Saimir Kadiu: Hrushovi dhe “Doktor Zhivago” – dënimi i një libri që nuk ishte lexuar
Pasternaku (10 shkurt 1890 – 30 maj 1960), poet dhe shkrimtar i madh rus, krijoi një vepër që shkonte përtej kufijve të një romani historik. Përmes fatit të mjekut dhe poetit Juri Zhivago, ai rrëfeu revolucionin, luftën civile, dhunën e historisë dhe dramën e individit të mbërthyer në vorbullën e ideologjive. Në qendër të romanit nuk qëndronte një manifest politik, por njeriu: me dashuritë, ndërgjegjen, vuajtjet dhe të drejtën për të mbetur vetvetja.
I refuzuar nga botuesit sovjetikë, romani u botua për herë të parë në Itali, më 1957, falë shtëpisë botuese Feltrinelli. Një vit më vonë, më 1958, Pasternaku u nderua me Çmimin Nobel për Letërsinë. Por nderimi ndërkombëtar u shndërrua në një dramë personale. Në Bashkimin Sovjetik shpërtheu një fushatë e ashpër kundër shkrimtarit dhe veprës së tij. Pasternakut iu bë presion i jashtëzakonshëm që të refuzonte çmimin, gjë që ai përfundimisht e bëri, nën trysninë politike dhe frikën e pasojave për veten dhe familjen.
Dhe pikërisht këtu shfaqet figura e Nikita Hrushovit, udhëheqësit sovjetik që kishte denoncuar krimet e Stalinit, por që ende drejtonte një sistem ku një libër mund të trajtohej si armik i shtetit.
Kur një gazetar amerikan e pyeti se çfarë kishte problematike në romanin e Pasternakut dhe në ç’mënyrë ai ishte negativ për sistemin sovjetik, Hrushovi, sipas një rrëfimi që qarkullon për këtë episod, dha një përgjigje që tingëllon pothuajse e pabesueshme:
«Unë nuk e kam lexuar romanin e Pasternakut. Por kam dëgjuar shumë kritika ndaj tij dhe jam bashkuar me kritikët».
Kjo përgjigje përmbledh në mënyrë tronditëse mekanizmin e censurës ideologjike: dënimi pa gjykim, akuza pa njohje dhe bindja pa mendim të pavarur.
Hrushovi nuk kishte nevojë ta lexonte librin. Mjaftonte që të tjerët ta kishin shpallur të rrezikshëm.
Por çfarë e trembte vërtet pushtetin te “Doktor Zhivago”?
Ndoshta pikërisht ajo që e bën romanin të pavdekshëm: Pasternaku nuk e vendos historinë mbi njeriun. Ai nuk e mohon tragjedinë e revolucionit, por nuk pranon që asnjë revolucion të fitojë të drejtën për të shkatërruar ndërgjegjen individuale. Juri Zhivago nuk është heroi i një doktrine. Ai është njeriu që përpiqet të ruajë shpirtin e vet në një kohë kur historia kërkon ta bëjë pjesë të një mase pa fytyrë.
Dhe këtu qëndron paradoksi i madh: një sistem që pretendonte se përfaqësonte miliona njerëz, nuk mund të duronte historinë e një individi që mendonte dhe ndiente ndryshe.
Romani u botua në Bashkimin Sovjetik vetëm në vitin 1988, në kohën e reformave të Gorbaçovit, gati tri dekada pas vdekjes së autorit.
Pasternaku nuk jetoi ta shihte atë ditë. Ai vdiq më 30 maj 1960, pa e marrë fizikisht çmimin Nobel që i ishte dhënë dhe që qe detyruar të refuzonte.
Sot, në një botë ku librat mund të ndalohen, gazetarët të sulmohen dhe mendimi të gjykohet përpara se të dëgjohet, historia e tij mbetet aktuale. Censura nuk shfaqet gjithmonë me ndalime zyrtare. Ndonjëherë mjafton një etiketë, një akuzë e përsëritur, një turmë që duartroket pa e ditur çfarë po dënon.
Hrushovi nuk e lexoi romanin. Por historia e lexoi Hrushovin.
Dhe ndërsa udhëheqësi sovjetik u zhduk bashkë me epokën e tij, “Doktor Zhivago” vazhdoi të lexohej në mbarë botën.
Në fund, kjo është fitorja e Pasternakut: jo se e mundi Hrushovin në një përballje politike, por se i mbijetoi kohës, ndërsa frika e pushtetit u bë pjesë e historisë.
