Mesazhi i Delo Isufit pas pjesëmarrjes në Kongresin e Dytë të Shkrimtarëve
Mesazhi i Delo Isufit pas pjesëmarrjes në Kongresin e Dytë të Shkrimatrëve
Pata nderin që të jem i ftuar (individualisht) dhe të marrë pjesë në Kongresin e Dytë të Shkrimtarve dhe Poetëve (World Organization of Writers (WOW), që i zhvilloi punimet në Moskë më datat 20 dhe 21 Shtator të këtij viti.
Dua të falenderoj organizatorët e këtij eventi kaq të rëndësishëm zonjën Margarita Al dhe zotin Eldar Akhadov.
Në këtë Kongres ishin të ftuar poetë nga 62 shtete të botës. Dua të vë në dukje se që nga pritja në aeroportet e Moskës (unë zbrita në aeroportin Vnukovo), gjatë kohës së zhvillimit të punimeve e deri në largimin nga Moska na shoqëruan studentë vullnetarë. Akomodimi i të gjithë asamblistëve ishte në mënyrë të shkëlqyer, një organizim i përsosur.
Kongresi i zhvilloi punimet me sloganin frymëzues “We are People of the Same Planet”. Kjo u shkrua edhe në gjuhën shqipe “Ne jemi njerëz të të njëjtit planet”.
Kongresi i zhvilloi punimet në shtatë tryeza të rrumbullakëta paralele. Secila prej tyre shqyrtoi aspektet më të rëndësishme të kulturës letrare globale.
Tryeza e parë e rrumbullakët u përqëndrua në rolin e komuniteteve të shkrimtarëve në formësimin e axhendës kulturore dhe humaniste, ndërsa e dyta në artin e përkthimit si një praktikë e ruajtjes dhe përhapjes së kuptimeve. Pjesëmarrësit e tryezës së tretë të rrumbullakët diskutuan rolin e platformave mediatike në promovimin e letërsisë. Tema e tryezës së katërt të rrumbullakët ishte arsimi dhe universitetet: letërsia si një vektor i zhvillimit njerëzor. E pesta bashkoi shkrimtarët e rinj dhe u përqendrua në mbështetjen e një brezi të ri autorësh si një investim në të ardhmen. Platforma e gjashtë: panaire librash, festivale, shtëpi botuese – kultura letrare si një hapësirë ndërveprimi, dhe së fundmi, tryeza e shtatë e rrumbullakët trajtoi temën e dramës dhe kinematografisë.
Secila prej tryezave të rrumbullakta, kishte tetë deri dhjetë nëntema që lidheshin me temën kryesore.
Unë parazgjodha që të jemë pjesëmarrës në tryezën e dytë me temë “Arti i përkthimit: Fjala si pikë kryqëzimi e kulturave”.
Tema që unë trajtova në këtë Kongres ishte “Çfarë humbet dhe çfarë fitohet në përkthim”? Tema me shkrim ishte e limituar jo më shumë se katër minuta. Por gjatë diskutimeve dhe rrahjaes së mendimeve në tryezën e rrumbullakët na u la hapsirë që të diskutonim e debatonim më gjerë rreth temës së përzgjedhur dhe temave apo referateve të mbajtuara nga kolegët e tjerë poetë pasi temat e raporteve të tryezës nr.2 ishin dhjetë.
- Çfarë humbet dhe çfarë fitohet në përkthim?
- Konteksti kulturor dhe etik.
- Përkthyes si bashkautor.
- Shkollat kombëtare të përkthimit.
- Përkthimi automatik dhe fjala e gjallë.
- Përgjegjësia për cilësinë e përkthimit semantik.
- Programet e mbështetjes së përkthimit.
- Përkthimi si një formë e “diplomacisë së shkrimtarit”.
- Dialogu ndërkulturor përmes përkthimit.
- Krijimi i një rrjeti të unifikuar përkthimi WOW.
Ishte një experience shumë e vyerë. Të gjithë referuesit trajtuan vlerat e përkthimit të poezive si një urë lidhëse midis kulturave ndërgjuhësore e miqësisë ndërmjet popujve të këtij planeti.
Diskutimet dhe referimet u mbajtën kryesisht në gjuhën angleze dhe rusisht, ndërsa ndokush që nuk i fliste këto gjuhë referonte në një nga gjuhët e OKB-së.
Ndonëse oraret e programit ishin shumë të përpikta, kohët ndërmjetëse të pushimit ishin shumë argëtuese e çlodhëse.
Në Kongres, perveç poetve, kishte edhe shumë të ftuar të tjerë si dhe plot gazetarë e fotoreporterë.
Pas përfundimit të punimeve u dhanë koncerte me këngë e valle.
Ishte një organizim madhështor ku tregoi se letërsia është një urë lidhëse e bashkimi midis popujve të këtij palneti.
Përgëzoj edhe një herë dy drejtuesi kryesor të këtij eventi zonjën Margarita Al dhe zotin Eldar Akhadov.
Ja edhe referimi im në këtë Kongres.
Disa mendime rreth përkthimit të poezive
Përkthimi i një poezie nga një gjuhë në tjetrën është një nga sfidat më komplekse të përkthimit letrar, sepse poezia nuk është thjesht komunikim kuptimor, por një ndërthurje e formës, ritmit, tingullit dhe emocioneve. Në këtë proces ka elementë që humbin dhe elementë që mund të fittohen.
Mendoj se të pëkthesh një poezi, duhet së pari të jesh poet i gjuhes në të cilën përkthehet poezia, duhet të njohësh mirë konceptin, mendimin dhe mesazhin që përcjell autori.
Zakonisht në përkthimin e një poezi mund të humbas ritmi dhe muzikaliteti i vargut kur është me rime. Pasi poezia është tingull, rimë, ritëm, melodi.
Kulturat midis popujve janë të ndryshme dhe, kërkohet një përkudejse e madhe për ta përshtatur në gjuhën që përkthehet poezia.
Figurat stilistike, metaforat, alternacionet që mund të jenë të lidhura ngushtë me gjuhën burimore dhe kulturën, në përkthim mundet që mos jenë në lartësinë e duhur, ose jo shumë të arrira.
Metaforat, lojërat me fjalë, alteracionet mund të jenë të lidhura ngushtë me gjuhën burimore dhe kulturën e vendit nga është autori. Këto kërkojnë njohuri të thella në gjuhën pritëse dhe përqasje sa më origjinale.
Në kulturat e popujve të ndryshëm ka shprehje apo figura letrare, “simbole” që personifiokjnë paqen, dashurine, bukurine- si zogj, lule, pemë e hyjni që në kulturën e një populli tjetër nuk tingëllojnë këndshëm.
Po jap dy tre-raste të thjeshta ku fjalë apo figura letrare të përdorura në poezi të huaja, në gjuhën shqipe, nuk tingëllojnë mirë.
Përshembull. Në një poezi të Viktor Hygoit, përdoren fjalët “ Lule shqope” (Un bouquet de houx vert et de bruyère en fleur.) fjala “bruyère” në gjuhën shqipe nuk tingëllon mire. Duke qënë se druri i Shqopes është i fort në punim, në zhargonin popullor për një person që ështe jo shumë i përpunuar thuhet me ironi “Ai është kokë shqope”.
Po ashtu, disa popuj këngën e shpendit te qyqes e kanë symbol melodie, ndërsa në gjuhën shqipe, kënga e qyqes sjell fatkeqësi, po këndoi qyqja mbi çati, paralajmëron vdekjen. Ja një varg “Try the way a cuckoo’s soothing trill” . Në gjuhën shqipe do të përkthehej: “Provoni të dëgjoni këngë të bukura e cicërima”.
Pra, lind pyetja retorike nëse në këto raste kemi humbje apo fitim në përkthim ?!
Çfarë mund të fitohet në përkthimin e një poezie të huaj?
Përkthyesi mund të pasurojë tekstin me nuanca të gjuhës pritëse, duke i dhënë poemës jetë të re.
Mendoj që arrijtja më e madhe e një poezie të përkthyer në një gjuhë tjetër është që autori të vijë në gjuhën e përkthyer me vlerat dhe fuqin e tij letraro-artistike.
Përkthimi mund ta bëjë poezinë më të kuptueshme për lexuesin e ri, duke i dhënë një qasje më të afërt me kulturën e tij.
Një përkthim i mirë shpesh është një “ribotim poetik”, ku përkthyesi bëhet bashkautor, duke sjellë bukuri të reja që ndoshta nuk ekzistonin në original por vlera e poezisë mbetet po e njëjtë.
Nëse një poezi që do përkthehet e ka rimën A/B/A/B; A/A/B/B, A/B/B/A, është më se e domosdoshme që në përkthim të ruhet kjo rimë.
Në gjuhën shqipe janë përkthyer shumë poezi nga autor të huaj si Rusë, Francezë, Amerikolatinë, Italianë, Grekë, Indianë e nga shumë gjuhë e vende të botës. Dua të permend, Pushkinin, Eseninin, Lermeontovin, Pol Eluar, Pol Verlen, Pablo Neruda, Voktor Hygo etj. Pa frike do të themë se nëse Pushkini do ishte gjallë e do të dinte shqip, po t’i lexonte poezitë e tij në gjuhën shqipe, do t’i recitonte ato.
Përfundim: Përkthimi i poezisë nuk është thjesht transferim i fjalëve, por ripërjetim estetik. Ai është gjithmonë kompromis mes besnikërisë ndaj origjinalit dhe shijes poetike që kërkon gjuha pritëse. Përkthyesi duhet të të ruajë formën apo ndjenjën, tingullin apo kuptimin e poezisë që përkthen.
Me shumë respek dhe konsiderate të lartë
Delo Isufi, Shqipëri.
I had the honor of being individually invited and participating in the Second Congress of Writers and Poets organized by the World Organization of Writers (WOW), which took place in Moscow on the 20th and 21st of September this year.
I would like to thank the organizers of this important event, Ms. Margarita Al and Mr. Eldar Akhadov.
Poets from 62 countries around the world were invited to this Congress. I want to highlight that from the moment we arrived at the Moscow airports (I landed at Vnukovo Airport), throughout the duration of the congress and until our departure from Moscow, we were accompanied by volunteer students. The accommodation for all the delegates was excellent – a perfectly organized event.
The Congress was held under the inspiring slogan “We are People of the Same Planet.” This was also written in the Albanian language: “Ne jemi njerëz të të njëjtit planet.”
The Congress sessions were organized into seven parallel round tables. Each table explored the most important aspects of global literary culture.
The first round table focused on the role of writers’ communities in shaping the cultural and humanistic agenda, while the second centered on the art of translation as a practice for preserving and spreading meaning. Participants of the third round table discussed the role of media platforms in promoting literature. The fourth round table’s theme was education and universities: literature as a vector of human development. The fifth brought together young writers and focused on supporting a new generation of authors as an investment in the future. The sixth platform dealt with book fairs, festivals, publishing houses – literary culture as a space for interaction. And finally, the seventh round table addressed drama and cinema.
Each of the round tables had between eight to ten subtopics related to its main theme.
I chose to participate in the second round table, titled “The Art of Translation: The Word as a Crossroads of Cultures.”
The topic I addressed at this Congress was “What is lost and what is gained in translation?” The written presentation was limited to no more than four minutes. However, during the open discussion and exchange of ideas at the round table, we were given ample space to debate both the chosen theme and the presentations delivered by other fellow poets, as the second round table had ten report topics:
What is lost and what is gained in translation?
- What is lost and gained in translation?
- Cultural and ethical context.
- Translator as a co-author.
- National schools of translation.
- Automatic translation and live word.
- Responsibility for the quality of semantic translation.
- Translation support programs.
- Translation as a form of “writer’s diplomacy”.
- Intercultural dialogue through translation.
- Creation of a unified translation network WOW.
It was an immensely valuable experience. All the speakers addressed the importance of translating poetry as a bridge between intercultural communication and friendship among the peoples of this planet.
Discussions and presentations were held mainly in English and Russian, while those who didn’t speak these languages presented in one of the UN’s official languages.
Although the program schedule was very precise, the breaks between sessions were enjoyable and relaxing.
In addition to poets, the Congress also hosted many other guests, including journalists and photo-reporters.
At the conclusion of the sessions, concerts featuring music and dancing were held.
It was a magnificent organization that demonstrated literature’s power as a unifying bridge between the peoples of this planet.
Once again, I congratulate the two main organizers of this event, Ms. Margarita Al and Mr. Eldar Akhadov.
Below is my presentation at this Congres
Some thoughts on translating Poetry
Translating poetry from one language to another presents a complex challenge. Poetry isn’t just about conveying meaning; it’s a harmonious blend of form, rhythm, sound, and emotions. During the translation process, some elements are inevitably lost, while others can be gained.
To effectively translate a poem, one must possess a deep understanding of the target language and its nuances. It’s crucial to grasp the author’s concepts, thoughts, and the underlying message they convey.
Rhymed poetry often loses its rhythmic and musicality when translated. After all, poetry is a symphony of sound, rhyme, rhythm, and melody.
Adapting a poem to a different culture requires immense effort and careful consideration. Stylistic figures, metaphors, and alternations that are closely related to the source language and culture may not translate effectively or may not be fully captured in the target language.
Metaphors, wordplay, and alternations that are deeply rooted in the source language and culture of the author may require a profound understanding of the target language and a unique approach to ensure their authenticity and effectiveness.
In diverse cultures, there are expressions or literary figures, “symbols,” that personify peace, love, and beauty, such as birds, flowers, trees, and deities that may not resonate positively in another culture.
Let’s consider two simple instances where words or literary figures used in foreign poems, when translated into Albanian, may not sound pleasant.
For instance, in Victor Hugo’s poem, the phrase “Lule shqope- tree heather flower” (Un bouquet de houx vert et de bruyère en fleur.) is used. However, the word “bruyère” in Albanian doesn’t sound pleasant. This is because the tree heather is strong and sturdy, and in popular slang, it’s used ironically to describe someone who is not very well-made, as in “Ai është kokë shqope – He is a fathead..”
Similarly, some cultures associate the song of the cuckoo bird with melody, while in Albanian, its song is associated with misfortune. The cuckoo’s song is often interpreted as a warning of death, as seen in the line “Try the way a cuckoo’s soothing trill.” In Albanian, this line would be translated as “Try listening to beautiful songs and chirping.”
This raises the rhetorical question: do we lose or gain in translation in such cases?
On the one hand, translation can enrich the text with nuances of the host language, giving the poem a fresh and vibrant interpretation.
On the other hand, the greatest achievement of translating a poem into another language is for the author to bring their literary-artistic values and power to the translated language. This allows the poem to resonate with a wider audience and foster a deeper appreciation for the original culture.
Translation can also make poetry more accessible to young readers, providing them with a closer connection to their cultural heritage.
A good translation often resembles a “poetic reprint,” where the translator becomes a co-author, adding their own unique touch and beauty to the poem. This ensures that the value of the original poem remains intact while introducing new perspectives and interpretations.
When translating a poem with a specific rhyme scheme, such as A/B/A/B, A/A/B/B, or A/B/B/A, it’s crucial to preserve that rhyme in the translation. This helps maintain the poem’s musicality and flow.
Many poems by foreign authors, including Russians, French, Latin Americans, Italians, Greeks, Indians, and poets from various languages and countries worldwide, have been translated into Albanian. I would like to highlight notable poets such as Pushkin, Esenin, Lermontov, Paul Eluard, Paul Verlaine, Pablo Neruda, and Victor Hugo. I confidently assert that if Pushkin were alive and had knowledge of Albanian, he would undoubtedly recite his poems in this language.
In conclusion, poetry translation is not merely a mere word-for-word transfer but an aesthetic re-experience. It involves a delicate balance between preserving the original essence and adapting the translation to the poetic preferences of the host language. The translator must meticulously preserve the form, feeling, sound, and meaning of the poetry they translate.
With utmost respect and profound consideration,
Delo Isufi, Albania
