Saimir Kadiu: Statuja e Lirisë, monumenti i një ëndrre që nuk njeh kufij
140 vjet më parë, Nju Jork, Shtetet e Bashkuara të Amerikës
Më 28 tetor 1886, në portën detare të Nju Jorkut, u përurua një monument që do të bëhej shumë më tepër se një vepër arti. Ajo ditë shënoi lindjen e një prej simboleve më të njohura të botës moderne: Statujës së Lirisë, dhuratë e Francës për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, një përshëndetje prej bronzi për njerëzimin dhe një premtim për ata që ëndërronin një jetë më të mirë.
E ngritur në ishullin e atëhershëm Bedloe, sot Liberty Island, statuja mbante një mesazh që kapërcente oqeanet. Franca, vendi i Revolucionit të vitit 1789 dhe i parimeve të lirisë, barazisë e vëllazërisë, ia dhuronte Amerikës këtë monument në shenjë miqësie dhe të idealeve të përbashkëta republikane. Ishte një dhuratë që nuk kishte vetëm vlerën e metalit, të arkitekturës apo të mjeshtërisë artistike. Ajo mishëronte besimin se liria është një aspiratë universale, më e madhe se kufijtë, gjuhët dhe dallimet mes popujve.
Ideja lindi në Francë, në një kohë kur kujtimi i luftës për pavarësinë amerikane dhe fryma e republikës frymëzonin ende mendimin politik e kulturor. Skulptori francez Frédéric Auguste Bartholdi i dha formë kësaj ëndrre gjigante, ndërsa inxhinieri Gustave Eiffel kontribuoi në projektimin e strukturës së saj të brendshme prej hekuri. Pas viteve të punës, mbledhjes së fondeve dhe përpjekjeve të shumta, monumenti u ngrit përballë qytetit që po shndërrohej me shpejtësi në një nga qendrat më të mëdha të botës.
Gruaja monumentale, me kurorën e saj rrezatuese, mban në njërën dorë pishtarin e ngritur drejt qiellit, ndërsa në tjetrën një pllakë ku shënohet data e Deklaratës së Pavarësisë Amerikane: 4 korrik 1776. Në këmbët e saj gjenden zinxhirë të këputur, simbol i çlirimit nga shtypja. Pishtari nuk ndriçon vetëm portin; ai duket sikur kërkon të ndriçojë ndërgjegjen e njerëzimit.
Por madhështia e Statujës së Lirisë nuk qëndron vetëm në përmasat e saj. Ajo qëndron te historitë njerëzore që u lidhën me siluetën e saj.
Për miliona emigrantë që mbërritën në Amerikë në fund të shekullit XIX dhe gjatë dekadave të para të shekullit XX, kjo statujë ishte një nga pamjet e para të atdheut të ri. Pas udhëtimeve të gjata, pas varfërisë, luftërave, përndjekjeve dhe ndarjeve nga familja, në horizont shfaqej pishtari i saj. Për disa, ai ishte shpresa për punë; për të tjerë, mundësia për të shkolluar fëmijët, për të jetuar pa frikë ose thjesht për të nisur nga e para.
Në atë port mbërritën njerëz me gjuhë, fe dhe kultura të ndryshme. Secili sillte me vete një histori të lënë pas dhe një të ardhme ende të panjohur. Statuja nuk ua njihte emrat, nuk ua dinte plagët dhe nuk mund t’ua garantonte lumturinë. Por qëndronte aty, e dukshme mbi ujërat e Atlantikut, si një shenjë se diku përtej horizontit mund të ekzistonte një mundësi e re.
Ajo u bë kështu pjesë e kujtesës së emigracionit botëror, edhe pse jo të gjithë të ardhurit hynë drejtpërdrejt përmes portit të Nju Jorkut dhe jo çdo ëndërr amerikane u përmbush. Historia e emigracionit është edhe histori sakrificash, vështirësish dhe pabarazish. Megjithatë, për breza të tërë, Statuja e Lirisë mbeti imazhi i një fillimi të mundshëm.
Në vitin 1886, gjatë ceremonisë së përurimit, morën pjesë personalitete amerikane e franceze. Presidenti amerikan Grover Cleveland drejtoi ceremoninë, ndërsa Nju Jorku u mbush me festime. Në pikturën e Edward Moran, Zbulimi i Statujës së Lirisë që Ndriçon Botën, çasti historik ruhet si një skenë solemne, ku deti, anijet dhe monumenti bashkohen në një pamje që përjetëson jo vetëm një ngjarje, por edhe frymën e një epoke.
Sot, 140 vjet më vonë, Statuja e Lirisë vazhdon të qëndrojë përballë Nju Jorkut. Qyteti është shndërruar, bota ka ndryshuar, teknologjia ka kapërcyer distanca që dikur dukeshin të pamundura dhe miliona njerëz vazhdojnë të lëvizin në kërkim të sigurisë, dinjitetit dhe mundësive.
Megjithatë, pishtari i saj mbetet po ai.
Sepse liria nuk është një dhuratë që jepet një herë e përgjithmonë. Ajo është një vlerë që duhet mbrojtur, një përgjegjësi që duhet ushtruar dhe një ideal që çdo brez duhet ta rifitojë me veprimet e veta. Një monument mund të ngrihet prej bakri dhe hekuri, por kuptimin e tij të vërtetë ia japin njerëzit që besojnë te mesazhi që ai përcjell.
140 vjet më parë, Franca i dhuroi Amerikës një statujë. Historia e shndërroi atë në një dhuratë për të gjithë njerëzimin.
Dhe ndoshta ky është sekreti i pavdekësisë së saj: Statuja e Lirisë nuk i përket vetëm një qyteti apo një kombi. Ajo u përket të gjithë atyre që, në çfarëdo cepi të botës, vazhdojnë të besojnë se njeriu meriton të jetojë i lirë dhe se çdo udhëtim drejt një jete më të mirë fillon me një fije shprese.
Në foto: Edward Moran, “Zbulimi i Statujës së Lirisë që Ndriçon Botën” (1886). Koleksioni J. Clarence Davies, Muzeu i Qytetit të Nju Jorkut.
