POEZI QË SHPALOSIN NJË SHPIRT BUJAR
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Rreth vëllimit poetik “Dritëhijet e fjalës” të Hamit Toçit
Hamit Toçi është një intelektual i formuar, lexues pasionant, njeri fjalëmatur dhe me zemër të madhe, tek i cili korrektësia, ndershmëria dhe respekti për njerëzit kanë qenë gjithmonë tipare të spikatura. Këto cilësi burojnë nga traditat familjare, nga bukuria e vendlindjes së tij, Urxallës, ku lindi dhe u rrit, si dhe nga përvoja e gjatë në detyrat shtetërore e ushtarake, të cilat i kreu me përkushtim deri në daljen në pension.
Përtej formimit intelektual dhe përvojës jetësore, Hamit Toçin e dallon dashuria për librin dhe, veçanërisht, për poezinë. Për të, leximi dhe krijimtaria janë mënyra për të njohur më mirë njeriun, për të kuptuar jetën dhe për të shprehur ndjenjat që shpesh mbeten të pathëna.
Vëllimi poetik “Dritëhijet e fjalës” është dëshmi e kësaj bote të brendshme. Në faqet e tij, autori shpalos përjetimet, mendimet dhe qëndrimet ndaj jetës, duke e kthyer fjalën në mjet komunikimi me lexuesin. Në çdo krijim ndihet Hamiti si njeri, me ndjeshmëritë, kujtimet dhe shqetësimet e tij.
Poetët nuk janë qenie të shkëputura nga realiteti. Ata janë njerëz që dinë të ndalen përpara gjërave të zakonshme, të zbulojnë bukurinë e tyre dhe të depërtojnë në kuptimet që shpesh u shpëtojnë të tjerëve. Hamit Toçi e gjen frymëzimin në jetën e përditshme: në një udhëtim me autobus, në lojën e fëmijëve, në fluturimin e harabelave, në një lule që çel gonxhet e para, në takimin me një mik apo në përballjen me një padrejtësi. Një çast i zakonshëm bëhet kështu burim meditimi dhe vargu.
Poezia është kudo, por për ta zbuluar e shndërruar në art duhen ndjeshmëri, vëzhgim dhe marrëdhënie e veçantë me fjalën. Hamiti përpiqet t’i bashkojë këto cilësi, duke i dhënë përjetimit personal një kuptim më të gjerë njerëzor.
Fjala dhe pesha e saj
Themeli i poezisë së Hamit Toçit është fjala e përzgjedhur me kujdes, e mbështetur në meditimin njerëzor dhe reflektimin filozofik. Fjala, në krijimtarinë e tij, nuk është vetëm mjet shprehjeje, por bartëse e kujtesës, dëshmitare e kohës dhe urë lidhëse ndërmjet njerëzve.
Ajo di të ngushëllojë dhimbjen, të dënojë të keqen dhe të ngrejë në vlerë të bukurën, të mirën e të thjeshtën. Përmes saj, autori kërkon t’i japë dinjitet njeriut të zakonshëm, të nderojë punën dhe të ruajë vlerat që rrezikojnë të mbulohen nga harresa.
Veçantia e tij si krijues qëndron në përpjekjen për të gjetur zërin personal, pa rënë në imitime të thata apo zbukurime artificiale. Figura poetike synon të lindë natyrshëm nga ndjenja dhe mendimi, duke i dhënë vargut ngrohtësi e sinqeritet.
Edhe titulli “Dritëhijet e fjalës” mund të lexohet si shprehje e vetë natyrës së poezisë. Fjala ka dritën që zbulon dhe frymëzon, por edhe hijet që mbartin dhimbjen, dyshimin e zhgënjimin. Në ndërthurjen e tyre pasqyrohet kompleksiteti i jetës njerëzore.
Kujtesa, historia dhe njerëzit
Një nga idetë themelore të vëllimit është se e tashmja nuk mund të kuptohet pa të kaluarën dhe pa përgjegjësinë për të ardhmen. Kujtesa lidh brezat, ruan përvojat dhe mbron identitetin njerëzor e kombëtar. Për këtë arsye, në poezinë e Hamit Toçit historia nuk mbetet thjesht një varg ngjarjesh, por merr fytyra njerëzore dhe bëhet pjesë e ndërgjegjes sonë.
Në kapitujt tematikë të librit, ndër të cilët përmendim “Pesha e fjalës”, “Fllad vendlindjeje”, “I dhanë zë historisë”, “Kujtesa nuk plaket”, “Muzg pranvere”, “Udhëtoj me dhimbjen” dhe “Të mbjellësh dashuri”, shpaloset një botë poetike ku ndërthuren kujtimet, përjetimet, nderimi për njerëzit dhe dëshira për një jetë më të mirë.
Një vend të veçantë zë kapitulli kushtuar njerëzve që kanë lënë gjurmë në jetën arsimore, kulturore, shoqërore dhe atdhetare. Autori u kushton vargje figurave të profesioneve e përvojave të ndryshme, ndër të cilët Abaz Hysneli, Agim Cevani, Beqir Koliqi, gazetari Besnik Dizdari, Engjëll Zotaj, mësuesi Hazis Bala, poeti Hysni Milloshi, Ilir Balili nga Kuçi, artisti Imre Neli, Isuf Kolaveri nga Urxalla, Moikom Zeqo, mësuesi Osman Hoxha, pleqtë e Krujës, Qamil Toçi, Risto Bice nga Pogradeci, Sali Dika, Sali Pasha, dëshmori i Atdheut Shahin Toçi, Xhavit Mara dhe sofra e Zenel Isufit.
Këta emra përfaqësojnë fusha të ndryshme të jetës, por bashkohen në kujtesën e autorit përmes respektit dhe mirënjohjes. Përmes vargut, ai kërkon të ruajë jo vetëm kujtimin e tyre, por edhe vlerat që përfaqësojnë: dijen, punën, krijimtarinë, përkushtimin dhe sakrificën.
Veçanërisht domethënëse është përfshirja e dëshmorit të Atdheut Shahin Toçi, kujtimi i të cilit lidhet me sakrificën për lirinë dhe me detyrimin moral të brezave për ta njohur e nderuar historinë kombëtare. Kështu, poezia bëhet një formë mirënjohjeje dhe një përpjekje për t’i mbrojtur njerëzit e vlerat nga harresa.
Vendlindja dhe bota shpirtërore e poetit
Për Hamit Toçin, Urxalla nuk është vetëm vendi ku lindi dhe u rrit, por një pjesë e pandarë e identitetit të tij. Ajo mbart kujtimet e fëmijërisë, lidhjet familjare, bukuritë e natyrës dhe përvojat që e kanë shoqëruar gjatë gjithë jetës.
Vendlindja mbetet një burim i pashtershëm frymëzimi. Një pemë, një rrugicë, një burim uji apo një pamje mali mund të zgjojnë kujtime të thella dhe të shndërrohen në vargje. Në këtë lidhje me rrënjët ndihet malli për të kaluarën, por edhe mirënjohja për vlerat që e kanë formuar autorin.
Krahas bukurisë së natyrës, në libër zë vend edhe dhimbja njerëzore. Humbjet, zhgënjimet dhe padrejtësitë janë pjesë e pashmangshme e jetës, por poeti kërkon të mos ndalemi te vuajtja. Përmes poezisë, dhimbja shprehet, ndahet me të tjerët dhe mund të kthehet në mirëkuptim e solidaritet.
Në këtë kontekst, ideja e “të mbjellësh dashuri” merr një domethënie të veçantë. Dashuria nuk është vetëm ndjenjë personale, por qëndrim ndaj jetës, respekt për tjetrin dhe dëshirë për një shoqëri më të drejtë e më njerëzore. Ky është një nga mesazhet që përshkon krijimtarinë e Hamit Toçit: të mos humbasim besimin te mirësia dhe të ruajmë aftësinë për t’u kujdesur për njëri-tjetrin.
Në vend të mbylljes
Poezia e Hamit Toçit buron nga përvoja jetësore, dashuria për njerëzit, lidhja me vendlindjen dhe shqetësimi për fatin e shoqërisë. Në vëllimin “Dritëhijet e fjalës”, fjala bëhet kujtim, kujtimi bëhet mirënjohje dhe poezia shndërrohet në një thirrje për të ruajtur vlerat njerëzore.
Krijimtaria e tij rrjedh si ujëvarat e Urxallës, merr freskinë e manushaqeve të pranverës, aromën e frutave që piqen në maj dhe ngrohtësinë e diellit të korrikut. Mbi të gjitha, ajo kërkon të sjellë qetësi në shpirtin e lexuesit, si bardhësia e dëborës mbi malet e Matit.
“Dritëhijet e fjalës” është një ftesë për të ndalur për pak çaste në rrjedhën e vrullshme të jetës, për të dëgjuar zërin e kujtesës dhe për të parë përtej pamjes së jashtme të gjërave. Sepse jeta nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet që përjetojmë, por edhe nga kuptimi që u japim atyre dhe nga gjurmët që lëmë në shpirtin e të tjerëve.
Në fund, mbetet mesazhi se fjala fiton vlerë kur buron nga sinqeriteti, poezia merr jetë kur mbart ndjenjë njerëzore dhe krijimtaria bëhet e qëndrueshme kur i shërben së vërtetës, kujtesës dhe dashurisë. Fjalët e shkruara me shpirt nuk mbeten vetëm në faqet e një libri; ato nisin udhëtimin drejt lexuesit dhe, kur gjejnë vend në zemrën e tij, vazhdojnë të jetojnë përtej çastit kur janë shkruar.
