Filatelia dhe kujtesa antifashiste në një shkëmbim korespondence
Besnik Fishta
Në shfletimin e korespondencave të vjetra filatelike, akti i kërkimit shpesh është i qetë, pothuaj rutinor. Zarfe që pasojnë njëri-tjetrin, vula datare, emra dërguesish e marrësish, një rend i njohur për çdo koleksionist që është mësuar të lexojë objektin postar si dokument. Megjithatë, ka raste kur kjo vijimësi ndërpritet papritur. Një zarf i vetëm mjafton për të ndryshuar ritmin e leximit dhe për ta zhvendosur vëmendjen drejt interpretimit. Pikërisht në një moment të tillë, gjatë shqyrtimit të një korespondence familjare të ruajtur prej dekadash, u shfaq kjo gjetje, e cila, ndonëse modeste në pamje, rezulton e pasur në kuptimin qe ajo mbart.
Mes shumë zarfeve të zakonshëm në një shkëmbimi filatelik me Italinë, një zarf i Ditës së Parë (“Primo Giorno di Emissione”) i qarkulluar 61 vite me pare, tërheq vëmendjen jo aq për tipologjinënje e tij, por për mënyrën se si është ndërtuar nepermjet tij nje mesazh. Në një vështrim të parë, ai nuk ndryshon nga objekte të tjera të ngjashme, por në një lexim më të kujdesshëm, nis të zbulojë një shtresëzim kuptimesh që e tejkalon funksionin e tij si objekt koleksionimi. Korespondenca rezulton të jetë zhvilluar midis dy filatelistesh me përvoja jetësore nga lufta e dyte boterore. Ne nje ane një filatelist shqiptar, i cili kishte kaluar përmes internimit në kampet italiane gjatë vitit 1942-43, dhe ne anen tjeter derguesi zarfit një ish-ushtarak italian që, pas kapitullimit të Italisë fashiste, ishte bashkuar me formacionet partizane në Shqipëri. Në këtë kontekst, shkëmbimi i zarfeve tejkalohej si një praktikë rutine filatelike. Ai shndërrohet në një formë komunikimi të nënkuptuar, ku objekti postar bart një përmbajtje që nuk artikulohet domosdoshmerisht apo drejtpërdrejt me fjalë.
Zarfi italian me postim rekomande (i regjistruar), është konceptuar si një strukturë terheqese simbolike. Vula datare mban datën 24 prill, pikerisht nje dite para dates se 25 prillit, Dites se rezistences antifashiste te popullit italian.. Një zgjedhje e tillë, vështirë se mund të konsiderohet rastësore. Në praktikën filatelike, data nuk është vetëm një tregues kronologjik, ajo mund të funksionojë si element kuptimor, pjesë e një kalendari që riprodhon dhe përforcon kujtesën historike. Në këtë rast, data e vulës duket si një akt i vetëdijshëm vendosjeje në kohë, një mënyrë për të evokuar, pa e deklaruar, një përvjetor me peshë në ndërgjegjen kolektive italiane. Kuptimi i këtij akti bëhet edhe më i qartë kur vendoset në raport me kalendarin përkujtimor shqiptar. Vetëm pak ditë më vonë, më 5 maj, në Shqipëri përkujtohen dëshmorët e rënë në luftën antifashiste. Kështu keto dy data që i përkasin dy konteksteve kombëtare të ndryshme vendosen pranë njëra-tjetrës, duke krijuar një afërsi që nuk është thjesht kohore, por thelbësisht simbolike. Ky afrim nuk është rezultat i një marrëveshjeje të dukshme, por i një ndjeshmërie të përbashkët, që gjen shprehje përmes zgjedhjeve filatelike.
Edhe imazhi i pullave kontribuon në këtë ndërtim kuptimor. Secila prej tyre përfaqëson një fragment të narrativës së rezistencës italiane, por në tërësi ato krijojnë një reflektim që mund të lexohet përtej kufijve kombëtarë. Për filatelistin shqiptar të viteve ’60, këto figura dhe skena nuk ishin thjesht pjesë e një historie të huaj, ato rezononin me përvojën vendase të luftës antifashiste dhe sakrificës. Në këtë mënyrë, zarfi shndërrohet në një hapësirë takimi mes kujteses se dy popujve, duke i vendosur ato në një marrëdhënie dialogu dhe njohjeje reciproke. Kjo e zhvendos filatelinë nga statusi i saj tradicional si praktikë koleksionimi drejt një funksioni më të thellë komunikues. Në këtë rast, ajo vepron si një gjuhë e koduar, e aftë të përcjellë qëndrime dhe ndjeshmëri pa pasur nevojë për formulime të drejtpërdrejta. Dy miqte filateliste që jetojnë në sisteme të ndryshme politike, me narrativa të ndryshme, arrijnë të gjejnë një pikë takimi përmes një objekti të vogël postar. Përballë përvojës së përbashkët historike të antifashizmit, dallimet ideologjike zbehen, duke lënë vend për një kuptim të përbashkët human.
Natyrisht, në planin historik, këto dallime mbeten të rëndësishme. Italia e ndërton kujtesën e saj antifashiste si një proces reflektimi ndaj një të kaluare të brendshme, ndërsa Shqipëria e përjeton atë si një luftë çlirimtare kundër pushtimit. Por pikërisht fakti që këto dy perspektiva mund të bashkëjetojnë brenda të njëjtit akt komunikimi filatelik e bën këtë rast veçanërisht domethënës. Ai nuk i anulon dallimet, por i relativizon ato përballë një përvoje që perceptohet si e përbashkët. Si gjetje në një arkiv privat, kjo korespondencë nuk ofron vetëm të dhëna, por një mënyrë për të depërtuar në klimën shpirtërore të një kohe të caktuar. Ajo sugjeron se filatelia, përtej funksionit të saj koleksionist, ka mundur të shërbejë si një formë komunikimi e kujdesshme, por njëkohësisht e sinqertë. Në mungesë të deklarimeve të hapura, objektet postare merrnin mbi vete barrën e shprehjes. Në këtë kuptim, zarfi nuk është një objekt i zakonshem filatelik, por behet një dëshmi e një dialogu njerëzor që zhvillohet përtej kufijve shtetërorë dhe sistemeve politike. Përmes tij, bëhet e dukshme se si individë të ndryshëm, të formuar nga përvoja të ndryshme historike, kanë gjetur mënyra për të komunikuar dhe për t’u kuptuar. Dhe ndoshta kjo është vlera më e qëndrueshme e kësaj gjetjeje, fakti që tregon se edhe në forma të vogla, si një zarf i udhëtuar, mund të përfshihet një univers i tërë kuptimesh, ku filatelia shndërrohet në një mjet të kujtesës dhe të komunikimit njerëzor.
