Bernard Zotaj: XHEVIT ZENELI, KËNGËTAR DHE RAPSOD POPULLOR I SMOKTHINËS
Xhevit Azbi Zeneli u lind në fshatin Ramicë të Smokthinës, më 15 prill 1936, në një familje të thjeshtë e të nderuar, në gjirin e një mjedisi ku traditat atdhetare, kënga popullore, humori dhe fjala e mençur ishin pjesë e jetës së përditshme. Qysh në fëmijëri, ai u rrit mes këngëve të vendlindjes, rrëfimeve të të moshuarve dhe melodive që përcillnin historinë, trimërinë, dashurinë, gëzimin, por edhe dhimbjet e njerëzve të kësaj krahine. Në këtë mjedis të pasur shpirtëror u formua edhe talenti i tij krijues. Xheviti nuk e mësoi këngën vetëm si një mënyrë për të shprehur ndjenjat, por e bëri atë pjesë të pandarë të jetës. Ai këndoi për njerëzit e vendlindjes, për punën dhe përpjekjet e tyre, për zakonet e traditat, për ngjarjet që tronditën familjet dhe për plagët që koha la në kujtesën e krahinës.
Populli thotë: “Pula pa furrik i shpërndan vezët ku të mundë.” Kjo fjalë e urtë mund të përdoret edhe për të shpjeguar mënyrën se si Xheviti i shpërndau krijimet e veta. Ai krijonte, këndonte dhe i përcillte vargjet pa u shqetësuar shumë për ruajtjen apo regjistrimin e tyre, pa menduar se një ditë ato do të kërkoheshin si pjesë e trashëgimisë kulturore të Smokthinës. Shumë prej këngëve të tij u përhapën gojë më gojë, u kënduan nga njerëz të ndryshëm dhe, me kalimin e kohës, disa prej tyre u bënë pjesë e repertorit popullor, duke humbur edhe gjurmët e autorësisë.
Kjo është një nga veçoritë e krijuesve popullorë: ata krijojnë me shpirt, i japin popullit vargjet e tyre dhe shpesh nuk kërkojnë asgjë në këmbim. Kur kënga pranohet, përhapet dhe këndohet nga breza të tërë, krijuesi bëhet pjesë e kujtesës së përbashkët.
Një jetë mes punës, këngës dhe përkushtimit
Xhevit Zeneli përfundoi arsimin tetëvjeçar në fshatin e lindjes. Më pas nisi shkollën e mesme, por rrethanat e vështira ekonomike nuk e lejuan ta përfundonte. Kështu, jeta e çoi herët drejt punës, përgjegjësive familjare dhe përpjekjeve për të siguruar jetesën. Megjithatë, vështirësitë nuk ia shuan dëshirën për të krijuar, për të kënduar e për të ruajtur traditën e vendlindjes. Ai ishte një njeri i punës, që e njihte jetën e fshatit jo nga larg, por nga përvoja e drejtpërdrejtë. Punoi në ndërtimin e shtëpive dhe të objekteve të kooperativës, në arat e fshatit, duke punuar me pendën e qeve e me kazmë, si dhe në blegtori, duke ruajtur dhentë në malet e Smokthinës. Ishte pjesë e jetës së përditshme të fshatarëve, ndante me ta lodhjen, shqetësimet, gëzimet dhe hallet.
Kjo përvojë e gjerë jetësore u bë një burim i rëndësishëm frymëzimi për krijimtarinë e tij. Xheviti e njihte mirë njeriun e thjeshtë, mënyrën si mendonte, si fliste, si qeshte dhe si vuante. Ai njihte gjuhën e gjallë të popullit, shprehjet karakteristike, thumbimet plot humor dhe ironinë e hollë labe. Prandaj vargjet e tij nuk tingëllojnë të largëta apo të stisura, por burojnë nga jeta dhe përvoja e drejtpërdrejtë. Puna dhe kënga ishin dy anë të së njëjtës jetë. Ditën punonte si gjithë të tjerët, ndërsa në çastet e lira gjente kohë për të thurur vargje, për të kënduar dhe për të ndarë humorin me miqtë e bashkëfshatarët. Në këtë mënyrë, ai u bë një nga ata njerëz që, edhe pa pasur mundësi të ndiqnin një rrugë të gjatë shkollimi, dëshmuan se talenti, ndjenja dhe lidhja me popullin janë burime të fuqishme të krijimtarisë.
Në gjirin e polifonisë smokthinjote
Xhevit Zeneli zuri një vend të veçantë në traditën e këngës popullore të Smokthinës. Ai ishte ndër këngëtarët e dalluar të grupit polifonik smokthinjot, me të cilin mori pjesë në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, më 1968. Pjesëmarrja në këtë veprimtari të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare përbënte një vlerësim për aftësitë e tij interpretuese dhe për traditën muzikore që përfaqësonte grupi. Nderimi me medalje në këtë festival ishte një vlerësim për përkushtimin e tij dhe për kontributin në përcjelljen e këngës popullore. Nëpërmjet zërit dhe interpretimit, Xheviti ndihmoi që kënga e Smokthinës të dëgjohej edhe përtej kufijve të krahinës, duke u bërë pjesë e mozaikut të pasur të polifonisë shqiptare.
Kënga labe nuk është vetëm melodi. Ajo është kujtesë, rrëfim dhe dëshmi e jetës së një populli. Në të gërshetohen historia, dashuria, malli, krenaria, humori dhe dhimbja. Xheviti i njihte këto përmasa dhe dinte t’i shprehte me natyrshmëri. Ai nuk këndonte thjesht për të argëtuar dëgjuesit, por edhe për t’u dhënë zë përjetimeve të njerëzve të vet. Një pjesë e rëndësishme e krijimtarisë së tij u përvetësua nga grupet polifonike të Smokthinës. Vargjet e tij, të përcjella me ritmin dhe melodinë e këngës labe, vazhduan të jetonin në gojën e këngëtarëve dhe të dëgjuesve. Kjo përhapje dëshmon se krijimtaria e tij gjeti jehonë në komunitet dhe u bë pjesë e jetës kulturore të krahinës.
Saqine Zeneli, bashkudhëtare e këngës dhe e jetës
Në jetën dhe krijimtarinë e Xhevit Zenelit zë vend edhe bashkëshortja e tij, Saqine Zeneli. Ajo është një grua labe, e zonja dhe e lidhur ngushtë me traditat e krahinës, e cila e njohu nga afër shpirtin krijues të të shoqit, këngët e tij dhe humorin karakteristik. Në krijimtarinë që lidhet me familjen Zeneli, fjala poetike dhe ligjërimi i gruas ndërthureshin me ndjenjat e përditshme të jetës. Saqineja, si bashkëshorte dhe bashkudhëtare e tij, përjetoi nga afër rrugën e vështirë të punës, gëzimet familjare, shqetësimet dhe brengat që shoqërojnë jetën. Ajo u bë pjesë e atij mjedisi familjar ku kënga nuk ishte një veprimtari e shkëputur nga jeta, por një mënyrë për ta shprehur atë. Në traditën labe, ligjërimi i gruas ka një rëndësi të veçantë. Përmes tij shprehen malli, dhimbja, dashuria dhe qëndresa përballë fatkeqësive. Këto ndjenja marrin një forcë të veçantë kur bëhen pjesë e këngës, sepse fjala individuale shndërrohet në zë të një familjeje, të një fshati dhe të një krahine të tërë.
Poezia e dhimbjes dhe e mallit për bijtë e larguar
Një nga anët më të ndjeshme të krijimtarisë së Xhevit Zenelit ishte trajtimi i fatit të djemve, vajzave dhe fëmijëve që u larguan nga vendlindja në moshë të re, veçanërisht i atyre që morën rrugën e emigracionit dhe nuk arritën të ktheheshin më pranë familjeve të tyre. Në vargjet e tij gjendet dhimbja e prindërve që humbën bijtë në lulen e rinisë, pikëllimin e nënave që mbetën duke pritur, mallin e familjeve për njerëzit e tyre dhe trishtimin e një krahine që pa shumë nga bijtë e bijat të largoheshin në dhe të huaj. Këto nuk janë vetëm histori të veçanta familjare. Ato janë pjesë e një përvoje të përbashkët, e një plage që ka prekur shumë shtëpi të Smokthinës dhe të fshatrave përreth, përfshirë edhe Velçën.
Në këto krijime, poeti popullor nuk mjaftohej të tregonte një ngjarje të dhimbshme. Ai përpiqej të depërtonte në botën e brendshme të atyre që mbetën pas. Përmes vargut, dëgjohet zëri i nënës, psherëtima e babait, heshtja e shtëpisë dhe pritja e gjatë te porta. Nëna smokthinjote shfaqet si simbol i dashurisë së pakufishme, i dhimbjes që nuk shuhet dhe i shpresës që vazhdon të jetojë edhe kur rrethanat duken të pamëshirshme. Në këto këngë, pritja merr përmasat e një përjetimi njerëzor të thellë. Nëna vazhdon të shpresojë se djali do të shfaqet një ditë në prag, se do të dëgjojë përsëri zërin e tij dhe do ta përqafojë pas një ndarjeje të gjatë. Edhe kur kjo shpresë nuk realizohet, ajo mbetet e gjallë në kujtesë, në ëndrra dhe në këngë.
Xheviti ka ditur t’i mbledhë këto ndjenja në vargje dhe t’i përcjellë me ndjeshmëri. Ai u ka dhënë zë dhimbjeve që shpesh mbeten të pashprehura, duke i kthyer ato në dëshmi të jetës së një komuniteti. Në këtë kuptim, këngët e tij nuk janë vetëm krijime poetike, por edhe një lloj kujtese shpirtërore e Smokthinës. Përmes librave të tij, njerëzit që u ndanë herët nga jeta dhe nga vendlindja rikthehen simbolikisht mes të afërmve. Ata bëhen përsëri pjesë e bisedave, e kujtimeve dhe e jetës së krahinës. Libri i bashkon në një hapësirë të përbashkët, ku vuajtja, malli dhe dashuria për vendin e prindërit ruhen nga harresa.
Kështu, fjala poetike fiton një mision të veçantë: të ruajë emrat, të përjetësojë kujtimet dhe t’u japë zë atyre që nuk mund të flasin më. Njerëzit largohen nga kjo botë, por përjetimet e tyre mbeten në kujtesën e të afërmve dhe të bashkëfshatarëve. Kur ato marrin formën e këngës dhe të librit, bëhen pjesë e trashëgimisë së brezave.
Emigracioni, një përvojë e jetuar dhe e kthyer në poezi
Xhevit Zeneli nuk e trajtoi emigracionin vetëm si një dukuri që prekte njerëzit përreth tij. Ai e njihte këtë përvojë edhe nga jeta e vet. Si emigrant, ai provoi vështirësitë e punës në dhe të huaj, lodhjen, sakrificat dhe mallin për vendlindjen. E dinte se largimi nuk ishte gjithmonë një zgjedhje e lehtë, por shpesh një domosdoshmëri për të siguruar jetesën dhe për t’u ardhur në ndihmë njerëzve të familjes.
Pikërisht kjo përvojë e bënte më të ndjeshëm ndaj fatit të të tjerëve. Ai e kuptonte se pas çdo emigranti qëndronte një histori njerëzore, një familje që priste, prindër që shqetësoheshin dhe një vendlindje që ndihej më e zbrazët. Prandaj, në krijimtarinë e tij, emigracioni shfaqet jo vetëm si largim fizik, por edhe si ndarje shpirtërore, si mall për rrënjët dhe si brengë për kohën e humbur larg njerëzve të dashur. Në vargjet e këngës së tij, dhimbja personale shndërrohet në ndjenjë të përbashkët. Xheviti ka shkruar për njerëz që mund të kenë pasur fate të ndryshme, por që i bashkonte malli për vendin dhe lidhja me familjen. Kjo është një nga arsyet pse këngët e tij prekin dëgjuesit: ato mbështeten në përvoja të njohura dhe në ndjenja që njerëzit i kanë përjetuar vetë.
Humori dhe satira, një tjetër anë e talentit krijues
Krijimtaria e Xhevit Zenelit nuk kufizohet vetëm në këngët e dhimbjes dhe të mallit. Ajo karakterizohet edhe nga humori, satira dhe aftësia për të vëzhguar me mprehtësi sjelljet njerëzore. Ai e njihte mirë karakterin e njerëzve të krahinës dhe dinte të kapte ato hollësi të jetës së përditshme që shpesh kalojnë pa u vënë re. Përmes vargut me humor dhe ironisë, ai pasqyronte zakone, qëndrime e sjellje, duke i kthyer në objekt të qeshurash, por edhe reflektimi. Humori popullor lab nuk është thjesht argëtim. Ai është një mënyrë për të shprehur mendimin, për të kritikuar veset dhe për të thënë të vërteta që ndonjëherë është e vështirë të shprehen drejtpërdrejt. Në këtë traditë, fjala e mprehtë, batuta dhe satira kanë qenë gjithmonë mjete të rëndësishme të komunikimit shoqëror.
Xheviti e përdori këtë pasuri të gjuhës popullore me natyrshmëri. Në vargjet e tij ndihet shpirti i njeriut të thjeshtë, i cili di të qeshë edhe mes vështirësive, të tallet me të metat dhe ta shohë jetën me një përzierje mençurie e humori. Kjo anë e krijimtarisë së tij i jep veprës një larmi të veçantë dhe dëshmon se ai ishte një vëzhgues i hollë i jetës shoqërore.
Krijimtaria e botuar dhe vlerësimi i figurës së tij
Përveç krijimtarisë së përcjellë gojë më gojë, Xhevit Zeneli la edhe një trashëgimi të shkruar, nëpërmjet së cilës u përpoq të ruante vargjet dhe këngët e veta. Ndër vëllimet e tij poetike përmenden: “Mali i Çipinit u nxi”, Tiranë, 2003; “Vargje rapsodike”, 2006; “Lisi i fjalëve”, 2011. Këto botime përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të punës së tij krijuese dhe të lidhjes së ngushtë me traditën poetike të Smokthinës. Në to gërshetohet frymëzimi popullor, përvoja jetësore, humori, satira, malli dhe dhimbja për njerëzit e vendlindjes. Vlera e këtyre librave nuk qëndron vetëm te vargjet si krijime letrare. Ato kanë edhe rëndësi dokumentuese, sepse ruajnë emra, ngjarje, përjetime dhe kujtime që lidhen me jetën e një krahine. Në këtë mënyrë, krijimtaria e Xhevitit bëhet një burim për njohjen e botës shpirtërore të smokthinjotëve dhe të përvojave të tyre në kohë të ndryshme.
Për figurën dhe krijimtarinë e tij ka shkruar prof. Bardhosh Gaçe, studiues i njohur i historisë dhe kulturës së Vlorës. Emri i Xhevit Zenelit është përfshirë gjithashtu në veprën “Vlora – Fjalor Enciklopedik”, botuar nga shtëpia botuese MALUKA, Tiranë, më 2023. Këto referenca dëshmojnë se veprimtaria e tij nuk mbeti vetëm në kujtesën e bashkëfshatarëve dhe të këngëtarëve, por u bë pjesë edhe e vëmendjes studimore dhe e dokumentimit kulturor të krahinës. Megjithatë, trashëgimia e tij nuk matet vetëm me numrin e librave apo me vlerësimet e fituara. Ajo matet edhe me këngët që vazhdojnë të këndohen, me vargjet që përsëriten në kuvende e takime, me kujtimet që ruajnë bashkëkohësit dhe me emocionin që përcillet te brezat e rinj.
Një emër që jeton në këngën e Smokthinës
Xhevit Azbi Zeneli i përket asaj plejade krijuesish popullorë që e ndërtuan jetën mes punës së përditshme dhe pasionit për artin. Ai nuk pati një rrugë të lehtë shkollimi dhe as kushte të veçanta për t’iu kushtuar krijimtarisë, por gjeti në jetën e popullit burimin e pashtershëm të frymëzimit. Nga puna në arë e në mal, nga bisedat me njerëzit, nga gëzimet e familjeve dhe nga dhimbjet e tyre, ai nxori lëndën e këngëve dhe të vargjeve. Në krijimtarinë e tij bashkëjetojnë dy pamje të jetës: gëzimi dhe trishtimi, humori dhe loti, shpresa dhe malli. Ai mund të këndonte për karakterin e njeriut me një batutë të mprehtë, por edhe të shprehte me ndjeshmëri dhimbjen e një nëne që humbi djalin ose të një familjeje që mbeti duke pritur të afërmin e larguar.
Kjo gjerësi tematike e bën krijimtarinë e tij një pasqyrë të jetës së Smokthinës, me bukuritë, vështirësitë, traditat dhe plagët e saj. Në vargjet e Xhevitit ndihet lidhja me vendlindjen, me njerëzit dhe me gjuhën e gjallë popullore. Ai nuk krijoi për t’u shkëputur nga bashkëfshatarët, por për të qenë pranë tyre, për të shprehur atë që ata ndienin dhe për t’u lënë pas një pjesë të shpirtit të vet.
Xhevit Zeneli nuk jeton më, por kënga e tij vazhdon të jehojë në Smokthinë dhe në krahinën e Lumit të Vlorës. Vargjet e tij, të ruajtura në libra dhe të përcjella nga këngëtarët, janë ura që lidhin të shkuarën me të tashmen. Ato mbajnë gjallë kujtimin e njerëzve, të familjeve dhe të ngjarjeve që përbëjnë historinë shpirtërore të krahinës. Njeriu largohet, por fjala e tij mbetet. Për Xhevit Zenelin, kjo fjalë është kënga që vazhdon të këndohet, vargu që rikthehet në kujtesë dhe dhimbja që, e kthyer në art, nuk lejon që emrat të harrohen. Ai la pas jo vetëm libra e krijime, por edhe një dëshmi të lidhjes së thellë mes poetit popullor dhe vendit të vet.
Dhe për sa kohë Smokthina do të ruajë këngën labe, për sa kohë njerëzit do të mblidhen për të kujtuar të larguarit, për të kënduar për jetën e për të ndarë gëzimet e hidhërimet, emri dhe krijimtaria e Xhevit Azbi Zenelit do të kenë vendin e tyre në kujtesën e kësaj treve, sepse ai i dha këngës atë që kishte më të çmuar: jetën e vet, shpirtin e popullit dhe dashurinë për vendlindjen.
