Saimir Kadiu: Çamëria, kujtesa e plagosur dhe heshtja që zgjat prej 81 vjetësh
Historia nuk kërkon hakmarrje. Kërkon të vërtetën, dinjitetin e viktimave dhe guximin për të mos e lënë padrejtësinë të shndërrohet në kujtesë të ndaluar.
Ka plagë që koha nuk i shëron, sepse koha, sado e gjatë, nuk mund të zëvendësojë të vërtetën. Ato mbeten të hapura jo vetëm për shkak të asaj që ndodhi, por edhe për shkak të asaj që nuk u tha, të asaj që nuk u pranua dhe të atyre që, kur duhej të flisnin, zgjodhën heshtjen.
Çështja çame është një nga këto plagë të historisë shqiptaro-greke. Ajo mbart kujtimin e dëbimit, të dhunës, të humbjes së shtëpive dhe të shpërbërjes së një bote njerëzore që kishte jetuar prej brezash në trojet e veta.
Por mbart edhe një dhimbje tjetër: vështirësinë për ta kthyer këtë kujtesë në një çështje të trajtuar me seriozitet historik, përgjegjësi politike dhe drejtësi njerëzore.
Sot, kur në Derviçan të Dropullit ekspozohen fotografi të Napoleon Zervës, figurës ushtarake greke të lidhur me dëbimin e dhunshëm të shqiptarëve myslimanë të Çamërisë më 1944, lind një pyetje që shkon përtej vetë ekspozitës: pse kjo figurë paraqitet në këtë mënyrë, në këtë kohë dhe me çfarë mesazhi për kujtesën e përbashkët?
Fotografia nuk është kurrë krejtësisht e pafajshme. Ajo që ekspozojmë, ajo që nderojmë dhe ajo që zgjedhim të lëmë jashtë kornizës, tregojnë shumë për mënyrën se si e kuptojmë të kaluarën.
Nëse një figurë historike e lidhur me një tragjedi të rëndë për shqiptarët paraqitet pa kontekstin e viktimave, pa kujtimin e familjeve të dëbuara dhe pa peshën e dhunës së asaj kohe, atëherë historia rrezikon të kthehet në një skenë ku nderohet njëra palë, ndërsa vuajtja e tjetrës mbetet jashtë kuadrit.
Nuk është fjala për të ndaluar fotografitë, për të censuruar historinë apo për të ushqyer armiqësi ndaj një populli. Është fjala për një parim shumë më të thjeshtë dhe më të drejtë: askush nuk duhet të kërkojë respekt për kujtesën e vet duke shpërfillur dhimbjen e tjetrit.
Për këtë arsye, koha kur ndodh një ekspozim i tillë merr rëndësi të veçantë. Nëse ai vjen pas deklaratave të presidentit grek në Paramithi, të perceptuara nga shqiptarët si një rikthim i njëanshëm te kujtesa historike, atëherë institucionet shqiptare kanë detyrimin të kërkojnë sqarime dhe të reagojnë me maturi. Jo me zemërim të verbër, por me argumente, dokumente dhe dinjitet.
Sepse historia nuk mund të ndërtohet mbi një kujtesë që kërkon të jetë e vetmja.
Mazar Dino: kur viktima u shpall tradhtar
Për ta kuptuar këtë heshtje, duhet të kthehemi në vitin 1945. Në Delvinë, në Shqipërinë që sapo kishte dalë nga lufta dhe po hynte në një epokë të re politike, u ekzekutua Mazar Dino, një figurë e lidhur me rezistencën çame dhe me përpjekjet për mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Çamërisë. Burime shqiptare që e kujtojnë atë raportojnë se u dënua me vdekje me akuzën e tradhtisë dhe se, përpara ekzekutimit, u përball edhe me poshtërimin publik.
Historia e tij meriton të studiohet me dokumente, jo të mbyllet brenda një etikete politike. Çfarë përfaqësonte Mazar Dino? Cilat ishin akuzat konkrete ndaj tij? Çfarë provash u paraqitën dhe çfarë mundësie pati për t’u mbrojtur? Përgjigjet kërkojnë një shqyrtim serioz të dokumenteve gjyqësore dhe të dëshmive të kohës.
Por një gjë është e qartë: një dënim me vdekje nuk e përfundon debatin historik. Përkundrazi, kur rrethanat e një gjykimi mbeten të diskutueshme, ai e bën edhe më të domosdoshme kërkimin e së vërtetës.
Në rrëfimet që kanë mbijetuar për Mazar Dinon, skena e fundit është veçanërisht e dhimbshme: një njeri që, sipas dëshmive të përcjella më vonë, u përball me ekzekutimin duke mos pranuar t’ia mbulonin sytë. Edhe këto hollësi duhen verifikuar me burime historike, por kujtesa e tyre tregon se sa thellë ka mbetur e ngulitur kjo ngjarje në ndërgjegjen e një pjese të shqiptarëve.
Këtu qëndron edhe tragjedia e dyfishtë: një popullsi e dëbuar nga trojet e veta dhe, më pas, një histori që në Shqipëri nuk u trajtua gjithmonë me lirinë, plotësinë dhe paanshmërinë që meritonte.
Për shumë shqiptarë, Mazar Dino është bërë simbol i kësaj padrejtësie. Por simboli nuk duhet të na pengojë të kërkojmë faktin; përkundrazi, duhet të na shtyjë ta kërkojmë atë me më shumë këmbëngulje.
Derviçani dhe përgjegjësia e kujtesës
A përsëritet sot në Derviçan vrasja e Mazar Dinos?
Jo në kuptimin fizik. Por mund të përsëritet një padrejtësi tjetër, ajo e kujtesës: kur një figurë historike paraqitet pa kontekstin e plotë të veprimeve të saj, ndërsa viktimat e lidhura me të mbeten pa zë.
Nëse ekspozimi i fotografive të Napoleon Zervës shoqërohet me heshtjen për fatin e çamëve, atëherë pyetja nuk është vetëm historike. Është edhe morale dhe politike. Autoritetet vendore e shtetërore duhet të shpjegojnë qëllimin e një aktiviteti të tillë, ndërsa historianët duhet të vendosin në qendër dokumentet, përgjegjësitë dhe pasojat njerëzore.
Derviçani nuk duhet kthyer në një fushëbetejë simbolike mes shqiptarëve dhe grekëve. Ai mund të jetë një vend ku historia kuptohet më mirë, ku bashkëjetesa mbrohet dhe ku askush nuk detyrohet të zgjedhë midis identitetit të vet dhe respektit për tjetrin.
Por kjo kërkon një standard të barabartë: të njëjtën ndjeshmëri për viktimat, të njëjtën kërkesë për të vërtetën dhe të njëjtin refuzim të glorifikimit të dhunës.
Po Tirana zyrtare?
Heshtja e institucioneve shqiptare, kur ekziston, nuk është domosdoshmërisht provë e një marrëveshjeje të fshehtë apo e një tradhtie historike. Por ajo mund të bëhet shenjë e një mungese të pafalshme vëmendjeje ndaj një çështjeje që prek kujtesën, pronën, dinjitetin dhe të drejtat e njerëzve.
Shqipëria nuk ka nevojë për një diplomaci të britmave. Ka nevojë për një diplomaci që di të flasë me forcën e arkivave, të së drejtës ndërkombëtare dhe të argumentit historik.
Ka nevojë për studime të përbashkëta historike, për hapjen e dokumenteve, për mbledhjen e dëshmive të të mbijetuarve dhe pasardhësve të tyre, si dhe për një trajtim të ndershëm të dëbimit të çamëve dhe të pasojave të tij.
Marrëdhëniet e mira me Greqinë nuk ndërtohen duke heshtur për Çamërinë, as duke ushqyer armiqësi ndaj grekëve. Ato ndërtohen duke pranuar se miqësia mes dy popujve nuk mund të jetë peng i mohimit të vuajtjeve të njërit prej tyre.
Pajtimi nuk është harresë. Është aftësia për të parë të vërtetën pa u bërë rob i urrejtjes.
Mazar Dino meriton një vend në studimin e historisë shqiptare, jo si një figurë e paprekshme nga kritika, por si një njeri për të cilin duhet të flasin dokumentet. Viktimat çame meritojnë kujtesë dhe drejtësi. Edhe populli grek meriton të mos identifikohet kolektivisht me veprimet e një figure ushtarake apo me vendimet e një regjimi.
Pas 82 vitesh nga tragjedia e vitit 1944 dhe 81 vitesh nga ekzekutimi i Mazar Dinos, pyetja mbetet e njëjtë: a do të vazhdojmë ta përdorim historinë për të ndërtuar mure, apo do të gjejmë guximin ta përdorim për të kërkuar drejtësi?
Sepse fotografia mund të ekspozohet në një shesh, emri mund të shkruhet në një pllakë dhe një figurë mund të ngrihet në piedestal. Por asnjë ekspozitë nuk mund ta fshijë vuajtjen e viktimave dhe asnjë heshtje nuk mund ta bëjë të panevojshme të vërtetën.
Historia nuk u përket vetëm fitimtarëve. Ajo u përket edhe atyre që u dëbuan, atyre që u dënuan dhe atyre që nuk patën mundësi ta tregonin vetë historinë e tyre.
