Saimir Kadiu: SARTRE DHE CHE GUEVARA
Kur filozofia hyri në zyrën e revolucionit
Në mesnatën e 26 shkurtit 1960, kur Havana kishte mbështjellë rrugët e saj me errësirën tropikale, dy nga intelektualët më të njohur të Evropës, Jean-Paul Sartre dhe Simone de Beauvoir, hynë në zyrën e Ernesto Che Guevarës, presidentit të Bankës Kombëtare të Kubës.
Che ishte vetëm 31 vjeç.
Në atë moshë, kur shumë njerëz ende kërkojnë drejtimin e jetës së tyre, ai kishte kaluar nga auditorët e mjekësisë në malet e luftës guerile, nga pushka te tryeza e shtetit dhe nga ëndrrat e revolucionit te përgjegjësitë e pushtetit. Ishte mjek me formim, lexues i etur, marksist me bindje dhe luftëtar që besonte se historia nuk ndryshohej vetëm me fjalë.
Vizita e Sartre-it dhe Simone de Beauvoir-it në Kubë ishte më shumë se një udhëtim intelektual. Ishte përpjekja e dy mendjeve të mëdha të ekzistencializmit francez për të parë nga afër një revolucion që kishte përmbysur diktaturën e Fulgencio Batistës dhe premtonte lindjen e një shoqërie të re.
Ata takuan Fidel Castron, biseduan me drejtuesit e rinj, dëgjuan punëtorë e gazetarë dhe përshkuan një ishull ku shpresa kolektive përzihej me entuziazmin, pasigurinë dhe kontradiktat e pushtetit të sapolindur.
Por takimi me Che Guevarën la një mbresë të veçantë te filozofi francez.
Takimi nisi në mesnatë, një orë që për të tjerët shënon fundin e ditës, por që për drejtuesit e rinj kubanë dukej si vazhdimi i zakonshëm i punës. Sartre u befasua nga ritmi i tyre, nga orët e gjata dhe nga një energji që dukej se nuk njihte kufij. Në zyrën e Guevarës, nata nuk ishte kohë pushimi, por një tjetër emër për punën.
Dhe pikërisht aty, përballë atij burri të ri, Sartre gjeti një mishërim të një prej ideve themelore të filozofisë së tij: njeriu nuk përcaktohet vetëm nga ajo që mendon, por edhe nga ajo që zgjedh të bëjë.
Nuk mjaftonte të mendoje. Duhej të veproje.
Për Sartre-in, njeriu ishte qenie e lirisë, e zgjedhjes dhe e përgjegjësisë. Ai nuk mund të fshihej pafundësisht pas parimeve, librave apo fjalëve të bukura. Në një botë të padrejtë, edhe mosveprimi mund të shndërrohej në një zgjedhje me pasoja.
Che Guevara dukej sikur e kishte çuar këtë ide deri në skajin e saj më të largët. Nuk ishte mjaftuar të lexonte Marksin, të diskutonte revolucionin në tryezat e intelektualëve apo të ëndërronte një Amerikë Latine tjetër. Kishte marrë armët në Kubë dhe, pas fitores, kishte pranuar të drejtonte institucione të rëndësishme të shtetit të ri.
Nga mali në bankë, nga fronti në ministri, nga Kuba drejt botës, ai kërkonte ta kthente bindjen në veprim.
Por pikërisht këtu fillonte edhe dilema e madhe e revolucionit.
Sepse veprimi nuk është vetvetiu drejtësi. As sakrifica personale nuk e bën automatikisht të drejtë çdo vendim politik. Historia e Che Guevarës nuk mund të ndahet nga roli i tij në fortesën e La Cabaña, ku më 1959 u shqyrtuan çështje të personave të gjykuar nga gjykatat revolucionare dhe u kryen ekzekutime me pushkatim. Përgjegjësia e tij në këto procese mbetet një nga çështjet më të debatueshme të trashëgimisë së tij historike.
Kështu, mesazhi i revolucionarit bëhet më i ndërlikuar se portreti i tij i famshëm. Njeriu që donte të ndryshonte botën duhej të përballej edhe me pyetjen se çfarë ndodh kur idealet e drejtësisë vihen në zbatim përmes dhunës.
Në vitin 1965, Guevara u largua nga postet e tij në Kubë. U përpoq të nxiste revolucionin në Kongo dhe më pas shkoi në Bolivi, ku shpresonte të ndizte një tjetër vatër të luftës guerile. Por historia nuk i dha kohë të provonte nëse ëndrra e tij mund të mbijetonte përtej Kubës.
Në tetor të vitit 1967, ai u kap nga forcat boliviane dhe u ekzekutua të nesërmen.
Vdekja e tij e shndërroi në një figurë që kapërceu kufijtë e politikës dhe të gjeografisë. Fotografia e Alberto Kordës, me beretën e zezë dhe vështrimin e drejtuar larg, u bë një nga imazhet më të njohura të shekullit XX. Che nuk ishte më vetëm një njeri, një mjek apo një komandant gueril. Po shndërrohej në simbol: për disa, simbol i revoltës kundër padrejtësisë; për të tjerë, figurë e një revolucioni që nuk mund të shkëputej nga dhuna dhe autoritarizmi.
Pas vdekjes së tij, Sartre-i shqiptoi fjalët që do ta shoqëronin gjatë dekadave:
“Che nuk ishte vetëm një intelektual. Ai ishte njeriu më i plotë i epokës sonë”.
Ishte një gjykim admirues, jo një përshkrim i paanshëm. Sartre shihte te Guevara një njeri që kishte tentuar të bashkonte mendimin me jetën, bindjen me sakrificën dhe teorinë me veprimin. Ai vlerësonte koherencën e një njeriu që nuk dëshironte të mbetej spektator i historisë.
Por as filozofi nuk qëndroi përgjithmonë në të njëjtën anë të admirimit politik. Marrëdhënia e Sartre-it me revolucionin kuban u ndërlikua dhe, në vitet e mëvonshme, ai kritikoi hapur qeverinë e Fidel Castros.
Ndoshta këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i asaj vizite të mesnatës.
Sartre dhe Guevara përfaqësonin dy mënyra të ndryshme për t’iu përgjigjur të njëjtës pyetje: çfarë duhet të bëjë intelektuali përballë padrejtësisë së botës?
Njëri e kishte shndërruar filozofinë në një betejë publike të ideve. Tjetri kishte zgjedhur ta kthente bindjen në luftë, pushtet dhe revolucion. Të dy besonin se njeriu nuk duhej të qëndronte indiferent. Por jeta e tyre dëshmoi edhe se angazhimi politik nuk e çliron askënd nga nevoja për të vënë në dyshim mjetet, pasojat dhe përgjegjësitë e veta.
Në atë zyrë të Havanës, në orën kur bota flinte, u takuan filozofia dhe revolucioni. Sartre kërkonte të kuptonte njeriun që kishte dalë nga librat për të hyrë në histori; Che mishëronte besimin se historia mund të ndryshohej nga vullneti i atyre që guxonin të vepronin.
Por historia, ajo gjykatësja e ngadaltë dhe e pamëshirshme, nuk mjaftohet me guximin e protagonistëve. Ajo pyet edhe për çmimin e ëndrrave të tyre, për jetët e humbura në emër të tyre dhe për lirinë që u mbetet njerëzve pasi revolucioni shpall se ka triumfuar.
Dhe kështu, më shumë se gjashtë dekada më vonë, takimi i tyre vazhdon të na flasë.
Jo sepse njëri kishte domosdoshmërisht të drejtë dhe tjetri përfaqësonte përgjigjen përfundimtare, por sepse të dy mishëruan dramën e intelektualit përballë historisë: konfliktin midis asaj që besojmë, asaj që bëjmë dhe pasojave që lëmë pas.
Në fund, ndoshta pyetja më e vështirë nuk është nëse idetë duhet të shndërrohen në veprim.
Është nëse, gjatë përpjekjes për të ndryshuar botën, njeriu arrin të ruajë atë që e bën ndryshimin të vlefshëm: dinjitetin, lirinë dhe jetën njerëzore.
