Dy djem të vrarë, tjetri i kërcënuar dhe Musineja e burgosur, pse e goditi Hoxha familjen Kokalari!
Historia e familjes Kokalari është një nga ato histori që ndërthurin dijen, kulturën, patriotizmin, idealet politike dhe tragjedinë njerëzore.
Në këtë familje u rritën disa prej figurave të arsimuara dhe aktive të shoqërisë shqiptare të shekullit XX. Muntaz, Vesim, Hamit dhe Musine Kokalari ndoqën rrugë të ndryshme në jetë, por të gjithë u lidhën në mënyra të veçanta me arsimin, kulturën dhe çështjet shqiptare. Megjithatë, periudha pas Luftës së Dytë Botërore do ta ndryshonte në mënyrë tragjike fatin e kësaj familjeje. Ndryshimi i sistemit politik në Shqipëri u shoqërua me përndjekjen e shumë njerëzve që kishin bindje të ndryshme nga ato të regjimit të ri. Familja Kokalari u godit rëndë nga kjo klimë politike. Dy vëllezërit më të mëdhenj, Muntaz dhe Vesim Kokalari, u arrestuan dhe u ekzekutuan pa gjyq. Hamiti, i cili ishte marrë me studimin e çështjes së Kosovës, u detyrua të jetonte për shumë vite nën presionin e regjimit. Ndërsa Musine Kokalari, shkrimtarja dhe intelektualja e familjes, u burgos dhe u internua për dekada. Të dy vëllezërit u ekzekutuan pa gjyq në një nga bodrumet e hotelit “Bristol”, duke lënë pas një familje të tronditur dhe një histori që do të përcillej brez pas brezi. Rreth përgjegjësisë së drejtpërdrejtë të Enver Hoxhës për ekzekutimin e tyre ekzistojnë dëshmi të publikuara pas viteve ’90. Jeta e Musine Kokalarit lidhet ngushtë me historinë e familjes së saj. Ajo u rrit në një familje gjirokastrite të arsimuar, patriotike dhe të lidhur fort me kulturën dhe dijen. Vëllezërit e saj, Muntaz, Vesim dhe Hamit Kokalari ishin gjithashtu njerëz të arsimuar dhe aktivë në jetën shoqërore e kulturore të kohës. Dy prej tyre, Muntazi dhe Vesimi, u ekzekutuan pa gjyq në nëntor të vitit 1944, në ditët e para të vendosjes së pushtetit komunist në Shqipëri. Kjo ngjarje do të ndikonte thellësisht në jetën e Musinesë dhe do të bëhej një nga tragjeditë më të mëdha të familjes Kokalari.
TRAGJEDIA E NËNTORIT 1944
Në vitin 1944, Shqipëria po kalonte një nga periudhat më të trazuara të historisë së saj. Lufta po përfundonte, por vendi po hynte në një fazë të re politike. Në këtë klimë, shumë njerëz që nuk pajtoheshin me projektin politik komunist u përndoqën dhe u vranë. Më 12 nëntor 1944 ndodhi një nga tragjeditë më të mëdha të familjes Kokalari. Muntaz dhe Vesim Kokalari u thirrën nga forcat e “Mbrojtjes së Popullit”. Ata u morën nga shtëpia dhe nuk u kthyen më. Disa ditë më vonë, trupat e tyre u gjetën në bodrumet e hotelit “Bristol”, së bashku me Surja Kokalarin dhe intelektualë të tjerë. Për Musinenë, humbja e dy vëllezërve ishte një goditje e jashtëzakonshme. Dy njerëzit me të cilët kishte ndarë fëmijërinë, familjen, kulturën dhe dashurinë për dijen ishin vrarë. Megjithatë, kjo tragjedi nuk e bëri Musinenë të heshtte. Përkundrazi, ajo vazhdoi të mbronte idetë e saj. Pas përfundimit të luftës, Musine Kokalari u përpoq të ndërtonte një alternativë politike ndaj sistemit njëpartiak. Në vitin 1945 ajo u përfshi në atë që njihet si “Koalicioni Demokratik”. Qëllimi ishte që zgjedhjet të shtyheshin dhe të krijoheshin mundësi për pjesëmarrjen e forcave të ndryshme politike. Musineja përfaqësonte Partinë Socialdemokrate dhe ishte një nga figurat kryesore të kësaj nisme. Ajo kërkonte që zgjedhjet të ishin të lira, pluraliste dhe të mbikëqyrura nga faktorë ndërkombëtarë. Për të, një Shqipëri demokratike nuk mund të ndërtohej nëse qytetarëve u mohohej e drejta për të zgjedhur lirisht përfaqësuesit e tyre. Në janar 1946, firmëtarët e dokumentit të “Koalicionit Demokratik” u arrestuan.
MUNTAZ KOKALARI
Muntaz Kokalari, i lindur më 2 gusht 1895 në Gjirokastër, ishte fëmija i parë i Reshat dhe Hanushe Kokalarit. Ai ishte vëllai më i madh i Musinesë dhe një nga figurat më aktive të familjes. Arsimimin e filloi në vendlindje dhe më pas e vazhdoi në Turqi, ku përfundoi studimet universitare për drejtësi. Gjatë periudhës së qëndrimit në Turqi u përfshi edhe në ushtrinë turke, ku mori gradën e kapitenit. Gjatë luftimeve të Luftërave Ballkanike u zu rob dhe u burgos në Birmani. Kjo periudhë e jetës së tij ishte e vështirë dhe e mbushur me pasiguri. Pas kthimit të familjes në Shqipëri, Muntazi u mor me arsimin dhe punoi si mësues. Ai dha kontribut në shkollat shqipe dhe më vonë u bë pjesë e stafit të parë pedagogjik të Liceut Francez të Gjirokastrës, i hapur në vitin 1924. Muntazi nuk ishte vetëm mësues. Ai ishte edhe pjesëmarrës aktiv në jetën kulturore dhe politike të Gjirokastrës. Së bashku me vëllain e tij Vesimin ishte pjesë e shoqërisë kulturore patriotike “Drita”. Ata mbështesnin ide për reforma liberale dhe një shoqëri demokratike. Më vonë u lidhën edhe me lëvizje politike kundër regjimit të kohës. Për shkak të veprimtarisë së tyre politike, Muntazi dhe Vesimi u arrestuan dhe humbën vendet e punës. Pas largimit nga Gjirokastra, Muntazi u vendos në Tiranë dhe iu kthye profesionit të noterit. Por fati i tij do të ishte tragjik. Më 12 nëntor 1944, ai u thirr nga forcat e “Mbrojtjes së Popullit” së bashku me vëllain e tij Vesimin. Ata nuk u kthyen më në shtëpi. Disa ditë më vonë, trupat e tyre u gjetën të ekzekutuara në bodrumet e hotelit “Bristol”, së bashku me kushëririn e tyre Surja Kokalari dhe intelektualë të tjerë. Ekzekutimi pa gjyq i dy vëllezërve ishte një goditje e rëndë për familjen Kokalari dhe veçanërisht për Musinenë.
VESIM KOKALARI
Vesim Kokalari lindi më 13 nëntor 1897 në Gjirokastër dhe ishte vëllai i dytë i Musinesë. Ai përfundoi gjimnazin në Stamboll dhe, pas kthimit në Shqipëri, punoi si mësues. Ashtu si Muntazi, Vesimi ishte i angazhuar në jetën kulturore dhe shoqërore. Ai mori pjesë në veprimtarinë e shoqërive “Drita” dhe “Bashkimi” dhe ishte pjesë e trupës së parë mësimdhënëse të Liceut Francez të Gjirokastrës. Vesimi mori pjesë edhe në lëvizjen e Qershorit të vitit 1924 të drejtuar nga Fan Noli. Për shkak të bindjeve të tij politike, ai u arrestua dhe u burgos. Më vonë u përfshi në veprimtari tregtare dhe vazhdoi të mbështeste lëvizjet antimonarkiste. Në Tiranë ai hapi librarinëkartolerinë “Venus” dhe shtypshkronjën “Mesagjerit Shqiptare”. Këto veprimtari kishin një rëndësi të veçantë për jetën kulturore të kryeqytetit. Libraria u bë një vend ku qarkullonin libra, ide dhe mendime të ndryshme. Për Musinenë, ajo ishte gjithashtu një hapësirë e rëndësishme ku ajo mund të afrohej me botën e letërsisë dhe kulturës. Nëpërmjet shtypshkronjës së tij u botuan libra dhe kartolina me pamje nga qytetet shqiptare dhe me elemente të kulturës e të etnografisë shqiptare. Ndër veprat e botuara ishte edhe libri “Kosova – djepi i shqiptarizmit”, me autor vëllain e tyre Hamit Kokalari. Fati i Vesimit ishte tragjik. Më 12 nëntor 1944, pikërisht në ditën kur do të duhej të përgatitej për ditëlindjen e tij të dyzeteshtatë, ai u thirr nga forcat e “Mbrojtjes së Popullit”. Nuk do të kthehej më. Ai u ekzekutua pa gjyq në bodrumet e hotelit “Bristol”.
HAMIT KOKALARI
Ndryshe nga dy vëllezërit e tij më të mëdhenj, Hamit Kokalari pati një rrugëtim tjetër. Ai ishte një njeri me arsim të lartë dhe me aftësi të jashtëzakonshme akademike. Ai u arsimua fillimisht në Turqi dhe më pas në Liceun Francez në Gjirokastër e në Korçë. Studimet e larta i përfundoi në Universitetin e Tuluzës në Francë, ku u diplomua me rezultate të shkëlqyera. Pas kthimit në Shqipëri, Hamiti fitoi me konkurs një vend pune në Ministrinë e Jashtme. Fillimisht shërbeu si sekretar i Konsullatës Shqiptare në Romë, gjatë viteve 19381940, dhe më pas, në vitet 1941–1943, si konsull në Shkup. Gjatë qëndrimit në Shkup, ai u mor me studimin e shqiptarëve që jetonin jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë. Hulumtimet e tij u përmblodhën në librin “Kosova – djepi i shqiptarizmit”, i cili u botua në vitin 1943. Në vitin 1941, Musineja e vizitoi Hamitin në Shkup. Ajo qëndroi për disa ditë pranë vëllait dhe personelit të konsullatës. Kjo vizitë është dokumentuar edhe përmes një fotografie ku shfaqen Hamit Kokalari dhe Musine Kokalari. Pas vitit 1945, Hamiti u largua nga puna në Ministrinë e Jashtme dhe më pas siguroi të ardhurat si përkthyes. Ai, në krahasim me vëllezërit e tij, arriti të mbijetojë, por edhe jeta e tij u ndikua nga klima politike e kohës dhe kërcënimet e vazhdueshme nga regjimi dictatorial I Enver Hoxhës.
ARSIMIMI I MUSINESË
Musine Kokalari u rrit në një familje ku arsimi dhe kultura kishin rëndësi të madhe. Që në moshë të re ajo tregoi interes të veçantë për letërsinë dhe folklorin. Pas kthimit të familjes në Shqipëri, Musineja u arsimua në Gjirokastër dhe më pas në Tiranë. Ajo ndoqi Institutin “Qiriazi” dhe më pas Institutin “Nëna Mbretëreshë”. Në vitet e saj të reja filloi të shkruante dhe të botohej në shtyp. Në vitin 1937, disa prej shkrimeve të saj mbi problemet shoqërore u publikuan në gazetën “Shtypi”, nën pseudonimin “Muza”. Kjo tregon se Musineja kishte filluar të krijonte një zë të vetin shumë herët. Ajo nuk ishte e interesuar vetëm për letërsinë si art, por edhe për problemet e shoqërisë shqiptare dhe veçanërisht për pozitën e gruas. Në vitin 1938, Musine Kokalari shkoi në Itali për të ndjekur studimet në Universitetin “La Sapienza” të Romës, në fushën e letërsisë dhe filozofisë. Qëndrimi në Romë ishte një periudhë shumë e rëndësishme për formimin e saj intelektual. Ajo jetoi në një shoqëri të ndryshme nga ajo shqiptare dhe u përball me realitetin politik të Evropës së asaj kohe. Italia ishte nën regjimin fashist dhe kjo përvojë ndikoi në mënyrën se si ajo e kuptoi lirinë, politikën dhe shoqërinë. Në vitin 1939, ajo shkroi veprën e saj të parë të rëndësishme letrare, “Siç më thotë nënua plakë”. Vepra u mbështet fuqishëm në traditën popullore të Gjirokastrës dhe në rrëfimet e jetës së përditshme. Një nga veçoritë më të rëndësishme të kësaj vepre ishte përqendrimi te figura e gruas shqiptare. Musineja paraqiti jetën e grave brenda një shoqërie patriarkale, vështirësitë e tyre, sakrificat dhe kufizimet që u imponoheshin. Pikërisht për këtë arsye, krijimtaria e saj përbën një moment të rëndësishëm në historinë e letërsisë shqiptare. Ajo i dha zë një bote që shpesh nuk kishte gjetur hapësirë të mjaftueshme në letërsinë e kohës. Një nga fushat ku Musineja dha një kontribut të veçantë ishte folklori. Ajo besonte se kultura popullore ishte një pasuri e madhe e kombit dhe duhej mbledhur, studiuar dhe ruajtur. Ajo mblodhi tregime, legjenda, rrëfenja dhe materiale të tjera folklorike nga zona të ndryshme shqiptare, ndër të cilat Gjirokastra, Tepelena, Vlora, Elbasani, Korça, Shkodra dhe Shkupi. Puna e saj në këtë fushë ishte shumë e rëndësishme sepse ajo nuk e shihte folklorin thjesht si një koleksion tregimesh të vjetra. Për të, folklori ishte një mënyrë për të kuptuar jetën, mendësinë, traditat dhe botën shpirtërore të popullit shqiptar.
ANGAZHIMI POLITIK
Musine Kokalari nuk e kufizoi veprimtarinë e saj vetëm në letërsi. Në vitet e Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, ajo u përfshi në jetën politike shqiptare. Ajo u angazhua në lëvizje antifashiste dhe antikomuniste dhe ishte një nga themelueset dhe figurat kryesore të Partisë Socialdemokrate Shqiptare. Në vitin 1944, bashkë me Prof. Isuf Luzin, ajo botoi gazetën “Zëri i Lirisë”. Përmes kësaj gazete shprehu pikëpamjet e saj politike dhe demokratike. Musineja besonte se Shqipëria duhej të ndërtonte një sistem ku qytetarët të kishin të drejtën të shprehnin bindjet e tyre politike dhe ku zgjedhjet të ishin të lira e pluraliste. Libraria “Venus”, e lidhur me vëllezërit e saj, u bë një nga hapësirat ku mblidheshin intelektualë dhe njerëz që diskutonin mbi letërsinë, kulturën dhe politikën. Kështu, familja Kokalari u bë pjesë e një rrethi intelektual që kërkonte një Shqipëri më të lirë dhe më demokratike.
ARRESTIMI, GJYQI DHE DËNIMI
Musine Kokalari u arrestua më 23 janar 1946. Ajo u përball me hetime, tortura dhe presione të mëdha psikologjike. Megjithatë, ajo nuk hoqi dorë nga bindjet e saj. Më 2 qershor 1946 u zhvillua gjyqi ndaj saj. Procesi ishte një nga momentet më të rënda të jetës së saj. Pavarësisht kërcënimeve dhe trajtimit çnjerëzor, Musineja vazhdoi të mbronte idetë e saj. Ajo u dënua me 25 vjet burgim dhe me persekutim të mëtejshëm. Nga këto vite, një pjesë të madhe të jetës së saj e kaloi në burg dhe më pas në internim. Gjyqi nuk arriti t’i ndryshonte mendimet. Përkundrazi, qëndrimi i saj gjatë procesit tregoi një forcë të jashtëzakonshme morale. Musineja e kuptonte se mund të humbiste lirinë, por nuk donte të humbiste dinjitetin. Vitet e burgut ishin jashtëzakonisht të vështira. Musineja u përball me kushte të rënda, tortura dhe izolim. Pas daljes nga burgu, ajo u internua në Rrëshen. Atje iu desh të kryente punë të rënda fizike dhe të jetonte nën kontrollin e vazhdueshëm të organeve të regjimit. Kjo ishte një periudhë kur jeta e saj intelektuale u ndërpre në mënyrë të dhunshme. Megjithatë, ajo nuk hoqi dorë nga shkrimi. Në fshehtësi, vazhdoi të shkruante dhe të ruante kujtimet e saj. Në vitin 1972 përfundoi një vepër mbi krijimin e Partisë Socialdemokrate dhe mbi bindjet e saj politike. Ajo u përpoq që mendimet e saj të mos humbnin dhe t’u përcilleshin brezave të ardhshëm.
SËMUNDJA DHE VITET E FUNDIT
Në vitet e fundit të jetës, Musineja u përball edhe me sëmundje të rëndë. Në vitin 1980 u diagnostikua me kancer të gjirit. Pas gjithë viteve të burgut, internimit, izolimit dhe vuajtjeve, ajo jetonte tashmë në kushte të vështira. Musine Kokalari ndërroi jetë në gusht të vitit 1983. Vdekja e saj ndodhi në një kohë kur ajo ishte ende e persekutuar dhe e izoluar nga shoqëria. Për shumë vite, emri i saj nuk mund të përmendej dhe veprat e saj nuk mund të merrnin vendin që meritonin në kulturën shqiptare. Por historia nuk mund të fshinte përgjithmonë një figurë të tillë. Pas ndryshimeve politike në Shqipëri, figura e Musine Kokalarit filloi të vlerësohej gjithnjë e më shumë. Në vitin 1993, dhjetë vjet pas vdekjes së saj, Presidenti i Republikës i dha pas vdekjes medaljen “Martir i Demokracisë”. Ky vlerësim ishte një përpjekje për të rikthyer dinjitetin e një gruaje që kishte sakrifikuar jetën për bindjet e saj. Sot Musine Kokalari kujtohet si një nga figurat më të rëndësishme të disidencës shqiptare dhe si një simbol i qëndresës ndaj diktaturës.
