njeriu ka përjetuar në vendin ku ka hedhur hapat e parë. Kjo nuk është domosdoshmërisht një krahasim gjeografik me vende të tjera, por një e vërtetë emocionale: vendlindja është e pazëvendësueshme sepse historia personale e njeriut është e lidhur me të.

Një kthesë me rëndësi në poezinë e Habazajt vjen në strofën pasuese, ku ligjërimi kalon nga përmallimi drejt një mesazhi me karakter më të përgjithshëm:

“Rrofsh që më mbulon të mos mërdhij

Si ti, secili t’i mbajë fort rrënjët e tij”.

Këtu poeti shfaq një ndjeshmëri të veçantë ndaj lidhjes së brezave me origjinën e tyre. Edhe kur frynë erë, është ftohtë apo ngricë, vendlindja është ajo që të ngrohë trupin, shpirtin e zemrën. Fjala “rrënjët” është një metaforë shumë e njohur në letërsi, por në këtë poezi ajo merr një kuptim të drejtpërdrejtë dhe njëkohësisht simbolik. Rrënjët janë lidhja me vendlindjen, me familjen, me historinë, me gjuhën, me traditat dhe me kujtesën e të parëve. Ashtu si një pemë nuk mund të jetojë pa rrënjët e saj, edhe njeriu rrezikon të humbasë një pjesë të identitetit nëse shkëputet plotësisht nga burimi prej nga ka ardhur.

Shprehja “të mbajë fort rrënjët e tij” nuk është vetëm një këshillë për poetin apo për bashkëfshatarët e tij. Ajo është një mesazh që i drejtohet çdo njeriu, pavarësisht vendit ku jeton. Këtu poeti e shndërron përvojën personale në një porosi universale: mund të udhëtosh, të studiosh, të punosh dhe të jetosh larg vendlindjes, por mos e këput lidhjen me të. Kjo është një thirrje për ruajtjen e identitetit dhe të kujtesës kolektive.

Në vijim, poezia merr një ton më kritik dhe më të drejtpërdrejtë. Nëse deri këtu mbizotëronte atmosfera e përqafimit dhe e mikpritjes, tani fshati kërkon të dëgjohet edhe në dhimbjen e tij:

“Po, kam një merak, si i thonë fjalës,

Shikomëni pakëz edhe tej fasadës”.

Këto dy vargje përbëjnë një pikë kthese në strukturën emocionale të krijimit. Pas bukurisë së jashtme të Tërbaçit, pas natyrës, maleve dhe luleve, poeti kërkon që lexuesi të shohë edhe atë që nuk duket në sipërfaqe. Fjala “fasadë” është zgjedhur me shumë kuptim. Ajo përfaqëson pamjen e jashtme, atë që shihet nga larg, bukurinë e dukshme që mund të krijojë përshtypjen se gjithçka është në rregull. Por pas kësaj pamjeje fshihen probleme që nuk mund të zgjidhen vetëm me fjalë të bukura dhe me lavdërime.

Këtu poeti përdor një gjuhë që i afrohet ligjërimit të përditshëm, por pa humbur karakterin artistik. Shprehja “si i thonë fjalës” krijon natyrshmëri dhe një lloj intimiteti me lexuesin, sikur autori të ishte ulur përballë tij dhe po i tregonte një shqetësim që e ka prej kohësh. Kjo mënyrë të shprehuri e bën poezinë më të afërt dhe më njerëzore. Ajo nuk mbështetet te fjalët e mëdha, por te sinqeriteti i një zëri që kërkon të dëgjohet.

Edhe më i fortë bëhet ky mesazh në vargjet:

“Mos më lyeni vetëm buzët me buzëkuq

Kam ca plagë që më lëndojnë në trup”.

Dhe ja, kemi një metaforë të drejtpërdrejtë, me një kontrast të qartë midis bukurisë së jashtme dhe plagëve të brendshme. Buzëkuqi është simbol i zbukurimit, i paraqitjes së jashtme, i përpjekjes për të fshehur të metat dhe për të krijuar një pamje tërheqëse. Ndërsa plagët në trup përfaqësojnë problemet reale të fshatit, ato që nuk mund të mbulohen me zbukurime. Personifikimi i Tërbaçit vazhdon, por tani merr një përmasë tjetër: fshati paraqitet si një trup njerëzor që ka plagë dhe që ndien dhimbje.

Ky është një nga çastet më domethënëse të poezisë, sepse autori nuk kënaqet me një himn të zakonshëm për bukuritë e vendlindjes. Ai nuk dëshiron që Tërbaçi të lavdërohet vetëm për malet, për Çikën madhështore, për ajrin e pastër, për gjelbërimin dhe për kujtimet e bukura. Ai kërkon që të shihet realiteti i tij i plotë. Bukuria natyrore nuk e përjashton dhimbjen shoqërore. Përkundrazi, sa më e bukur të jetë një vendlindje, aq më e dhimbshme bëhet gjendja kur ajo zbrazet nga banorët dhe kur jeta e saj humbet gjallërinë e dikurshme.

Kjo ide merr një shprehje të drejtpërdrejtë dhe prekëse në vargjet:

“Për ju më dhemb shpirti, sa unë e di

Ngela me ca pleq e shumë pak fëmijë”.

Në këto vargje zbulohet drama e vërtetë që fshihet pas bukurisë së Tërbaçit. Fshati ka mbetur me pak banorë të moshuar dhe me shumë pak fëmijë. Kjo tablo është një shqetësim i njohur për shumë fshatra shqiptare, veçanërisht për vendbanimet malore, ku largimi i të rinjve, kërkimi i punës dhe i mundësive më të mira në qytete apo jashtë vendit kanë ndryshuar rrënjësisht jetën e komuniteteve tradicionale.

Poeti nuk e paraqet këtë dukuri me gjuhë statistikore apo me një analizë sociologjike. Ai zgjedh ta shprehë përmes dhimbjes së vetë fshatit. Tërbaçi flet sikur të ishte një prind i moshuar, që ka mbetur duke pritur fëmijët e larguar. Shprehja “Ngela me ca pleq e shumë pak fëmijë” ka një thjeshtësi të jashtëzakonshme, por pikërisht kjo thjeshtësi e bën të rëndë emocionalisht. Ajo na sjell ndër mend oborre të heshtura, shtëpi që nuk dëgjojnë më zërat e fëmijëve, oxhaqe që ndizen rrallë dhe rrugë ku dikur kishte më shumë lëvizje.

Këtu poezia e tejkalon kufirin e një dashurie personale për Tërbaçin dhe shndërrohet në një dëshmi poetike për një problem më të gjerë të jetës shqiptare. Fshati nuk vuan vetëm nga mungesa e banorëve, por edhe nga rreziku i shkëputjes së vazhdimësisë së brezave. Pleqtë mbartin kujtesën, zakonet dhe historinë, ndërsa fëmijët përfaqësojnë vazhdimësinë, gjallërinë dhe të ardhmen. Kur këta të fundit janë të paktë, lind shqetësimi se kush do t’i trashëgojë dhe do t’i përcjellë më tej vlerat e vendit.

Duke folur për Tërbaçin, është e pamundur të mos ndalemi te pasuria e traditës labërore që përfaqëson ky fshat. Tërbaçi është një nga emrat e njohur të trevës së Labërisë, një hapësirë ku natyra dhe kultura kanë bashkëjetuar ndër breza. Në këtë mjedis, jeta tradicionale është lidhur me familjen, me mikpritjen, me punën, me këngën, me kuvendin dhe me respektin për të moshuarit. Kultura e Labërisë ka një trashëgimi të pasur gojore, ku kënga polifonike zë një vend të veçantë. Kënga labe nuk është vetëm art muzikor, por edhe mënyrë e shprehjes së kujtesës kolektive, e dhimbjes, e gëzimit, e krenarisë dhe e përkatësisë.

Në këtë traditë, fjala ka pasur gjithmonë peshë. Kuvendi, biseda, kënga dhe rrëfimi kanë shërbyer si mënyra për të përcjellë përvojën nga një brez te tjetri. Edhe mikpritja ka qenë një nga vlerat themelore të jetës në këto anë. Kjo frymë ndihet në poezinë e Albert Habazaj, veçanërisht në dialogun midis birit dhe vendlindjes. Kur lumi përshëndet, mali mirëpret dhe fshati buzëqesh, kemi një zgjerim poetik të kësaj kulture mikpritëse: nuk është vetëm shtëpia që hap derën, por e gjithë natyra dhe bashkësia që i urojnë mirëseardhjen birit të këtij fshati.

Përmes këtyre elementeve, Tërbaçi merr një identitet të dyfishtë. Nga njëra anë është vendi konkret, me malin, lumin, shtëpitë, rrugët dhe peizazhin e vet; nga ana tjetër është një hapësirë kulturore, ku ruhen kujtimet, zakonet, gjuha dhe mënyra e jetesës së brezave. Kjo e bën poezinë të rëndësishme jo vetëm si shprehje të një malli individual, por edhe si një homazh ndaj trashëgimisë shpirtërore të Labërisë.

Pas kësaj tabloje të dhimbshme, poeti rikthehet te natyra dhe te bukuria e saj:

“Sa pak zjarre e oxhaqe që bëjnë tym

Qilim lulesh kam dhe zogj në fluturim”.

Në këto dy vargje kemi një kontrast të ndërtuar me mjeshtëri midis dy realiteteve. Në vargun e parë shfaqet zbrazëtia njerëzore, mungesa e jetës së përditshme, ndërsa në të dytin shfaqet pasuria e natyrës. Oxhaqet që bëjnë pak tym janë një imazh i fuqishëm i fshatit që po hesht. Oxhaku, në traditën shqiptare, është simbol i shtëpisë, i familjes, i ngrohtësisë dhe i vazhdimësisë së jetës. Kur prej tij nuk del tym, kjo nënkupton jo vetëm mungesën e zjarrit, por edhe mungesën e njerëzve që e mbajnë gjallë shtëpinë.

Në të kundërt, “qilimi i luleve” krijon një tablo të pasur, plot ngjyra dhe gjallëri. Kjo është një metaforë e bukur pamore, ku livadhet me lule krahasohen me një qilim të shtrirë mbi tokë. Imazhi plotësohet me zogjtë në fluturim, të cilët sjellin lëvizje dhe gjallëri në hapësirën natyrore. Kemi kështu një kontrast midis natyrës që vazhdon të lulëzojë dhe jetës njerëzore që po pakësohet.

Kjo është një nga idetë më të ndjera të poezisë: natyra mund të jetë e pasur, e bukur dhe bujare, por ajo nuk mund ta zëvendësojë njeriun. Mund të ketë lule, zogj, male, ujëra dhe ajër të pastër, por pa zërat e banorëve, pa fëmijët që luajnë dhe pa oxhaqet që nxjerrin tym, fshati rrezikon të humbasë një pjesë të shpirtit të vet. Këtu autori na kujton se bukuria e një vendi nuk qëndron vetëm në atë që natyra i ka dhuruar, por edhe në jetën që njerëzit ndërtojnë brenda saj.

Në vijim, kjo dhimbje arrin një nga kulmet e saj emocionale:

“Me këtë natyrë që më fali i madhi Zot

Pa ju, tretem si qiriri, e laj ditën me lot”.

Në këto vargje, Tërbaçi duket sikur flet me zërin e vet, duke shprehur një të vërtetë të dhimbshme: natyra mund t’i japë bukuri një vendi, por jeta e tij varet nga njerëzit. Metafora “tretem si qiriri” është veçanërisht shprehëse. Qiriri, duke u djegur, jep dritë, por njëkohësisht shkrin dhe zvogëlohet deri në shuarje. Kështu paraqitet edhe fshati: pa banorët, pa gjallërinë dhe pa vazhdimësinë e brezave, ai rrezikon të shuhet dalëngadalë.

Edhe shprehja “e laj ditën me lot” e thellon këtë gjendje. Kemi një metaforë emocionale, ku dita merr kuptimin e një kohe të tërë pritjeje dhe trishtimi. Lotët bëhen mënyra me të cilën fshati përjeton mungesën e bijve të vet. Në këtë pikë, personifikimi arrin një intensitet të lartë: Tërbaçi nuk është më vetëm një vend që ka probleme, por një qenie që vuan, që pret, që qan dhe që kërkon të mos braktiset.

Është me rëndësi të theksohet se poeti nuk e shpreh këtë shqetësim me zemërim apo me qortim ndaj atyre që janë larguar. Përkundrazi, në të gjithë poezinë ndihet një dashuri e madhe dhe një përpjekje për të zgjuar ndërgjegjen. Mesazhi nuk është që njerëzit të mos largohen, sepse jeta dhe nevojat i çojnë ata në drejtime të ndryshme. Mesazhi është që largimi të mos kthehet në harresë, që lidhja me vendlindjen të mos ndërpritet dhe që ata që kanë mundësi të kontribuojnë për të mos e lënë fshatin të shuhet.

Në këtë kuptim, poezia është një thirrje për përgjegjësi, jo një thirrje për nostalgji të verbër. Ajo kërkon që dashuria për vendlindjen të mos mbetet vetëm në fjalë, në përshëndetje apo në fotografi të bukura. Ajo duhet të shndërrohet në kujdes, në interesim dhe në veprime konkrete për jetën e komunitetit.

Dy vargjet përmbyllëse:

“Në të shtrenjtën vendlindje një çast përmallimi

Kalova trishtuar me një dritë reflektimi…”.

Poeti e zhvendosin edhe një herë vëmendjen nga dialogu me Tërbaçin te vetë përjetimi i poetit. Tashmë ai nuk është vetëm biri që përqafohet nga vendlindja, por edhe vëzhguesi që largohet prej saj me një ndjenjë të përzier. Ka mall, ka dashuri, por ka edhe trishtim. Shprehja “dritë reflektimi” është veçanërisht interesante, sepse ndërthur dy gjendje që në pamje të parë duken të kundërta: dritën dhe trishtimin. Reflektimi këtu mund të kuptohet si një çast vetëdijeje, një ndriçim i brendshëm që lind nga përballja me realitetin.

Poeti largohet nga Tërbaçi jo vetëm me kujtimet e një vizite, por me një mendim më të thellë për të ardhmen e vendlindjes. Ai ka parë bukurinë, ka dëgjuar përshëndetjen e lumit dhe të malit, ka ndier përqafimin e fshatit, por ka parë edhe plagët që fshihen pas fasadës. Ky kontrast e bën largimin të trishtuar, sepse dashuria e vërtetë nuk kënaqet vetëm me atë që është e bukur; ajo shqetësohet edhe për atë që është në rrezik. Mbyllja me dy vargjet:

“I bukur Tërbaçi im

Ti je kura për shërim”!

Është një rikthim te motivi fillestar dhe krijon një ndërtim kompozicional rrethor. Poezia nis me dashurinë për Tërbaçin dhe përfundon po me të njëjtën dashuri, por tani lexuesi e kupton atë në një kuptim më të plotë. Në fillim, Tërbaçi paraqitet si vendi ku shërohet shpirti i poetit; në fund, ai mbetet edhe vendi që ka nevojë të shërohet nga plagët e veta. Këtu lind një marrëdhënie e bukur dhe e ndërsjellë: vendlindja shëron birin, por edhe biri dëshiron të shohë vendlindjen të shëruar. Kjo është një nga domethëniet më të thella të krijimit.

Në aspektin e figuracionit letrar, poezia mbështetet kryesisht në personifikimin, apostrofën, metaforën, epitetin, kontrastin dhe simbolikën. Personifikimi është figura mbizotëruese, sepse Tërbaçi paraqitet si një qenie njerëzore që buzëqesh, hap derën, flet, ka plagë, ndien dhimbje dhe derdh lot. Edhe lumi dhe mali marrin zë, duke u bërë pjesë e pritjes. Apostrofa krijon komunikimin e drejtpërdrejtë me vendlindjen, ndërsa metaforat “kura për shërim”, “rrënjët”, “plagët në trup”, “qilimi i luleve” dhe “tretem si qiriri” i japin poezisë thellësi figurative. Kontrasti midis bukurisë së natyrës dhe zbrazëtisë njerëzore është boshti që mban të bashkuar gjithë krijimin.

Edhe gjuha poetike meriton të vlerësohet për natyrshmërinë dhe afërsinë me ligjërimin e përditshëm. Habazaj nuk kërkon të ndërtojë një poezi të mbështetur në fjalë të vështira apo në figura të errëta. Ai zgjedh një komunikim të drejtpërdrejtë, të ngrohtë dhe të kuptueshëm, ku fjalët marrin forcë nga sinqeriteti i ndjenjës. Ka një ndërthurje të bukur midis gjuhës së zakonshme dhe shprehjes figurative. Kjo e bën poezinë të lexueshme dhe të afërt, pa ia hequr karakterin artistik.

Edhe struktura e saj është ndërtuar mbi një zhvillim të qartë emocional: fillimisht vjen përshëndetja dhe përqafimi, më pas dialogu me vendlindjen, pastaj këshilla për ruajtjen e rrënjëve, zbulimi i plagëve të fshatit, shqetësimi për braktisjen dhe, në fund, reflektimi e rikthimi te dashuria. Ky zhvillim i jep poezisë një rrjedhë të natyrshme dhe e shndërron vizitën e shkurtër në një përvojë të plotë shpirtërore.

Titulli “Çast në Tërbaç” është i thjeshtë, por domethënës. Fjala “çast” nënkupton një kohë të shkurtër, një takim kalimtar, ndërsa poezia që lind nga ky çast ka një shtrirje shumë më të gjerë se koha e një vizite. Në pak çaste, poeti përjeton të shkuarën, sheh të tashmen dhe mendon për të ardhmen. Kështu, çasti bëhet një pikë takimi e tri kohëve të jetës: kujtimit, realitetit dhe shpresës. Është një çast i vogël në kohë, por i madh në domethënie.

Në përfundim, “Çast në Tërbaç” është një poezi që e ngre vendlindjen nga një hapësirë gjeografike në një realitet shpirtëror, kulturor dhe njerëzor. Albert Habazaj nuk i këndon vetëm bukurisë së Tërbaçit, por edhe plagëve të tij; nuk na tregon vetëm se sa i dashur është fshati, por edhe sa shumë ka nevojë për bijtë e vet. Kjo është arsyeja pse poezia ka një vlerë që shkon përtej përjetimit individual. Në të mund të njohë veten çdo njeri që është larguar nga vendlindja, çdo bir që kthehet te pragu i shtëpisë së të parëve, çdo njeri që ndien se pasuria më e madhe nuk është vetëm ajo që ndërton larg, por edhe ajo që trashëgon nga rrënjët e veta.

Albert Habazaj, përmes këtij krijimi, shfaqet si një poet i lidhur ngushtë me truallin, me njerëzit dhe me kujtesën e vendit të tij. Ai e njeh bukurinë e natyrës, por nuk mbyll sytë para realitetit; e përjeton mallin, por nuk e kufizon poezinë te nostalgjia; i këndon vendlindjes, por njëkohësisht e kthen këngën në thirrje për kujdes dhe përgjegjësi. Në këtë mënyrë, ai i jep poezisë së vendlindjes një dimension qytetar, duke e bërë dashurinë për truallin një ndjenjë që duhet të shoqërohet edhe me veprim.

Dhe ndoshta këtu gjendet mesazhi më i bukur i kësaj poezie: vendlindja është kura e shpirtit të njeriut, por ajo vetë ka nevojë për dashurinë, praninë dhe kujdesin e bijve të saj. Ajo nuk jeton vetëm me kujtimet e së kaluarës, as me bukurinë e maleve, luleve dhe lumenjve. Ajo jeton me njerëzit, me fëmijët që luajnë në rrugicat e saj, me oxhaqet që nxjerrin tym, me këngët që jehojnë nëpër dasma e gëzime dhe me traditat që përcillen nga një brez te tjetri.

Tërbaçi i Bertit është një fshat që buzëqesh kur i vjen i biri, por që qan kur sheh se po i pakësohen bijtë. Është një vend që ka natyrë të bukur, por kërkon edhe jetë; që ka rrënjë të forta, por ka nevojë që ato të ujiten nga brezat e rinj. Prandaj kjo poezi nuk mbyllet vetëm me një përshëndetje të përmallshme. Ajo mbetet si një thirrje e butë, por këmbëngulëse, drejtuar të gjithë atyre që kanë një vendlindje për të dashur dhe për të ruajtur.

Sepse njeriu mund të ndërtojë shtëpi kudo në botë, por rrënjët e tij kanë vetëm një vend. Dhe ai vend, sado larg të jetë, vazhdon ta presë, me derën hapur dhe me mall në prag.

Ja dhe poezia:

ÇAST NË TËRBAÇ

O i bukuri im, Tërbaçi im

O kura natyrore për shërim!

Sa herë të ndjej në shpirt e më vjen ‘ú

Vij me mall e hidhem në krahët e tu.

Tungjatjeta – më thotë lumi – Mirë se erdhe – mali

Buzëqesh ballin Tërbaçi, kur derën i hap djali.

Sa mirë që vjen, o bir, po eja më shpesh

Ngado që të shkosh, si unë nuk do gjesh.

Rrofsh që më mbulon të mos mërdhij

Si ti, secili t’i mbajë fort rrënjët e tij.

Po, kam një merak, si i thonë fjalës,

Shikomëni pakëz edhe tej fasadës.

Mos më lyeni vetëm buzët me buzëkuq

Kam ca plagë që më lëndojnë në trup.

Për ju më dhemb shpirti, sa unë e di

Ngela me ca pleq e shumë pak fëmijë.

Sa pak zjarre e oxhaqe që bëjnë tym

Qilim lulesh kam dhe zogj në fluturim.

Me këtë natyrë që më fali i madhi Zot

Pa ju, tretem si qiriri, e laj ditën me lot.

Në të shtrenjtën vendlindje një çast përmallimi

Kalova trishtuar me një dritë reflektimi…

I bukur Tërbaçi im

Ti je kura për shërim!