BALLKANI PERËNDIMOR: DUKE PRITUR GODONË
(Analizë në shqip dhe anglisht)
BALLKANI PERËNDIMOR: DUKE PRITUR GODONË
Premtimi i Evropës dhe Çmimi i Pritjes
Nga Cafo Boga, M.A. në Diplomaci – 13 tetor 2026
Në veprën e Samuel Beckett-it Duke pritur Godonë, dy burra kalojnë ditët duke pritur dikë që nuk vjen kurrë, me shpresën se e nesërmja do t’ua sjellë atë që nuk ua solli e djeshmja.
Prej gati tri dekadash, Ballkani Perëndimor po bën diçka të ngjashme.
Që nga rënia e komunizmit dhe luftërat që pasuan shpërbërjen e Jugosllavisë, anëtarësimi në Bashkimin Evropian është paraqitur si destinacioni i rajonit—dhe shpesh si përgjigjja ndaj problemeve të tij politike, ekonomike e institucionale. Qeveritë u ndërruan, miliarda u shpenzuan në ndihmë ndërkombëtare, u shpallën reforma, u miratuan ligje dhe u hapën negociata. Megjithatë, destinacioni vazhdoi të largohej.
Tani, kur Mali i Zi dhe Shqipëria duken më pranë anëtarësimit, Brukseli po shqyrton një kusht tjetër: anëtarët e ardhshëm mund të mbeten nën mbikëqyrje të shtuar për demokracinë dhe sundimin e ligjit deri në 15 vjet pas anëtarësimit, me mundësi sanksionesh në rast të prapakthimit serioz demokratik.
Shqetësimi është i kuptueshëm. BE-ja nuk dëshiron një Hungari tjetër—një vend që i plotësoi kushtet e anëtarësimit dhe më pas dobësoi institucionet demokratike.
Por kjo ngre një pyetje më të madhe: Pas gati tri dekadash përgatitjeje të Ballkanit Perëndimor për anëtarësim, përse BE-ja vazhdon të jetë kaq e pasigurt për institucionet demokratike që vetë ndihmoi të ndërtoheshin?
Ndoshta ka ardhur koha të pyesim jo vetëm nëse Ballkani Perëndimor ka dështuar ndaj Evropës, por edhe nëse Evropa zgjodhi strategjinë e duhur për Ballkanin.
Një tranzicion që nuk u menaxhua siç duhej
Me rënien e komunizmit, nga vende si Shqipëria pritej që pothuajse brenda natës të kalonin nga sisteme autoritare dhe ekonomi të centralizuara në demokraci funksionale dhe ekonomi tregu.
Por demokracia kërkon më shumë se zgjedhje dhe parti politike. Ajo kërkon gjykata të pavarura, administratë profesionale, të drejta pronësore, media të lira, institucione rregullatore funksionale dhe një kulturë politike që pranon kufizimin e pushtetit.
Pas dekadash autoritarizmi—dhe, në rastin e Shqipërisë, izolimi ekstrem—shumë prej këtyre institucioneve ose nuk ekzistonin, ose nuk kishin përvojë të funksionimit të pavarur. Pikërisht atëherë, pasuri të mëdha shtetërore—fabrika, ndërmarrje, toka, burime natyrore dhe prona të vlefshme—u vunë në dispozicion për privatizim.
Ishte një kombinim i rrezikshëm: institucione të dobëta, qeveri pa përvojë, mundësi të mëdha ekonomike dhe pasuri private që krijohej me shpejtësi.
Ajo që duhej të ishte një kalim i rregullt drejt kapitalizmit demokratik, shpesh u shndërrua në një lloj Perëndimi të Egër ballkanik. Pushteti politik dhe mundësitë ekonomike u ndërthurën, ndërsa institucionet që duhej të mbronin interesin publik ende po ndërtoheshin.
Perëndimi ndihmoi. BE-ja, Shtetet e Bashkuara, USAID-i, OSBE-ja, OKB-ja, Banka Botërore dhe të tjerë investuan burime të konsiderueshme financiare dhe njerëzore. U ndërmorën reforma, u përmirësua infrastruktura dhe u krijuan institucione të reja.
Por ndihma shpesh u fragmentua në projekte, konsulentë, kontraktorë, konferenca dhe cikle financimi. Suksesi matej me para të shpenzuara, njerëz të trajnuar, ligje të hartuara dhe raporte të përfunduara, jo domosdoshmërisht me aftësinë e institucioneve për të funksionuar vetë.
Trajnimi i gjyqtarëve nuk krijon domosdoshmërisht një gjyqësor të pavarur. Ligjet kundër korrupsionit nuk e zhdukin vetvetiu korrupsionin. As zgjedhjet nuk mjaftojnë nëse pushteti politik mbizotëron institucionet që duhet ta kufizojnë atë.
Masa e vërtetë e ndihmës së huaj nuk është sa para u shpenzuan, por çfarë mbeti pasi ato u shpenzuan.
A i duhej Ballkanit një Plan Marshall?
Pas Luftës së Dytë Botërore, Evropa ishte e shkatërruar. Qytete dhe industri ishin rrënuar, ekonomitë shpartalluar, miliona njerëz zhvendosur dhe madje edhe vendet armike të mundura duhej të rindërtoheshin e të përfshiheshin në një rend të ri demokratik.
Shtetet e Bashkuara u përgjigjën me Planin Marshall. Duke filluar nga viti 1948, rreth 13 miliardë dollarë u angazhuan gjatë afërsisht katër vjetëve. Por rëndësia e tij shkonte përtej parave: ai bashkoi financimin, ekspertizën teknike, planifikimin ekonomik dhe një qëllim të qartë strategjik.
Plani Marshall nuk e rindërtoi i vetëm Evropën demokratike. Udhëheqja evropiane, institucionet vendase, garancitë amerikane të sigurisë dhe më vonë integrimi evropian ishin gjithashtu vendimtare. Por vende të shkatërruara—madje edhe ish-armiq—u shndërruan në demokraci të begata dhe partnerë të besueshëm.
Ballkanit Perëndimor i nevojitej një lloj tjetër rindërtimi. Qytetet e tij nuk kishin pësuar shkatërrimin e Evropës së pasluftës, por pas dekadash autoritarizmi, infrastruktura institucionale e demokracisë dhe ekonomisë së tregut duhej kryesisht të ndërtohej nga e para.
Ndoshta rajonit i duhej versioni i vet i një Plani Marshall—jo thjesht më shumë para, por një strategji koherente.
Ekspertë evropianë dhe amerikanë, së bashku me qeveritë vendase, mund të kishin ndihmuar në ndërtimin e gjykatave të pavarura, administratave profesionale, institucioneve rregullatore dhe sistemeve transparente të privatizimit, me afate të qarta, financim të mjaftueshëm, mbikëqyrje të pavarur dhe objektiva të matshme.
Qëllimi përfundimtar duhej të ishte që ndihma e jashtme, me kalimin e kohës, të bëhej e panevojshme.
Një ndërmarrje e tillë mund të kishte kërkuar dhjetë apo pesëmbëdhjetë vjet. Kanë kaluar gati tridhjetë, ndërsa Brukseli tani po shqyrton edhe 15 vjet të tjera mbikëqyrjeje pas anëtarësimit.
Kjo duhet të na bëjë të pyesim nëse modeli fillestar kishte diçka thelbësisht të gabuar.
Shqipëria dhe kontradiktat e integrimit evropian
Shqipëria e ilustron mirë problemin.
Për dekada, anëtarësimi në BE është paraqitur si objektivi kryesor kombëtar. Megjithatë, vazhdojnë shqetësimet për korrupsionin, llogaridhënien politike, prokurimet publike, pavarësinë e medias, gjyqësorin dhe përqendrimin e pushtetit politik e ekonomik.
Protestat në Tiranë e kanë sfiduar gjithnjë e më shumë qeverinë e Kryeministrit Edi Rama dhe kanë kërkuar llogaridhënie. Disa protestues kanë kërkuar hetime penale dhe arrestime të drejtuesve politikë. Akuza të tilla duhet t’i përcaktojnë gjykatat e pavarura, jo protestat, por pakënaqësia politike nuk mund të shpërfillet.
Ndërkohë, zyrtarët evropianë vazhdojnë bashkëpunimin e ngushtë me udhëheqjen shqiptare dhe shpesh vlerësojnë përparimin e saj drejt integrimit. Angazhimi diplomatik është i domosdoshëm, por ka dallim midis njohjes së një qeverie si partner legjitim dhe krijimit të përshtypjes së miratimit politik.
BE-ja duhet të pyesë veten nëse, në kërkim të stabilitetit dhe bashkëpunimit gjeopolitik, është afruar tepër me udhëheqës të fuqishëm dhe ka neglizhuar shëndetin e institucioneve demokratike.
Një qeveri që i përshtatet Brukselit nuk është domosdoshmërisht dëshmi e një demokracie të shëndetshme.
Ekziston edhe një kontradiktë tjetër. Hungaria ka treguar aftësinë e kufizuar të BE-së për të ndalur prapakthimin demokratik brenda Unionit. Megjithatë, Brukseli propozon masa më të forta kryesisht për anëtarët e ardhshëm.
Kjo rrezikon të krijojë dy kategori anëtarësimi. Nëse pavarësia e gjyqësorit, demokracia dhe sundimi i ligjit janë parime themelore evropiane, ato duhet të vlejnë njësoj për të gjithë.
Ballkani Perëndimor ka nevojë për reforma. Por edhe Bashkimi Evropian.
Edhe interesat kombëtare duhet t’i mbijetojnë anëtarësimit.
Parulla “Shqipëria nuk është në shitje” nuk duhet interpretuar si kundërshtim ndaj investimeve të huaja. Shqipëria ka nevojë për kapital dhe duhet të mirëpresë investitorët legjitimë, pavarësisht kombësisë.
Por është një vend i vogël, me territor të kufizuar, bregdet të jashtëzakonshëm, toka bujqësore dhe pasuri natyrore që, pasi shiten, mund të mos kthehen më nën kontrollin publik.
Për investime të mëdha në toka strategjike shtetërore, Shqipëria duhet të shqyrtojë qira afatgjata—ndoshta 99-vjeçare—në vend të shitjes. Investitori fiton sigurinë e nevojshme; Shqipëria ruan pronësinë dhe të ardhurat afatgjata.
Të drejtat e pronës private duhet të respektohen. Por toka publike strategjike dhe burimet natyrore janë edhe trashëgimi e brezave të ardhshëm.
Integrimi evropian duhet ta forcojë të ardhmen e një vendi—jo t’i kërkojë të heqë dorë nga interesat e tij legjitime kombëtare.
Të vazhdojmë rrugën—por të mos presim më
Pas tridhjetë vjetësh vonesash dhe mundësisë së edhe 15 vjetëve mbikëqyrjeje pas anëtarësimit, disa pyesin me të drejtë nëse Ballkani Perëndimor duhet ta braktisë projektin evropian.
Pyetja meriton përgjigje.
BE-ja është bërë gjithnjë e më burokratike dhe vendimmarrja shpesh e ngadaltë. Anëtarësimi kufizon një pjesë të lirisë së veprimit, kërkon zbatimin e një kuadri të gjerë rregullator dhe i ekspozon bizneset e bujqësinë vendase ndaj konkurrencës më të fortë. Liria e lëvizjes mund të përshpejtojë edhe largimin e të rinjve dhe profesionistëve të kualifikuar.
Por alternativa duhet parë me po aq realizëm.
Ballkani Perëndimor është gjeografikisht, ekonomikisht dhe strategjikisht pjesë e Evropës. Tregjet, investimet dhe marrëdhëniet kryesore tregtare lidhen ngushtë me kontinentin. Qëndrimi jashtë BE-së nuk do ta izolonte rajonin nga rregullat evropiane; shpesh do t’i zbatonte ato pa pasur ndikim në hartimin e tyre.
Anëtarësimi sjell qasje në tregun e përbashkët, fondet evropiane, investime më të mëdha, liri lëvizjeje, mbrojtje ligjore dhe, përfundimisht, një vend në tryezën ku merren vendimet. Në një botë gjithnjë e më të pasigurt, shtetet e vogla përfitojnë gjithashtu nga strukturat më të mëdha politike dhe ekonomike.
Prandaj, pavarësisht kritikave të mia ndaj procesit, Shqipëria dhe Mali i Zi duhet të vazhdojnë të vendosur drejt anëtarësimit në BE.
Por duhet të heqin dorë nga ideja se anëtarësimi do t’ua zgjidhë problemet.
Mirëqenia, qeverisja më e mirë dhe institucionet e pavarura nuk duhet të presin Brukselin.
Shqipërisë dhe Malit të Zi nuk u duhet BE-ja për të luftuar korrupsionin, forcuar gjykatat, përmirësuar arsimin, modernizuar bujqësinë, mbrojtur burimet kombëtare apo ndërtuar administrata profesionale. Këto janë përgjegjësi të qeverive sovrane.
Një vend që nuk qeveris dot mirë veten jashtë BE-së nuk do të bëhet papritur i mirëqeverisur vetëm sepse hyn në të.
Ballkani Perëndimor duhet, pra, të vazhdojë drejt Evropës, por njëkohësisht të ndërtojë strategji kombëtare që funksionojnë pavarësisht nëse anëtarësimi vjen më 2028, 2035 apo më vonë. Duhet të forcojë institucionet dhe ekonomitë, të mbrojë burimet strategjike dhe të negociojë me Brukselin nga një pozitë force, jo varësie.
Përgjegjësia për rezultatet zhgënjyese të tri dekadave është e përbashkët. Udhëheqësit e Ballkanit duhet të përgjigjen për korrupsionin, institucionet e dobëta dhe dështimet e qeverisjes. Organizatat ndërkombëtare duhet të vlerësojnë nëse dekadat e ndihmës prodhuan rezultate të qëndrueshme. BE-ja duhet të pyesë nëse strategjia e zgjerimit solli transformim të vërtetë apo thjesht administroi një tranzicion të përhershëm.
Përgjigjja nuk është të braktisim Evropën. Por as të presim pafundësisht prej saj.
Mësimi i Planit Marshall nuk ishte se Amerika e rindërtoi Evropën ndërsa evropianët shikonin. Burimet dhe ekspertiza nga jashtë, të kombinuara me udhëheqjen dhe përgjegjësinë evropiane, ndihmuan vendet e shkatërruara të rindërtoheshin derisa të mund të qëndronin mbi këmbët e veta.
Ky duhet të mbetet synimi edhe për Ballkanin Perëndimor.
Shqipëria, Mali i Zi dhe fqinjët e tyre duhet të vazhdojnë drejt Evropës—por duhet t’i ndërtojnë vendet e tyre sikur Evropa të mos vijë nesër.
Evropa duhet të jetë partnere në të ardhmen e tyre, jo autorja e saj.
Dhe ndoshta ky është mësimi i vërtetë i Duke pritur Godonë: shpresa mund të na japë një destinacion, por nuk mund ta zëvendësojë veprimin. Vjen një moment kur vetë pritja bëhet problemi.
*********
THE WESTERN BALKANS: WAITING FOR GODOT
The Promise of Europe and the Price of Waiting
By Cafo Boga, M.A. in Diplomacy – October 13, 2026
In Samuel Beckett’s Waiting for Godot, two men spend their days waiting for someone who never arrives, hopeful that tomorrow will finally bring what yesterday did not.
For nearly three decades, the Western Balkans have been doing something remarkably similar.
Since the collapse of communism and the wars that followed Yugoslavia’s disintegration, membership in the European Union has been presented as the region’s destination—and often as the answer to its political, economic and institutional problems. Governments changed. Billions were spent on foreign assistance. Reforms were announced, laws adopted and accession negotiations opened. Yet the destination kept moving further away.
Now, just as Montenegro and Albania appear closer to membership, Brussels is considering another condition: future members could remain under enhanced supervision for democratic governance and the rule of law for as long as 15 years after accession, with possible financial and political sanctions for serious democratic backsliding.
The concern is understandable. The EU does not want another Hungary—a country that met the requirements for membership and subsequently weakened democratic institutions.
But the proposal raises a larger question: After nearly three decades of preparing the Western Balkans for membership, why is the European Union still so uncertain about the democratic institutions it helped these countries build?
Perhaps the time has come to examine not only whether the Western Balkans have failed Europe, but whether Europe chose the right strategy for the Western Balkans.
A Transition That Was Never Properly Managed
When communism collapsed, countries such as Albania were expected almost overnight to transform authoritarian political systems and centrally planned economies into functioning democracies and competitive market economies.
But democracy requires much more than elections and political parties. It requires independent courts, professional public administration, property rights, free media, effective regulatory institutions and, above all, a political culture that accepts limits on power.
After decades of authoritarian rule—and in Albania’s case, extreme isolation—many of these institutions either did not exist or had little experience functioning independently.
At precisely the same moment, enormous amounts of formerly state-controlled wealth—factories, businesses, agricultural land, natural resources and valuable real estate—became available for privatization.
It was a dangerous combination: weak institutions, inexperienced governments, enormous economic opportunity and newly available private wealth.
What should have been an orderly transition toward democratic capitalism too often became something resembling the Wild West of the Balkans. Political influence and economic opportunity became intertwined while institutions intended to protect the public interest were themselves still being created.
The West certainly helped. The European Union, United States, USAID, OSCE, United Nations, World Bank and others invested substantial financial and human resources. Important reforms were introduced, infrastructure improved and new institutions were created.
But assistance was often fragmented among projects, consultants, contractors, conferences and successive funding cycles. Success could be demonstrated by money disbursed, people trained, legislation drafted and reports completed rather than by whether institutions became capable of functioning independently.
Training judges is not the same as creating an independent judiciary. Passing anti-corruption laws is not the same as reducing corruption. Holding elections is not enough if political power gradually overwhelms the institutions intended to restrain it.
The real measure of foreign assistance should not be what was spent, but what remained after the money was spent.
Did the Balkans Need a Marshall Plan?
After the Second World War, Europe faced devastation on an extraordinary scale. Cities and industries were destroyed, economies shattered, millions displaced, and even defeated enemy countries had to be reconstructed and incorporated into a new democratic order.
The United States responded with the Marshall Plan. Beginning in 1948, approximately $13 billion was committed over roughly four years. Its importance went far beyond money: it combined financing, technical expertise, economic planning and a clearly defined strategic purpose.
The Marshall Plan alone did not rebuild democratic Europe. European leadership, domestic institutions, American security guarantees and later European integration were also essential. Nevertheless, devastated countries—and former enemies—became prosperous democracies and reliable partners.
The Western Balkans needed a different kind of reconstruction.
Their cities had not suffered the destruction of postwar Europe, but after decades of authoritarian government much of the institutional infrastructure necessary for democracy and market capitalism had to be reconstructed or created.
Perhaps what the region needed was its own version of a Marshall Plan—not simply more money, but a coherent strategy.
Experienced European and American professionals, working with domestic governments, could have helped build independent courts, professional civil services, credible regulatory institutions and transparent privatization systems under a defined timetable, adequate financing, independent oversight and measurable objectives.
Most importantly, the purpose should have been to make outside assistance progressively unnecessary.
Such an undertaking might have required ten or fifteen years.
Nearly thirty years have passed, and Brussels is now contemplating another 15 years of extraordinary supervision after accession.
Surely that should make us question whether something was fundamentally wrong with the original model.
Albania and the Contradictions of European Integration
Albania illustrates the problem.
EU membership has been presented for decades as the country’s overriding national objective. Yet serious concerns continue over corruption, political accountability, public procurement, media independence, the judiciary and the concentration of political and economic power.
Demonstrations in Tirana have increasingly challenged Prime Minister Edi Rama’s government and demanded greater accountability. Some protesters have called for criminal investigations and arrests of political leaders. Such accusations must be determined by independent courts, not demonstrations, but the political dissatisfaction itself cannot be ignored.
Meanwhile, European officials continue working closely with Albania’s leadership and frequently praise its progress toward European integration.
Diplomatic engagement is necessary. But there is a difference between recognizing a government as the legitimate negotiating partner and appearing to provide political endorsement.
The EU should ask whether, in its desire for stability and geopolitical cooperation, it has sometimes become too comfortable with powerful leaders and insufficiently attentive to the democratic institutions beneath them.
A government that is convenient for Brussels is not necessarily evidence of a healthy democracy at home.
There is an additional contradiction. Hungary has demonstrated the EU’s limited ability to reverse democratic backsliding once it occurs inside the Union. Yet Brussels now proposes stronger safeguards primarily for future members.
That risks creating two classes of membership.
If judicial independence, democracy and the rule of law are fundamental European principles, they should apply equally to old members and new ones.
The Western Balkans need reform. But so does the European Union.
National interests must also survive accession.
The slogan heard in Tirana—“Albania is not for sale”—should not be interpreted as hostility toward foreign investment. Albania needs foreign capital and should welcome legitimate investors regardless of nationality.
But Albania is a small country with limited land, an extraordinary coastline, valuable agricultural resources and natural assets that, once permanently transferred, may never return to public control.
For major investments involving strategic state-owned land, Albania should consider long-term leases—perhaps 99 years—rather than permanent sale. Investors would receive the security needed to develop their projects, while Albania would retain ownership and continue receiving revenue.
Private property rights must be respected. But strategically important public land and natural resources are also an inheritance for future generations.
European integration should strengthen a country’s future—not require it to surrender legitimate national interests.
Stay the Course—but Stop Waiting
After thirty years of delays and now the possibility of another 15 years of post-accession supervision, some reasonably ask whether the Western Balkans should abandon the EU project altogether.
The question deserves an answer.
The EU has become increasingly bureaucratic. Decision-making can be slow and cumbersome. Membership requires surrendering some freedom of action, accepting extensive regulation and exposing domestic businesses and agriculture to stronger competition. Freedom of movement can also accelerate the departure of young and skilled citizens from smaller countries.
But the alternative must be examined just as realistically.
The Western Balkans are geographically, economically and strategically part of Europe. Their principal markets, investors and trading relationships are closely tied to the continent. Remaining outside the Union would not insulate them from European rules; in many areas, they would still have to follow those rules while having little influence over making them.
Membership offers access to the single market, development funds, greater investment opportunities, freedom of movement, stronger legal protections and eventually a seat at the table where European decisions are made. In an increasingly unstable world, small states also benefit from belonging to larger political and economic structures.
So despite my criticism of the process, Albania and Montenegro should remain firmly on the path toward EU membership.
But they should stop behaving as though membership itself will solve their problems.
Prosperity, better government and independent institutions should not have to wait for Brussels.
Albania and Montenegro do not need EU membership to fight corruption, strengthen courts, improve education, modernize agriculture, protect national resources or create professional public administrations. Those are responsibilities of sovereign governments.
A country incapable of governing itself successfully outside the European Union will not suddenly become well governed because it enters it.
The Western Balkans should therefore continue toward Europe while developing national strategies capable of succeeding whether accession comes in 2028, 2035 or later. They should build stronger democratic institutions and competitive economies, protect strategic resources, and negotiate with Brussels from increasing strength rather than permanent dependency.
The responsibility for the disappointing results of the past three decades is shared. Western Balkan leaders must answer for corruption, weak institutions and failures of governance. International organizations should examine whether decades of assistance produced lasting results. And the European Union should ask whether its enlargement strategy created genuine transformation or merely managed a permanent transition.
The answer is not to abandon Europe. But neither is it to wait indefinitely for Europe.
The lesson of the Marshall Plan was not that America rebuilt Europe while Europeans watched. Outside resources and expertise, combined with European leadership and responsibility, helped devastated countries rebuild themselves until they could stand on their own.
That should remain the ambition for the Western Balkans.
Albania, Montenegro and their neighbors should continue toward Europe—but they must build their countries as though Europe may not arrive tomorrow.
Europe should be a partner in their future, not the author of it.
And perhaps that is the real lesson of Waiting for Godot: hope may give us a destination, but it cannot substitute for action. There comes a time when waiting itself becomes the problem.
