Arbana Xharra: Mbështetja amerikane ndërtoi shtetin e ri europian, Kosovën!
Ideologjia populiste e ka futur Kosovën në krizën më serioze diplomatike me Shtetet e Bashkuara që nga shpallja e pavarësisë.
Për herë të parë që nga viti 2008, Uashingtoni ka pezulluar pa afat Dialogun Strategjik me Kosovën. Ky Dialog është forumi qendror ku dy qeveritë bashkërendojnë për bashkëpunimin në siguri, reformat demokratike, politikat energjetike dhe zhvillimin ekonomik. Për një shtet të vogël që varet nga mbrojtja amerikane, ai ka funksionuar si një vijë shpëtimi diplomatike: mekanizmi përmes të cilit Uashingtoni ka riafirmuar rolin e tij si garant i sovranitetit të Kosovës. Ta shohësh atë vijë shpëtimi të ndërpritet është e paprecedentë — dhe përgjegjësia bie kryesisht mbi Kryeministrin Albin Kurti dhe stilin e tij të politikës populiste.
Kosova vetë është produkt i një tronditjeje të jashtëzakonshme. Beogradi e ka portretizuar gjithmonë territorin si qendror për identitetin e tij, por ky këndvështrim shpesh ka errësuar përvojën shqiptare. Për shqiptarët etnikë, që sot përbëjnë pothuajse 90 për qind të popullsisë, Kosova nuk është “djepi” i historisë së dikujt tjetër, por atdheu i tyre — një tokë ku për dekada kanë përjetuar shtypje sistematike, diskriminim dhe dhunë. Kur Jugosllavia u shpërbë në vitet ’90, politikat e Beogradit u përshkallëzuan në spastrim etnik. Deri në vitin 1999, NATO, e udhëhequr nga SHBA, nisi luftën e saj të parë të madhe për ta ndalur këtë fushatë, duke detyruar tërheqjen e Serbisë dhe duke vendosur Kosovën nën administrim ndërkombëtar.
Pavarësia pasoi në vitin 2008, me Shtetet e Bashkuara në krye. Uashingtoni jo vetëm që e njohu menjëherë Kosovën, por shtyu edhe aleatët evropianë të ndiqnin shembullin, duke lobuar në kryeqytetet e botës. Më shumë se 100 vende e kanë njohur që atëherë Kosovën, megjithatë disa shtete të fuqishme — përfshirë Rusinë, Kinën dhe Indinë — ende refuzojnë. Madje edhe brenda Bashkimit Evropian, pesë shtete anëtare me shqetësime për lëvizjet separatiste ende nuk kanë dhënë njohje.
Kundërshtimi ndaj pavarësisë mbështetet në disa argumente të ndërlidhura. Serbia këmbëngul se Kosova mbetet pjesë e pandashme e territorit të saj sovran, duke u thirrur në histori, fe dhe ligj. Por Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha një opinion të qartë këshillimor në vitin 2010, duke theksuar se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare — një vendim që rrëzoi pretendimet ligjore të Beogradit dhe forcoi legjitimitetin ndërkombëtar të Kosovës. Të tjerë paralajmërojnë për precedent: nëse Kosova mund të shkëputet me sukses, pse jo edhe Katalonia në Spanjë, Transnistria në Moldavi, apo rajone të tjera të kontestuara?
Në këtë sfond shpesh shfaqet edhe ideja e bashkimit me Shqipërinë. Edhe pse jo zyrtarisht në tryezë, kjo ide ngjall shqetësime të vazhdueshme tek vëzhguesit ndërkombëtarë. Për disa nacionalistë shqiptarë, ajo përfaqëson përfundimin e një projekti të pambyllur, por për shumicën e partnerëve të Kosovës ajo ndez alarmin. Bashkimi do të rishkruante kufijtë, do ta provokonte Serbinë dhe do të rrezikonte destabilizimin e një rajoni ku stabiliteti ka varur gjithmonë nga mbajtja e kufijve të ngrirë. Edhe qeveritë më simpatizuese i shmangen kësaj perspektive, nga frika se precedentët që do të hapeshin do të frymëzonin lëvizje të tjera separatiste në Evropë e më gjerë.
Mes këtyre ndërlikimeve, pavarësia e Kosovës gjithmonë ka qenë e varur nga besueshmëria me SHBA-të. Ndërhyrja e vitit 1999 ishte demonstrimi i parë i vendosmërisë së NATO-s në rendin evropian pas Luftës së Ftohtë. Njohja e vitit 2008 u bë e mundur sepse Uashingtoni e championoi atë. Dhe që nga ajo kohë, diplomacia amerikane e ka mbrojtur Kosovën nga presioni serb dhe rus në Kombet e Bashkuara.
Është ky themel që politikat e Kurtit tani rrezikojnë. Ai u ngrit si një opozitar radikal, duke sulmuar korrupsionin dhe elitën e ngulitur në pushtet. Stili i tij i nacionalizmit të majtë — dyshues ndaj privatizimit, skeptik ndaj ndikimit perëndimor dhe i pamëshirshëm ndaj rivalëve — gjeti jehonë tek votuesit e lodhur nga premtimet e thyera. Koha ia shtoi efektin: deri në fillim të vitit 2024, kosovarët ishin të vetmit në Ballkan pa liri të udhëtimit pa viza drejt BE-së, një poshtërim që e bënte vetë-mjaftueshmërinë tërheqëse. Sfida e Kurtit dukej fillimisht si fuqizim.
Por sapo mori pushtetin, qeveria e tij doli më e aftë në konfrontim sesa në reforma. Diplomacia u kthye në teatër, me provokimin që zëvendësonte strategjinë. Ai kultivoi popullaritet brenda vendit, por i largoi aleatët jashtë. Në vend që të forconte institucionet dhe partneritetet, ndoqi një politikë unilateralizmi, duke kënaqur bazën e tij vendore por duke vënë në rrezik garancitë e jashtme pa të cilat Kosova nuk mund të mbijetojë.
Populistët diku tjetër gjetën herë pas here vesh të hapur në Uashington gjatë viteve të Trump-it. Liderë si Viktor Orbán në Hungari apo Recep Tayyip Erdoğan në Turqi mësuan të lavdëronin instinktet trumpiane duke përdorur nacionalizmin, krishterimin apo fjalorin e drejtpërdrejtë të sovranitetit. Sfidimi i institucioneve liberale u paraqitej si forcë, ndërsa qëndrimi kundër Brukselit i sillte indulgjencë nga një Shtëpi e Bardhë që nuk i besonte projektit evropian.
Por populizmi i Albin Kurtit nuk përshtatet me asnjë nga këto modele. Politikat e tij burojnë nga nacionalizmi i majtë, armiqësia ndaj privatizimit dhe dyshimi ndaj investimeve të huaja — qëndrime shumë larg nga populizmi i djathtë pro-tregut që gjen jehonë tek konservatorët amerikanë. Për institucione amerikane si Departamenti i Shtetit dhe Pentagoni, retorika e tij nuk është thjesht provokuese, por destabilizuese. Edhe nën një administratë Trump, indulgjenca është e pamundur, sepse mbijetesa e Kosovës mbështetet në besueshmërinë e NATO-s dhe diplomacinë amerikane. Sfida e Kurtit mund të sjellë duartrokitje në Prishtinë, por në Uashington nuk ofron as afinitet ideologjik e as përfitim strategjik.
Pezullimi i Dialogut Strategjik është një paralajmërim nga Uashingtoni se durimi po mbaron. Kurti premtoi të mbronte sovranitetin, por taktikat e tij prodhuan përçarjen më të rëndë në sigurinë e jashtme të Kosovës që nga pavarësia. Nëse vazhdon kështu, Kosova rrezikon izolim të rrezikshëm pikërisht në momentin kur Serbia, e inkurajuar nga Rusia, është gati të shfrytëzojë ndarjet. Pa mbështetjen e fortë të Uashingtonit, Kosova do të margjinalizohej në negociata dhe do të mbetej e pambrojtur ndaj presioneve që nuk mund t’i përballojë vetëm.
Trajektorja e Kosovës nuk ka qenë kurrë thjesht një çështje lokale. Ajo mbetet një pikë kyçe në arkitekturën e brishtë evropiane pas Luftës së Ftohtë. Ta shohësh partneritetin SHBA–Kosovë të shpërbëhet do të dobësonte besueshmërinë e NATO-s, do të inkurajonte Rusinë dhe Serbinë, dhe do të vinte në dyshim angazhimin perëndimor që stabilizoi Ballkanin pas vitit 1999.
Mësimi i 12 Shtatorit është i qartë: nëse Kosova nuk e rikthen besimin me Shtetet e Bashkuara, arritjet e çerek shekullit të fundit rrezikojnë të shpërbëhen. Pezullimi i Dialogut nuk është vetëm një masë diplomatike. Është një vijë e kuqe, që sinjalizon se garantuesi i pavarësisë së Kosovës nuk do të tolerojë sfida të pafundme. Një projekt i ndërtuar me mbështetjen amerikane mund të ruhet vetëm nga udhëheqës që e trajtojnë atë aleancë jo si opsionale, por si ekzistenciale.
