Anisa Markarian në një rrëfim për kujtesën, artin dhe mjekësinë në revistën “Hejza”
KUJTESA, ARTI, MJEKËSIA…
(bisedë me z. Avni Halimi, kryeredaktor i revistës “HEJZA”)
HEJZA: Në një kohë kur kujtesa kolektive nganjëherë duket sikur po zbehet nën presionin e shpejtësisë së teknologjisë dhe harresës institucionale, njerëz si ju, që mbani mbi supe dhe në shpirt edhe histori ekzili, bëhen bartës të heshtur të një trashëgimie të rrallë. A është kujtesa për ju një vend për t’u rikthyer, apo një vendbanim i dytë, një vend që ju rikthen vetvetiu? Ju thoni se qenka shumë vështirë për të rrënjëzuar në tokë të huaj.
ANISA MARKARIAN: Vëzhgimi juaj është i drejtë e, njëkohësisht, shqetësues. Fatkeqësisht, kujtesa kolektive po zbehet e varfërohet nga dita në ditë duke i hapur kështu shteg shtrembërimit të historisë dhe rishkrimit të saj në mënyrë subjektive. S’besoj se e ka fajin vetëm teknologjia dhe institucionet. Përgjegjësia është gjithëpërfshirëse. Fillon tek individi dhe prek të gjitha shtresat e shoqërisë, gjer tek organet më të larta vendimore. Nuk është një fenomen tipik shqiptar. Është një “pandemi” botërore. E ka burimin në sipërfaqshmërinë e vlerave të epokës sonë. Harrojmë, për t’u shpëtuar detyrimeve që lindin nga mirëmbajtja e kujtesës kolektive. Madje kam përshtypjen se sa më e dhimbshme dhe e turpshme të ketë qenë e shkuara historike e një populli, aq më aktiv është procesi i frikshëm i harresës. E quaj të frikshëm, sepse përmban në vetvete rrezikun që e kaluara të përsëritet. E dëshmon edhe aktualiteti ndërkombëtar. Rastet e shkeljes me të dyja këmbët të të drejtave themelore të njeriut i kemi përpara syve çdo ditë. Ndërsa popujt përgjumen, demokracitë tkurren e diktatorët shumëfishohen.
Ju më pyesni se ç’përfaqëson kujtesa për mua. Është pjesë e identitetit tim. Mirëmbajtjen dhe përcjelljen e saj e kam amanet nga prindërit. Më mëkuan me dashurinë dhe respektin për rrënjët familjare dhe domosdoshmërinë për të mos harruar se nga vij. Pak ditë më parë humba tezen time të vogël, Aristea Mima Shvarc – përfaqësuesja e fundit e familjes së gjyshërve nga nëna. Ndonëse ishte 92 vjeç, vazhdonte të hidhte në një fletore kujtimet e vyera të fëmijërisë dhe të rinisë së saj për t’i shpëtuar nga harresa. Uroj që, një ditë, i biri t’i redaktojë e t’i përmbledhë në formë libri, në mënyrë që ky thesar jetësor të ruhet e të përcillet ndër breza në farefisin tonë.
HEJZA: Ndonjëherë kujtimet nuk vijnë si imazhe, por si tinguj. Zhurma e një burimi, një klithmë nga fëmijëria, një këngë e harruar. Kujtesa ka edhe dimensione të pashpjegueshme, ndonjëherë ajo është heshtje që zgjat për dekada. Në ç’formë ju rikthehen kujtimet? Janë pamje, janë zëra, janë ndjenja?
A.M.: Kur nisa të shkruaj librin autobiografik «Shtëpia te Selvia», i kam rikthyer kujtimet me të gjitha shqisat. Ekzaktësisht siç kisha bërë për t’i mbajtur mend në kohën kur ndodhnin. Kam bindjen se një kujtim riprodhohet më lehtësisht nëse ngulitjen e tij e shoqërojmë me një ndjesi shqisore. Ja përse ndonjëherë, siç thoni ju, mjafton një tingull, një zë a një melodi për të na ngacmuar kujtesën. Herë të tjera mund të jetë një aromë, një shije, një pamje… Po ju sjell një shembull. Për të rrëfyer besnikërisht çastin kur shkela për herë të parë pragun e shtëpisë sonë te Selvia (isha vetëm 4 vjeç), nisa të përfytyroj një pemë portokalli në lulëzim. Sepse është imazhi i parë që kam ngulitur në kujtesë nga ajo ditë. Si me magji, kujtimet u bënë edhe më të prekshme kur hodha mbi shpinën e dorës 2-3 pika esencë lule portokalli dhe i nuhata fort. Pena shkau vetë pastaj.
HEJZA: Ne, brezi i vjetër dhe ai i mesëm, ju kujtojmë si aktore filmi e shkëlqyer. Më pas keni punuar në sallat e reanimacionit dhe të urgjencës, dy universe që trajtojnë në mënyra shumë të ndryshme dramën njerëzore. Trupi i njeriut, në njërën është metaforik, në tjetrën është literal, dhe të dyja kërkojnë një lloj përkushtimi shpirtëror. Çfarë lidhje ka për ju ndërhyrja në një jetë njerëzore si mjeke dhe ndërhyrja në një personazh si aktore?
A.M.: Përpara se t’ju shpjegoj lidhjen, më lejoni të ndalem pak te fjala “ndërhyrje”. Në profesionin e mjekut, termi “ndërhyrje” është emërtimi më i saktë i veprimeve të tij. Për shembull: ndërhyrje e shpejtë mjekësore, ndërhyrje kirurgjikale, etj. Në rastin e aktorit, mendoj se fjala më e përshtatshme do të ishte “hyrje”. Një aktor hyn në jetën dhe karakterin e një personazhi, vesh petkat e tij. Ka aktorë që ndërhyjnë shumë në tekstin e dramës a të filmit, ndryshojnë dialogët dhe monologët. Ndonjëherë kërkojnë një makijazh a një krehje të veçantë, një veshje të re, një rekuizitë specifike, që i përshtatet më mirë personazhit të tyre. Kjo dëshmon se kanë hyrë plotësisht në rol.
Në rastin tim, fakti që jam njëkohësisht mjeke dhe artiste përbën një pasurim të trefishtë, njerëzor, profesional e artistik, për të cilin ndihem me shumë fat. Në vitin 1987, kur shkruajta skenarin e filmit “Pranvera s’erdhi vetëm”, isha specializante në anestezi-reanimacion. Përvoja si mjeke më ndihmoi edhe në interpretimin e rolit të Irenës, pacientes me prognozë të keqe, që gjen forcat të mbarojë studimin që ka nisur edhe pse i ka ditët të numëruara. Temën e përballjes me sëmundjen e pashërueshme e përfshiva gjithashtu edhe në skenarin e filmit “Ngjyrat e moshës”. Keti, personazhi që interpretoj, shkon të takojë Valin, ish-shoqen e gjimnazit, që është e shtruar në spital. I tregon se do të mblidhen për të festuar 20-vjetorin e maturës dhe e fton të marrë pjesë edhe ajo, çka simbolizon sfidën ndaj vdekjes. Ndërsa frymëzimi për të shkruar monologun e Ketit, të makijuar si kloun, më lindi një natë gjatë shërbimit të rojës tek kujdesesha për pacientët e reanimacionit. Kjo dëshmon se e kam të pamundur t’i ndaj me thikë artin dhe mjekësinë. Bashkëjetojnë brenda meje dhe “ushqehen” në mënyrë të ndërsjellë. Mjekësia frymëzon krijimtarinë dhe arti shërben ndonjëherë edhe si terapi.
HEJZA: A ka ndonjë moment nga koha juaj si aktore që e mbani si kujtim të bukur, por që nuk do të donit ta përsërisnit më? Dhe a e ndjeni se ajo pjesë e jetës suaj ishte një lloj “akt i parë”, që ju përgatiti për veprat që do të vinin më vonë?
A.M.: Nëse bëhet fjalë për kujtime të bukura, mendoj se gjithkush priret nga një dëshirë e natyrshme për t’i përsëritur. Personalisht, gjithë duke e ditur se do të ishte e pamundur, do të bëja çmos për t’i ripërjetuar. Por kjo s’do të thotë se jetoj me kokën të kthyer mbrapa.
Për sa i përket rrugëtimit tim artistik, preludin e vërtetë e gjej te pjesëmarrja në konkurset e recitimit dhe në grupin teatror të Pallatit të Pionierëve. Ndërsa kontributin në kinematografi, e konsideroj si Universitetin tim të Arteve. Mësova shumë dhe u frymëzova edhe më shumë. Filmi është një vepër komplekse, që përmbledh të gjitha artet: letërsinë, muzikën, pikturën, skulpturën, arkitekturën, fotografinë, regjinë, interpretimin… Kjo shpjegon ndoshta përse shkruaj një letërsi pamore. Hedh në letër atë çka filmoj me sytë e mendjes.
HEJZA: Ka një kalim të heshtur mes rolit në skenë dhe rolit në jetë. Dikur duhej të përfaqësohej dikush tjetër, sot, ndoshta, jeta kërkon që të jemi versioni më i thellë i vetes sonë të vërtetë. Dhe ndoshta ky është roli më i vështirë nga të gjithë. A e shihni ndonjëherë veten si dikë që dikur “luante” jetë të tjera, e sot “jeton” një rol më të thellë e më të vërtetë?
A.M.: Përvoja ime modeste, me vetëm 4 role kinematografike, ma bën paksa të vështirë përgjigjen. Më vjen më mbarë të frymëzohem nga jeta dhe karriera e dajës tim, aktorit të shquar Prokop Mima. Tema e njeriut-aktor dhe e aktorit-njeri ishte shpeshherë e pranishme në bisedat që zhvilloja me të. Kalimet e tij nga skena në jetën reale dhe anasjelltas i krahasoja me ndërrimin e veshjeve përpara pasqyrës. Heqim njërën manto (atë të rolit) dhe e varim në gardërobë; pastaj tërheqim një tjetër (atë të njeriut privat), e hedhim mbi supe dhe hyjmë në jetë. Mbaj mend se e kishte shumë zët këtë krahasim. Njëkohësisht edhe idenë se të jetosh jetën tënde barasvlerësohet me interpretimin e një roli që, shpesh, emërtohet si roli më i vërtetë a më i vështirë i një aktori. “Po pranova këtë paralelizëm, do të thotë se jam aktor edhe në jetë”, – më shpjegonte. Besoj se i jepte shumë rëndësi të qenët vetvetja. Ishte një person i mbrujtur me fisnikëri, njerëzi e kulturë të gjerë, që kultivonte pasione të mëdha. Personazhet që interpretonte në skenë nuk i braktiste kurrë. I punonte e i ripunonte pa fund, sepse ishte maniak i përsosmërisë. Dhe kuptova se rolet s’mund të ishin pallto, që zhvisheshin e vareshin në portmanto gjer në dramën e ardhshme. Ato ishin krijesat e tij për të cilat duhej të përkujdesej çdo ditë. Njëlloj siç bënte edhe me lulet.
HEJZA: Mjekësia është në heshtje, në përqendrim, në përgjegjësi, një terren larg kamerave, larg vështrimeve. Ndonjëherë, shpirti i ndjeshëm kërkon pikërisht këtë: të mos jetë më objekt vështrimi, por mbajtëse e tjetrit. Kur iu kthyet mjekësisë, e ndjetë këtë si thirrje që vjen nga brenda, apo si një rrugë larg nga zhurma dhe ndriçimi i skenës?
A.M.: Do t’ju duket e habitshme, por unë gjej shumë ngjashmëri mes një ndërhyrjeje kirurgjikale në sallën e operacionit dhe xhirimit të një skene filmi në atelie. I njoh mirë të dyja situatat dhe mund t’ju numëroj një sërë elementesh të përbashkëta. Duke filluar nga ndërtimi i dekorit. Ndonëse salla e operacionit mund të jetë e njëjta, lloji i aparaturave dhe vendi ku pozicionohen ndryshojnë sipas specifikës së ndërhyrjes që do të kryhet. E njëjta gjë edhe me ndriçimin. Duhet të jetë optimal dhe të fokusohet aty ku ndodh aksioni. Nëse për të xhiruar një skenë, aktorit i duhet të veshë kostumin e rolit e të kalojë në dhomën e grimit, kirurgu kalon së pari nga salla e larjes së duarve, pastaj vesh bluzën dhe dorezat sterile e… “hyn në rol”. Kur xhirohet në atelie, nuk lejohet asnjë pipëtimë tjetër përveç zërit të aktorëve dhe zhurmave të skenës që po filmohet. E njëjta heshtje dhe i njëjti përqendrim kërkohen edhe përpara se të fillojë operacioni. Më mrekullon sidomos çasti fillestar i veprimit. Regjisori hedh një vështrim të fundit rreth e rrotull pastaj thërret: “Motor!”. Kirurgu, me të marrë sinjalin e anestezistit, ndez bisturinë elektrike dhe fillon operacionin.
Por ushtrimi i mjekësisë përputhet më së miri edhe me mungesën e heshtjes. Më besoni, nuk ka pavijon më të zhurmshëm se ai i Urgjencave. Aq sa, ndonjëherë, kur kthehem në shtëpi, u lutem të mive të mos më flasin për nja një orë a dy, sepse e kam të nevojshme të shijoj pak qetësi. Në këto raste, marr kompjuterin e ulem të shkruaj. Me fjalë të tjera, edhe pse mund të tingëllojë paradoksale, strehohem tek arti për të rimarrë veten nga zhurmat e mjekësisë.
HEJZA: Shkrimi është ndryshe nga aktrimi, aty nuk sheh askush fytyrën tënde, por ndjen mendjen dhe zemrën tënde. Është më e thellë se loja, më e ngadaltë se skena, më e vërtetë ndonjëherë se vetë rolet. A është për ju shkrimi një përkushtim më i thellë ndaj artit sesa aktrimi – një lloj rikthimi në thelb?
A.M.: Shkrimin dhe aktrimin i shoh si dy shprehje artistike që plotësojnë njëra-tjetrën. Po të varej nga unë, do të kisha zgjedhur të vazhdoja të interpretoja role. Të qenët pjesëtare e një kolektivi krijues më frymëzon shumë më tepër se sa arti vetmitar. Në pamundësi për të vazhduar rrugën e nisur në kinematografi, iu përkushtova letërsisë. Megjithatë, aktrimi vazhdon të jetë i pranishëm edhe kur shkruaj. Në çdonjërin nga librat, mes morisë së personazheve që krijoj, dy a tri prej tyre i shoh si role të mundshme për t’i interpretuar. Dhe, me dashje a pa dashje, i mbaj paksa me hatër gjatë procesit të shkrimit. Për kënaqësinë time më të madhe, të njëjtën gjë bëjnë shpeshherë edhe lexuesit. Më përfytyrojnë si personazh të librave të mi, sepse më njohin tiparet, zërin, mënyrën e të folurit dhe shprehjet e mimikës.
HEJZA: Në letërsi, çdo fjalë ka peshë, mund të shërojë ose të dëmtojë. Në sallën e operacionit, ndonjëherë nuk ka kohë për fjalë, por heshtja bëhet lutje. Në film, një fjali mund të mbetet përjetë. Çdo hapësirë e profesionit tuaj e ka përdorur fjalën në mënyra të ndryshme. Cila është fjala që ju ka munguar më shumë në një nga këto tre botë – fjala që s’u tha në kohë, që s’u gjet dot, që nuk mund të thuhet as në letër, as në film, as në sallën e urgjencës?
A.M.: Një fjalë e pathënë, s’është domosdoshmërisht e munguar. Ka raste kur buzët s’arrijnë të shqiptojnë as edhe një rrokje, por sytë flasin shumë. E tillë është për mua shprehja e mirënjohjes nga ana e një pacienti që sapo është përmendur nga anestezia apo një lot që rrokulliset faqeve të një prindi kur i shpëtojmë fëminë nga rreziku. Fjala që uroj të mos mungojë kurrë në mjekësi është diagnoza e saktë e sëmundjes. Ndërsa fjala që më mungon në art, të cilën kam mall ta dëgjoj e t’i bindem, është: “Motor!”
HEJZA: Ka një ndjesi të thellë etike dhe estetike në aktin e shpëtimit – qoftë përmes një roli, qoftë përmes një teksti, qoftë përmes një ndërhyrjeje në trupin e njeriut. Nganjëherë aktorja shpëton personazhin nga harresa. Nganjëherë mjekja shpëton një jetë. Nganjëherë shkrimtarja shpëton veten. Në cilën nga këto tre hapësira keni ndier më shumë se e keni shpëtuar dikë – apo veten?
A.M.: Për ne mjekët, shpëtimi i jetës së tjetrit është një hollësi që nuk bën bujë, sepse përfaqëson aktin thelbësor të profesionit dhe jo një heroizëm. Ndërsa arti ka kute të tjera. I duhet të prekë shpirtin e të ngjallë emocione; të çlodhë, të frymëzojë e të argëtojë. Kur arrin të shpëtojë një jetë, ka arritur një kulm madhor. Dhe ky fakt kthehet menjëherë në një lajm të bujshëm.
Si aktore, besoj se jetëgjatësinë më të bukur ia kam dhuruar Zanës, volejbollistes romantike të filmit “Në çdo stinë”. Si shkrimtare, me librin «Shtëpia te Selvia» kam shpëtuar nga harresa dy dekada kujtimesh familjare. Ndërsa fakti që vazhdoj të shkruaj edhe në mërgim më ndihmon të shpëtoj shqipen time. Falë shkrimit, arrita të ruaj kthjelltësinë gramatikore e letrare të gjuhës amtare dhe për këtë ndihem sa e lumtur aq edhe krenare.
HEJZA: Të gjithë librat tuaj i japin zë të kaluarës, një jete të jetuar në hije, në ndalim, në nostalgji. Ato janë si faqe të shkruara për të ruajtur një përvojë që përndryshe mund të zhdukej. Letërsia bëhet si një kuti e vogël për të fshehur gjërat e brishta. A e konsideroni shkrimin si një mënyrë për t’u çliruar nga heshtja?
A.M.: Absolutisht! Hedhja në letër e mendimit, e një hovi shpirtëror apo edhe e një ëndrre fluturake e aq më tepër rrëfimi i një historie, qoftë ajo e vërtetë apo e sajuar, është një akt çlirues. Duke çliruar fjalën, zbusim edhe trysninë e krijuar brenda nesh nga magazinimi i mbresave, kujtimeve, dëshmive ose, thjesht, nga trillimet e një fantazie të shfrenuar. Për mua, shkrimi përfaqëson edhe një mënyrë të këndshme për të lidhur miqësi të reja. Ndonëse virtualisht, rrethi im miqësor zgjerohet nga libri në libër. Ja përse çdonjërin prej tyre e mbaj gjatë nëpër duar. Dëshiroj të kënaqem sa më shumë në shoqëri me personazhet që kam krijuar përpara se dorëshkrimi të marrë udhën drejt shtypshkronjës dhe lexuesve.
HEJZA: Shkrimtarët që jetojnë në dy ose më shumë gjuhë shpesh përballen me një ndarje të brendshme: njëra gjuhë është zemra, tjetra logjika e mbijetesës. Njëra është përmallim, tjetra disiplinë. Ky tension përkthehet në një kompleksitet të bukur në tekst. Si bashkëjetojnë në ju gjuha shqipe dhe ajo frënge, por edhe ajo e të parëve tuaj – gjuha armene?
A.M.: E lindur në një familje me origjinë armeno-shqiptare, kam qenë dygjuhëshe që në moshë fare të mitur. Armenishtja ishte gjuha e tim eti, shqipja gjuha e sime ëme dhe, që të dyja, më tingëllonin shumë të ëmbla. Kur nisa të mësoj mbi gjenocidin otoman ndaj armenëve dhe u ndërgjegjësova se isha bijë e një të mbijetuari të atyre masakrave, armenishtja u bë një urë lidhëse shpirtërore me tokën dhe historinë e të parëve dhe të tillë e konsideroj edhe sot. Shqipja është tjetër gjë. Është gjuha e rrënjëve amnore, gjuha e arsyes dhe e frymëzimit artistik. Bukurinë, por edhe tragjizmin e saj, i zbulova falë kulturës gjuhësore të familjes së nënës. Te Mimallarët, shqipja jo vetëm flitej e këndohej, por edhe përkëdhelej e ngrihej në piedestal gjithashtu.
Pas shqipes dhe armenishtes, gjuha e tretë që mësova është italishtja. Vite më pas, kur mora rrugën e mërgimit, zotërimi i italishtes më ndihmoi të ridiplomohem mjeke në Universitetin e Gjenovës – një etapë thelbësore për ushtrimin e mjekësisë në Francë. Ja përse italishten e konsideroj si gjuhën e rilindjes sime profesionale.
Prej më shumë se tri dekadash, tashmë, gjuha ime e përditshme është frëngjishtja. Mësimin e saj ia dedikoj profesorit tim të dashur, zotit Azis Vrioni, patriot dhe intelektual shqiptar i diplomuar në Paris, i cili kaloi 28 vjet në kampet e punës i dënuar për propagandë antikomuniste. Falë tij, ato orë leksionesh u shndërruan në një arratisje të bukur drejt qytetërimit dhe kulturës franceze. Ishin orët e takimeve të privilegjuara me Molière, Racine, Voltaire, Montesquieu, Chateaubriand, Rimbaud, Bodelaire…
HEJZA: Arti shpesh përfaqëson jo vetëm ndjeshmërinë, por edhe përgjegjësinë. Sidomos kur vjen nga dikush që mban brenda vetes historinë e një populli të përndjekur. Të flasësh është një akt estetik, por edhe një akt etik. A keni ndjerë ndonjëherë se duhet të flisni – në letërsi, në film apo në intervista – jo vetëm për veten, por për të tjerët që nuk patën mundësinë të flasin? A është arti, për ju, një lloj “mbrojtje e kujtesës së harruar”?
A.M.: Romanin tim të parë, «15 ditë prilli», e quaj një vepër kryekëput militante. E tillë u përçua te publiku edhe drama me të njëjtin titull, vënë në skenë nga trupa e teatrit “A. Moisiu” të Durrësit në mars të këtij viti me regji të Driada Dervishit. Shtysa themelore për shkrimin e romanit ishte denoncimi i një të vërtete barbare për të cilën nuk ishte folur kurrë zyrtarisht. E kam fjalën për kufomat që disektonim në Fakultetin e Mjekësisë. Në vend që t’u dorëzoheshin familjeve për t’i qarë e varrosur denjësisht, trupat e djelmoshave të ekzekutuar përfundonin si material mësimor në laboratorët e anatomisë. I gjithë romani është një thirrje për të mos harruar të kaluarën e për të mos ulur kurrë vigjilencën. Sepse despotët mund të lindin në çdo kohë. Kur u japim tepër pushtet, kur nuk u kërkojmë llogari, kur u lejojmë ta mbajnë kolltukun për periudha të gjata kohe apo i brohorasim dhe i votojmë symbyllur.
Të njëjtin mision përmbush edhe «Fshesarja e Republikës», romani im i dytë. Faqeve të tij u jap zë vajzave e grave të minoritetit rom e egjiptian, që në Shqipërinë e para viteve ’90 konsiderohej si “i dorës së dytë”. Njëkohësisht, përmes fateve të tyre, përvijoj edhe problemet me të cilat përballet shoqëria shqiptare sot.
HEJZA: Ka raste kur bukuria e artit rrezikon të romantizojë dhimbjen. Aktorët, shkrimtarët, madje edhe mjekët, përballen ndonjëherë me pyetjen: a ka kufij ajo që mund të shfaqim, tregojmë, ose trajtojmë? A keni përjetuar ndonjë konflikt mes asaj që është estetikisht e fuqishme dhe asaj që është etikisht e drejtë?
A.M.: Në profesionin tim zbatoj pa kompromise tri parime themelore: të qenët e përkushtuar, e pavarur dhe e drejtë. Me fjalën “e drejtë”, nënkuptoj ruajtjen e baraspeshës mes vendimeve terapeutike dhe nevojshmërisë së tyre. “Primum non nocere”, – thoshte Hipokrati. Gjithashtu, respektoj me rreptësi sekretin profesional. Nuk e kam shkelur kurrë, për asnjë lloj arsye.
Ndërsa në letërsi ndihem shumë më e lirë. Plotësisht e lirë! Kjo s’do të thotë se shkruaj pa përfillur normat etike. Por, në ndryshim me mjekësinë, s’jam e detyruar të zbatoj protokolle të parashkruara. Nga kjo pikëpamje, mjekësia dhe letërsia (ose arti në përgjithësi) qëndrojnë në dy plane diametralisht të kundërta. Në mjekësi, sidomos kur duhen marrë vendime të shpejta, mosrespektimi i protokolleve të aprovuara e të sprovuara është humbje e pafalshme kohe dhe burim gabimesh profesionale. Ndërsa në art, përkundrazi, janë të mirëpritura eksperimentimet, dalja nga kornizat, novatorizmi. Mendoj se kjo liri në të shkruar është njëra nga arsyet se përse lëvroj realizmin magjik.
HEJZA: Në shumë kultura, historia shkruhet nga burrat, por trashëgohet nga gratë. Gratë janë ato që ruajnë albumet, recetat, heshtjet, mallin. Ato nuk shkruajnë gjithmonë libra, por ruajnë botë të tëra. A keni trashëguar ndonjë histori, zakon, ose heshtje nga gjyshet apo nëna juaj, që sot e ndjeni si pjesë të identitetit tuaj? A është letërsia juaj ndonjëherë një përpjekje për t’u “dhënë zë” këtyre grave të harruara?
A.M.: Në formimin e ndjeshmërisë sime artistike kontributin vendimtar e ka dhënë pikërisht një grua. E kam fjalën për teta Itën, tezen e sime ëme. Jetonte në shtëpinë tonë dhe është personi që më ka rritur. Në shenjë mirënjohjeje, i kam dedikuar përmbledhjen me tregime «Më përfytyrohesh».
Si te Markarianët ashtu edhe te Mimallarët, gratë ishin pikë referimi. Gjyshja, nëna, motra e madhe… Edhe pse lekun e fitonin meshkujt, kuletën e familjes e administronin femrat. Përveçse nikoqire të zonja, disa prej tyre kishin edhe prirje artistike. Sidomos gjyshja ime nga nëna, momë Sia. Besoj se nga gratë e familjes kam trashëguar kënaqësinë dhe dëshirën për të rrëfyer. Ishin rrëfimtare të shkëlqyera! Kujtoj me përmallim të veçantë orët e kaluara duke i dëgjuar të më tregonin përralla, libra, filma, ngjarje familjare dhe fakte historike nga e kaluara e vendit.
HEJZA: Ndonjëherë, libri që shkruajmë është si një “send i shenjtë” – i ngjan një ikone, një thesari të fshehtë. Ai bëhet vendi ku vendosim kujtimet tona më të rënda, por edhe më të shenjta. A ndiheni sikur librat tuaj janë arka të vogla shpëtimi, të mbushura me copëza kujtese, dhimbje, por edhe dritë?
A.M.: Kur përmbylla librin autobiografik «Shtëpia te Selvia» u ndjeva e lehtësuar nga një përgjegjësi e madhe. Kisha përmbushur amanetin e prindërve. Uroj që, një ditë, çdo familje të shkruajë librin e saj të kujtesës. Dhe kështu, paftë pas pafte, do të arrijmë ta ndërtojmë të plotë mozaikun e vyer të së kaluarës sonë kolektive.
HEJZA: Letërsia është një mënyrë tjetër për të prekur trupin e tjetrit, atë trupin simbolik, shpirtin. Ndërsa pacienti i dorëzon mjekut jetën për ta shpëtuar, lexuesi i dorëzon autorit plagën për t’u kuptuar. Nuk është më pak e shenjtë kjo marrëdhënie. Kur ju lexojnë, a ndjeni se njerëzit po kërkojnë tek ju përgjigje – apo, a është lexuesi për ju një pacient i padukshëm, që kërkon shpëtim përmes fjalës?
A.M.: Lexuesin më pëlqen ta quaj një bashkudhëtar. I ftuar në një aventurë për të cilën mbaj përgjegjësi të plotë. Nëse vendos të më ndjekë (pra, të më lexojë), e ka parasysh se rruga mund të jetë e paasfaltuar. Herë i duhet të jetë alpinist, herë speleolog e më tej palombar. Ndoshta e ndjell pikërisht ky lloj tharmi. Secili ka sfidën e vet. Kush me natyrën, kush me vetveten. Ndokush edhe me gjuhën. Nuk e merrni dot me mend ngazëllimin që provoj kur lexues nga atdheu apo në mërgim më shkruajnë se, pas leximit të librit, u lindi dëshira të spastrojnë leksikun e shqipes së tyre nga huazimet e panevojshme.
HEJZA: E kaluara dhe e tashmja juaj përthuren si fije të një cope të veçantë, ku identiteti nuk është një etiketë, por një udhëtim i përhershëm për të ruajtur njeriun brenda njeriut. Nëse do të përpiqeshit ta përmblidhnit veten përmes një metafore – si njeri, si mjeke, si artiste e shkrimtare dhe si nënë – cili do të ishte imazhi më i afërt me të vërtetën tuaj sot?
A.M.: Nënë dhe grua e përmbushur, mjeke, artiste dhe qytetare e përgjegjshme.
Ju falenderoj nga zemra për kënaqësinë që më dhuroi kjo bisedë. Ndihem e nderuar.
Shtator 2025
