GJERGJ KASTRIOTI SKËNDERBEU, GJENERAL-LEJTËNANTI I PARË SHQIPTAR
Prof. Asoc. Dr. Zaho GOLEMI
Gjergj Kastrioti Skënderbeu, heroi kombëtar i shqiptarëve, mbajti disa tituj të rëndësishëm politikë dhe ushtarakë gjatë jetës së tij. Në ushtrinë osmane ishte deri në titullin “Sanxhakbej”. Në vitin 1444 u zgjodh Kryekomandant i Lidhjes së Lezhës. Më 1451, mbreti Alfonsi V i Napolit e emëroi Kapiten të Përgjithshëm (Capitano Generale). Më 23 dhjetor 1457, Papa Kalisti III i dha titullin Kapiten i Përgjithshëm i Kurisë Papnore dhe epitetin “Athleta Christi”. Skënderbeu ishte Zot i Arbërisë dhe Princ i Epirit, ndërsa grada moderne gjenerallejtënant dokumentohet si titull i tij historik në vitin 1461, kur Gjergj Kastrioti ishte 56 vjeç. Emërimi i heroit tonë kombëtar në Itali me gradën e lartë ushtarake “gjenerallejtënant” është një çështje shumë interesante, që meriton vëmendje historike. Gjergj Kastrioti Skënderbeu kishte një rol të jashtëzakonshëm ushtarak në Evropën e shekullit XV. Megjithatë, biografi i parë i heroit tonë, Marin Barleti, nuk e dokumenton shprehimisht se Gjergj Kastriotit Skënderbeut iu dha në Itali grada “Gjenerallejtënant”. Në veprën e tij, ai përshkruan autoritetin e jashtëzakonshëm ushtarak të Skënderbeut, ekspeditën italiane, pritjen që iu bë në Itali dhe marrëdhëniet e tij me mbretin Ferdinand të Napolit. Grada gjenerallejtënant, në kuptimin modern, nuk mund të barazohet automatikisht me titujt ushtarakë të shekullit XV. Kjo çështje duhet të identifikohet përmes dokumenteve origjinale në latinisht dhe dokumentacionit italian të vitit 1461.E megjithatë, ekziston një dokumentim i njohur, i mbështetur në 933 burime studimore.
Më konkretisht: “Më 18 janar 1461, Ferdinandi e kishte emëruar Skënderbeun “Gjenerallejtënant i mbretit të Puljes”, ku, në praktikë, kjo gradë ushtarake nënkuptonte plotfuqishmëri për të vepruar në fushën ushtarake nën autoritetin e mbretit. Kjo gradë iu dha për harmonizimin e metodave të luftës perëndimore me dredhitë, grackat dhe kurthet që ishte mësuar t’u ngrinte osmanëve, duke kryer edhe një lloj ‘specializimi’ në Perëndim të ushtarëve dhe komandantëve arbërorë”, shprehet Virgjil Kule. (V. Kule, “Gjergj Kastrioti Skënderbeu, Kryqtari i fundit”, botim i Ombra GVG, 2011, f. 388–389). Ndërsa Skënderbeu titullin “Sanxhakbej” (Sancak Beyi) e mori si komandant ushtarak dhe administrativ në moshën 35-vjeçare, në vitin 1440.
Gjergj Kastriotit Skënderbeut në Itali (1460–1462) dhe gradimi “gjenerallejtënant”
Gjergj Kastrioti Skënderbeu zhvilloi një nga ekspeditat më të rëndësishme ushtarake jashtë Arbërisë në vitet 1460–1462, kur shkoi në Italinë e Jugut për t’i ardhur në ndihmë mbretit Ferdinand I të Napolit (Ferrante), i cili po luftonte për të mbajtur fronin kundër kundërshtarëve anzhuinë, të mbështetur nga forcat franceze. Në shtator 1460, Skënderbeu dërgoi në Itali pararojën shqiptare me 500 luftëtarë, ndërsa, pas një viti, në gusht 1461, u nis vetë drejt Italisë në krye të një ushtrie shqiptare. Më 25 gusht 1461, zbarkoi pranë Barletës. Ai ndërhyri për të ndihmuar mbretin Ferdinand, i cili ndodhej i rrethuar në Barletë. Në fillim të janarit 1462, Skënderbeu u largua nga Italia për t’u kthyer në Arbëri dhe, në shkurt 1462, mbërriti në atdhe, ku e prisnin kërcënimet e reja osmane. Por arkivat kanë dokumentuar se Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte Komandant i Përgjithshëm i Selisë së Shenjtë që në vitin 1457, titull ky shumë më i hershëm se gradat moderne ushtarake. Do të ishte interesant kërkimi në arkivat e fqinjëve tanë për dokumentin origjinal të vitit 1461, me të cilin mbreti Ferdinand i Napolit i dha Skënderbeut gradën “gjenerallejtënant”. Gjatë ekspeditës ushtarake në Itali, Gjergj Kastrioti Skënderbeu arriti disa rezultate të rëndësishme: ndërhyri ushtarakisht për çlirimin e Barletës dhe i dha fund rrethimit të qytetit, duke shpëtuar mbretin Ferdinand nga një situatë tepër e vështirë; mposhti, me një sulm të rrufeshëm, ushtrinë e Princit të Tarantos dhe arriti një fitore të rëndësishme; pushtoi qytetin e Tranit me anë të një manovre ushtarake dhe e kaloi atë nën kontrollin e aleatit të tij. Gjithashtu, ai forcoi pozitën e mbretit Ferdinand. Kjo ndërhyrje, e njohur historikisht si “ndërhyrja shqiptare”, ndihmoi në ndryshimin e rrjedhës së luftës dhe në rikthimin e pushtetit të dinastisë aragoneze në Mbretërinë e Napolit. Fakt është se Beteja e Orsarës, e zhvilluar më 18 gusht 1462, përfundoi me fitoren e forcave të Ferdinandit, por Skënderbeu nuk mori pjesë në të, pasi ishte larguar nga Italia. Ekspedita italiane e viteve 1460–1462 dëshmoi se Skënderbeu nuk ishte vetëm një udhëheqës që mbronte Arbërinë nga osmanët, por edhe një komandant që ndërhynte me sukses në konfliktet ushtarake të Evropës së kohës.
Grada ushtarake “Gjenerallejtënant” në kuptimin bashkëkohor. Kush e ka mbajtur këtë gradë në Shqipëri dhe Kosovë?
Gjenerallejtënant është grada e tretë dhe më e larta ndër gradat madhore të oficerëve në Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë, në sistemin e gradave të Forcës Tokësore dhe Forcës Ajrore. Ajo qëndron mbi gradën gjeneralmajor. Në Forcën Detare, grada përkatëse është admiral. Në renditjen e përgjithshme të gradave të oficerëve, gjenerallejtënanti i përket nivelit më të lartë të drejtimit ushtarak aktiv, përpara gradës së gjeneralit kur kjo parashikohet nga legjislacioni dhe funksioni përkatës. Në klasifikimin e NATO-s, grada gjenerallejtënant korrespondon me nivelin OF-8. Emërtimi gjenerallejtënant lidhet me traditën europiane të ndërtimit të hierarkisë së oficerëve madhorë. Termi lieutenant general lidhej fillimisht me idenë e zëvendësit ose të drejtuesit që ushtronte autoritet në emër të gjeneralit ose komandantit më të lartë. Në sistemet ushtarake europiane të periudhës së hershme moderne, gradat general, lieutenant general dhe major general u formësuan gradualisht si nivele të dallueshme të komandimit. Ky zhvillim shpjegon edhe renditjen që vazhdon të përdoret në shumë ushtri bashkëkohore, ku gjenerallejtënanti është mbi gjeneralmajorin.
Në historinë e organizimit ushtarak europian, gjenerallejtënanti lidhej me drejtimin e forcave të mëdha dhe me ushtrimin e autoritetit në nivel më të lartë se komandat e njësive të veçanta. Me profesionalizimin e ushtrive dhe krijimin e shtabeve të përhershme, grada u shkëput gradualisht nga një funksion i vetëm dhe u shndërrua në një nivel hierarkik që mund të lidhet me role të ndryshme të komandimit, planëzimit dhe drejtimit strategjik. Në ushtritë bashkëkohore, një gjenerallejtënant mund të drejtojë një komandë të madhe operative, të shërbejë në shtabin e përgjithshëm, të mbajë funksionin e zëvendësshefit të mbrojtjes ose të përfaqësojë vendin në struktura të larta shumëkombëshe.
Në Shqipëri, zhvillimi i gradave të oficerëve madhorë lidhet me ndryshimet në organizimin politik dhe ushtarak të shtetit. Pas krijimit të shtetit shqiptar dhe të strukturave të para të organizuara ushtarake u përdorën emërtime të ndryshme për nivelet e larta të komandimit. Në periudhat e mëvonshme sistemi i gradave u ndikua nga modelet ushtarake europiane dhe, pas Luftës së Dytë Botërore, nga modelet jugosllave e sovjetike. Më 1 Maj 1966, gradat ushtarake u hoqën dhe struktura e personelit u organizua kryesisht mbi bazën e funksioneve. Sistemi i gradave u rivendos pas ndryshimeve politike më 28.11.1991 dhe u përshtat gradualisht me standardet e vendeve euroatlantike. Në sistemin aktual të Forcave të Armatosura shqiptare, gradat madhore në Forcën Tokësore dhe Forcën Ajrore janë, në rend ngjitës, gjeneral brigade, gjeneralmajor dhe gjenerallejtënant. Në Forcën Detare, gradat përkatëse janë kundëradmiral, nënadmiral dhe admiral. Gjenerallejtënanti përfaqëson një nivel të lartë të drejtimit operacional dhe strategjik. Funksioni konkret që ushtron oficeri nuk përcaktohet vetëm nga grada, por nga detyra organike, struktura e Forcave të Armatosura dhe aktet që rregullojnë sistemin e komandimit. Një gjenerallejtënant mund të emërohet në funksione të larta të komandimit të forcave, në strukturat e Shtabit të Përgjithshëm, në drejtimin e komandave të rëndësishme operative ose në pozicione të larta përfaqësuese në struktura ndërkombëtare. Në këtë nivel, përgjegjësitë mund të përfshijnë drejtimin dhe vlerësimin e gatishmërisë operacionale, planëzimin e mbrojtjes, zhvillimin e kapaciteteve ushtarake, drejtimin e operacioneve, përgatitjen dhe zbatimin e politikave të mbrojtjes, administrimin e burimeve njerëzore dhe materiale, si dhe bashkërendimin e veprimtarisë së strukturave tokësore, ajrore, detare dhe mbështetëse. Në strukturat shumëkombëshe, një oficer i këtij niveli mund të marrë pjesë në planëzimin dhe drejtimin e operacioneve të përbashkëta dhe në proceset e vendimmarrjes ushtarake të aleancës. Përparimi në gradën gjenerallejtënant nuk është pasojë automatike e vjetërsisë në shërbim. Ai lidhet me plotësimin e kërkesave ligjore dhe profesionale, përvojën në komandim dhe shtab, arsimimin dhe kualifikimin ushtarak, vlerësimin e performancës, integritetin, gjendjen shëndetësore dhe aftësinë për të ushtruar funksione të nivelit të lartë. Në të njëjtën kohë, gradimi lidhet me nevojat organike të Forcave të Armatosura dhe me ekzistencën e funksionit përkatës në strukturën e miratuar. Si gradë madhore, gjenerallejtënanti i nënshtrohet procedurave të posaçme të emërimit dhe gradimit të përcaktuara nga legjislacioni shqiptar. Ligji për karrierën ushtarake parashikon procedura të veçanta për dhënien e gradave madhore, ndërsa kompetencat e Presidentit të Republikës, ministrit të Mbrojtjes dhe autoriteteve të tjera përcaktohen nga Kushtetuta dhe legjislacioni për organizimin dhe drejtimin e Forcave të Armatosura. Për funksionet më të larta të drejtimit ushtarak zbatohen rregulla të posaçme kushtetuese dhe ligjore.
Grada gjenerallejtënant lidhet edhe me funksione të rëndësishme në hierarkinë e drejtimit të Forcave të Armatosura. Në varësi të strukturës organizative dhe periudhës, ajo mund të mbahet nga drejtues të lartë të Shtabit të Përgjithshëm, komandave të mëdha ose institucioneve ushtarake, si dhe nga oficerë të emëruar në funksione të larta në struktura ndërkombëtare. Grada dhe funksioni nuk janë koncepte identike: grada përcakton pozitën hierarkike të oficerit, ndërsa funksioni përcakton përgjegjësitë konkrete që ai ushtron. Në sistemin e NATO-s, gjenerallejtënanti klasifikohet OF-8. Ky kod përdoret për krahasimin e gradave ushtarake të vendeve anëtare dhe nuk përcakton vetë funksionin që duhet të mbajë një oficer. STANAG 2116 e vendos OF-8 mbi OF-7, që i përgjigjet gjeneralmajorit, dhe nën OF-9, që përfshin gradën general. Në ushtritë e vendeve të ndryshme emërtimi ndryshon, por kodi NATO mundëson krahasimin funksional të niveleve të gradës në strukturat shumëkombëshe.
Në traditën ushtarake të vendeve europiane, gjenerallejtënanti mund të ketë emërtime të ndryshme kombëtare. Në gjuhën angleze përdoret “Lieutenant General”, në gjermanisht “Generalleutnant”, në frëngjisht “Général de corps d’armée”, ndërsa në disa vende përdoren forma të tjera kombëtare. Pavarësisht ndryshimeve terminologjike, në klasifikimin e NATO-s këto grada mund të përfshihen në nivelin OF-8. Shenja dalluese e gjenerallejtënantit përcaktohet nga sistemi shqiptar i uniformave dhe nga aktet nënligjore përkatëse. Në shumë sisteme ushtarake të botës, kjo gradë identifikohet me tre yje, por forma, madhësia, vendosja dhe elementet shoqëruese ndryshojnë sipas traditës kombëtare. Për Forcën Detare përdoren shenjat dalluese të gradës admiral, sipas sistemit të uniformave detare shqiptare. Gjenerallejtënanti përfaqëson një nga nivelet më të larta të autoritetit ushtarak profesional. Pozita e tij në hierarki lidhet me drejtimin e strukturave të mëdha, planëzimin afatgjatë të mbrojtjes, zhvillimin e kapaciteteve dhe bashkërendimin e veprimtarisë ushtarake në nivel kombëtar e ndërkombëtar. Ushtrimi i kësaj grade kërkon përvojë të gjatë profesionale, arsimim të avancuar ushtarak, aftësi drejtuese dhe përgjegjësi të lartë institucionale.
Në planin historik, në FASH nga krijimi i tyre më 04.12.1912 e deri më vitin 2026, ka pasur 12 gjenerallejtënantë: Beqir Balluku, Petrit Dume, Rahman Parllaku, Muhamet Prodani, Sadik Bekteshi, Arif Hasko, Vaskë Gjino, Mihallq Ziçishti, Ilia Vasho, Pëllumb Qazimi, Luan Hoxha dhe Arben Kingji, që është aktualisht në detyrë.
Por këtu nuk mund të lëmë pa përmendur edhe pesë gjenerallejtënantët e shtetit të Kosovës. Në truallin e Shqiptarisë përtej Drinit, në Kosovën tonë, në historikun e gradimeve të FSK-së, rezulton se pesë ushtarakë të Kosovës kanë mbajtur gradën e lartë ushtarake “Gjenerallejtënant”, konkretisht: Gjenerallejtënant Agim Çeku (1999–2006); Gjenerallejtënant Sylejman Selimi (2006–2012); Gjenerallejtënant Kadri Kastrati (2012–2015); Gjenerallejtënant Rrahman Rama (2015–2021); Gjenerallejtënant Bashkim Jashari (2021–2026 e në vijim), KOMFSK. Transformimi i UÇK-së në TMK ndodhi më 19.09.1999, ndërsa TMK-ja vijoi veprimtarinë deri më 21.01.2009, datë kur filloi funksionimin FSK-ja. Gjeneral Sylejman Selimi ka qenë KOMTMK që nga viti 2006 dhe ka vazhduar edhe në FSK për tri vite, deri në vitin 2012, vit që përkon edhe me 100-vjetorin e themelimit të shtetit shqiptar.
Burimet historike
Historia e Popullit Shqiptar, vëllimi I, Toena, 2002, f. 443; Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut, Princit të Epirit), botuar në Romë rreth viteve 1508–1510; Virgjil Kule, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, Kryqtari i fundit, botim i Ombra GVG, 2011.
Janë të njohura edhe botimet e Dhimitër Frëngut, Gjon Muzakës, Frang Bardhit, Naim Frashërit, Jeronim De Radës, Gavril Darës së Ri, Jani Vretos, Fan Nolit, Aleks Budës, Kristo Frashërit, Kasem Biçokut, Sabri Godos, Ismail Kadaresë, Ymer Jakës, Dhimitër S. Shuteriqit, Hysen S. Dizdarit etj. Por nuk ekziston një statistikë e vetme botërore që përcakton numrin e saktë të librave të shkruar për Gjergj Kastriotin Skënderbeun. Katalogët dhe bibliografitë historike japin të dhëna të ndryshme, ndonjëherë edhe kontradiktore. Kështu, në Shqipëri dhe në botimet e autorëve shqiptarë, studiuesi Hysen Dizdari, në bibliografinë Gjergj Kastrioti Skënderbeu në veprat e autorëve shqiptarë 1480–2023, ka përmbledhur mbi 500 vepra të autorëve shqiptarë. Bibliografia e Jup Kastratit dhe Kasem Biçokut, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Bibliografi 1454–1835, përmban 402 tituj, ndërsa katalogu online i Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë jep 536 regjistrime në klasifikimin bibliografik përkatës për Gjergj Kastriotin Skënderbeun. Në botë, Gjergj Kastrioti Skënderbeu është trajtuar në libra historikë, biografi, romane, poema dhe studime në shumë gjuhë, si latinishtja, italishtja, frëngjishtja, gjermanishtja, anglishtja, spanjishtja, turqishtja etj. Bibliografitë e huaja, si ajo e Georg Petrović, botuar në Paris më 1881, dokumentojnë një traditë të gjatë botimesh për heroin tonë kombëtar.
Koleksionistja britanike Patricia Nugee ka mbledhur mbi 500 libra kushtuar Gjergj Kastriotit Skënderbeut gjatë 30 viteve. Koleksioni përfshin botime në 12 gjuhë, mes tyre latinisht, italisht, gjermanisht, anglisht, frëngjisht, spanjisht dhe portugalisht. Megjithatë Marin Barleti konsiderohet autori i biografisë së parë të plotë dhe themelore për Skënderbeun, e cila u bë burimi kryesor për shumë autorë evropianë në shekujt pasues. Kuvendi i RSH. Ligji nr. 59/2014, datë 12.6.2014, “Për karrierën ushtarake në FARSH”, i ndryshuar, veçanërisht dispozitat që rregullojnë kategorinë e gradave madhore, kriteret e karrierës dhe procedurat e gradimit; Kuvendi i RSH. Ligji nr. 64/2014, datë 26.6.2014, “Për pushtetet dhe autoritetet e drejtimit e të komandimit të Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar; Ministria e Mbrojtjes e RSH. “Karriera ushtarake dhe gradat në Forcat e Armatosura”, për klasifikimin e gradave dhe ekuivalentet ndërmjet Forcës Tokësore, Forcës Ajrore dhe Forcës Detare; Këshilli i Ministrave i RSH. VKM nr. 126, datë 2.3.2022, “Për miratimin e modelit të uniformave ushtarake, gradave, simboleve, stemave e flamujve dekorativë të strukturave dhe shenjave të tjera dalluese të uniformës ushtarake”, i ndryshuar; NATO Standardization Office. STANAG 2116, NATO Codes for Grades of Military Personnel, Edition 6. Dokumenti përcakton kodifikimin e gradave të personelit ushtarak dhe e klasifikon gradën Lieutenant General në nivelin OF-8; NATO Standardization Office. APersP-01, NATO Codes for Grades of Military Personnel, për sistemin e kodifikimit dhe krahasimit të gradave ushtarake në strukturat e NATO-s; United States Air Force, General Officer Handbook, “Origins of a General”, për zhvillimin historik të gradave General, Lieutenant General dhe Major General në traditën ushtarake europiane dhe anglo amerikane.
