Saimir Kadiu: In memoriam, Patër Anton Harapi
ANTON HARAPI (5 JANAR 1888- 20 shkurt 1946)
Duke kujtuar klerikun, intelektualin, filozofin, etnografin, përkthyesin, shkrimtarin dhe patriotin e madh në përvjetorin 138 të lindjes.
Patër Anton Harapi lindi në Shirokë të Shkodrës më 5 janar 1888.
Studioi në Kolegjin e Jezuitëve dhe më pas në Kolegjin Françeskan, që ishte dhe mbeti shtylla e traditës më të rëndësishme kombëtare shqiptare.
Vijoi studime e larta në Salzburg, e pastaj në Schwaz e Villach të Austrisë dhe i finalizoi studimet teologjike në Romë.
Vetëm 24 vjeç, ishte përkthyes në bisedimet midis Kontit Leopold Berchtold, Ministrit të Jashtëm të Austro-Hungarise dhe Ismail Qemalit në Vienë në prag të shpalljes së Pavarësisë.
10 vjet më parë, në muajin prill 2016, Papa Françesku firmosi dekretin për Lumturimin e 38 martirëve të Kishës Katolike shqiptare, duke i vendosur ata në krah të figurave më të shquara të katolicizmit në botë.
Por lista e mirëpritur kishte një të munguar të madh… Mungonte kolosi i kishës katolike shqiptare, Patër Anton Arapi.
38 Martirët pa Pater Anton Arapin janë si Simfonia Pastorale pa Beethovenin.
Megjithëse vepra e tij tërësisht patriotike është botuar në 25 vitet e fundit, ende figura e tij nuk është pastruar nga balta e hedhur për 45 vite me radhë.
Pa Patër Anton Harapin nuk mund të ketë histori të kishës katolike në Shqipëri. Nëse nuk kujtohet ai, ne vazhdojmë të përligjim dhunën bolshevike ndaj klerit katolik.
Si intelektual i madh i kohës ai e kishte kuptuar shumë mirë komunizmin…
“Komunizmi asht vdekja e shpirtit kombëtar. Ai vjen me prem time për barazi, por lë pas skllavëri. Kombet që e pranojnë, humbin fytyrën e tyne dhe kthehen në turmë të verbët”.
Kuptohet që komunistët nuk do e falnin kurrë…
Një nga përkthyeset në shërbim të Enver Hoxhës, tregon se ka dëgjuar një bisedë të Enver Hoxhës me ambasadorin jugosllav pas pushkatimit te tij.
“E mbytëm Patër Anton Harapin e, me këtë kemi plagos për vdekje Klerin Katolik”. Sipas rrëfimit të gruas, diplomati serb i është përgjigjur: “Po! Po”!
Gjithmonë mbi të ka rënduar “njolla” e pjesëmarrjes në Regjencë gjatë kohës së pushtimit gjerman…
Por ka qenë vetë intelektuali i madh i botës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit të XX që i ka paraprirë keqkuptimeve që do të vijonin…
U cilësua kolaboracionist, po kurrë nuk e gjet qoftë dhe një dëm që i bëri kombit e popullit të vet, se për krim as nuk bëhet fjalë. I vetmi dokument si “krim” për Patër Anton Harapin, është një fotografi me gjeneralin Fitstum. Varrosen dokumentet në arkiva ende sot?! Për çfarë ishte ai takim me gjeneralin Fistum? Në atë takim Patër Anton Harapi i ka thënë gjeneralit Fistum se: “Marrëveshja me Rajhun ishte që trupat gjermane do ta kishin Shqipërinë si urë kalimi për në Greqi, pa cenuar dhe ndërhyrë në çështjet e brendshme shqiptare”!
Ja si do ta fillonte ligjërimin e tij më 13 janar 1944, kur u betua si anëtar i Këshillit të Lartë të Regjencës:
“Tash sa kohë publiku shqiptar ka pritë me ndie nji fjalë prej meje. Megjithëse parashoh se do të kuptohem keq dhe do të komentohem ndoshta edhe mâ keq, due t’i a çoj në vend dishirin: due ta thom fjalën teme. Por, vall, shka të thom, kurse me fjalë jemi ngi? A kemi kund ndonji punë të mbarë, pse sa per fjalë të bukura nuk jemi ngusht aspak? – Ja, pra, se nji punë e mirë u ba: mbas sa muejsh anarkije, sa të frikëshme aq edhe të rrezikëshme, sot – mirë a keq – kemi nji Këshillë të Naltë, kemi nji Parlament, kemi nji Qeverí, kemi nji auktoritet shqiptár. Ketë vepër dikush e shikon me sy të mirë e dikush me sy të keq, aq sa edhe miq e dashamirë të mij mrrijtën: Shka iu desht Patër Antonit me ia hy kësaj pune? Këtyne due t’iu përgjegji, jo si zyrtár, por si mik, jo për të përligjë vehten, por për të ndritun mendimin tem dhe të tyne. Më rrenë mendja se nuk ka zog shqiptari, qi të mendojë se unë e mora ketë barrë për kulltuk, për interesë a për ndonji intrigë. Mundet veç me dashtë ndokush mos qe ndonji maní e emja qi më shtyni deri këtu. Edhe unë po u a vërtetoj fjalën dhe po u thom se po: manija e Shqipnís, po, qe ajo qi më vuni dilemën: a me anarkista për të ba gjak, ase me hjekun dorë prej çashtjes kombtare. Dhe mbasi shpirti nuk m’a tha të baj as njenën, as tjetrën, qeshë i shtrënguem të zgjedhi njenën dysh: a të baj nji marrí tue e pranue ketë zyrë; ase të tregoj nji dobsí tue u largue. Vendova ma mire të baj nji marrí: ase – sikurse thonë ata shqiptarë qi duen të ruhen të pastër – desha të komprometohem. Ja arsyeja për të cilën pranova të marr pjesë n’auktoritetin shqiptár: pse nuk mujta ta shoh Shqipnín n’anarki. Në këtë kohë dhe ndër këto rrethana, për né shqiptarët anarkija asht nji turp dhe nji delikt: po, turp asht të ngatrrohemi shoq me shoq dhe vetë të krijojmë Babylonín shqiptare, pa qenë të zotët t’i a gjejmë fijen lamshit; delikt asht në ketë moment kaq kritik për botën mbarë të vejmë për ideal vllavrasjen, përmbysjen e katundevet, humbjen e gjas dhe shkatrrimin e familjevet. Kësaj i thonë rrokoll më rrokoll! Pra, m’u dhimbt populli e m’u dhimbt Shqipnija.
Maní… E po, si kujton Patër Anton Harapi se ai po e shpëton Shqipnín?! … Jo, zotní! Asnjeni nesh, qi kemi marrë zyrën e Këshillit të Naltë, nuk e kemi pretenzjonin të mbahemi shpëtimtarët e popullit. Dhe atëherë, pra?… Shqipnín do ta shpëtojë Zoti, kurse na i kemi vu vehtes nji misjon: të përpiqemi me të gjitha fuqit për ta pakësue mjerimin dhe shemtimin shqiptar. Na e kemi ndërgjegjën të kjartë se jemi njerëz nevoje, d. m. th. se vetëm nevoja e kohës na ngrehi në ketë shkamb; as nuk kemi fjalë të mdhaja dhe premtime të bukura, por, po mujtëm t’i a lehtësojmë popullit sado pak ata shka vuen, dhe po mujtëm të vejmë nji gur të vogel për konsolidimin e çështjes shqiptare, do të jemi të lumtun. “- Përveç këtij misjoni, nji tjetër arsye e fortë më shtyni t’a baj ketë hap: Qaje, Zot, të keqen – thashë me vehte – si mos me u gjetun në Shqipní burra të zotët, qi të marrin pergjegjësi publike dhe të mos flijojnë vehten për kolektivitetin?! Mospranimi i bashkëpunimit në ketë rasë – me e shikue hollëpër mue do të kishte qenë nji spekulacion: unë, i grishun botnísht të jap kontributin t’em për çashtjen e kombit dhe për ndihmën e popullit, ma parë do t’anojshem të ruej kryet dhe prestigjin tem personal, se sa me rrezikue veten për çashtjen e përbashkët. Anishka – thashë – rroftë populli edhe pa mue, rroftë Shqipnija”!
Në gjyq Patër Anton Harapi i hodhi poshtë akuzat dhe thëniet e trupit gjykues për dënim si tradhëtar jo nga populli, por nga armiqtë e kombit. Theksoi burrërisht me fakte pafajsinë, duke mos pranuar me lypë falje.
U tha: ”Zoti pastë mëshirë për ju, qi nuk jeni tue dashtë me dijtë se çfarë krimesh po bani kundër popullit e atdheut, jo vetëm për dënimin tem e të qinda të tjerëve të pafajshëm sikurse unë, por për tragjedinë qi keni vulosë kundër tanësisë kombëtare, në dhunim shqelmues të tagrit të shqiptarëve për atdheun etnik. Mundimet dhe jeta ime i qofshin falë kombit”!
Fjalët e fundit e Harapit në gjyq përmbajnë një profeci: “Shqipnija u fitue me gjak; me gjak edhe po mbahet e robnueme. Do të vijë dita e me Paqe e Drejtësi do të fitohet”.
Në gjyq Patër Anton Harapi u mbrojt në mënyrë brilante nga avokati i shquar Spiro Stringa. Midis të tjerash avokati Stringa iu drejtua trupit gjykues:
“Patër Anton Harapi, nji emën i njoftun në këtë Shqipëri të vogël, dhe pra nuk ka nevojë me Ju a paraqitë, sepse ay njihet si nji Shqiptar i kulluar dhe idealist. Kush ka pasë mundësinë me kuvendue me Patër Anton Harapin, asht largue me kujtimet ma të mira se ka pasë përpara syvet nji burrë në plotkuptimin e fjalës, siç e përfytyron katundari, malsori dhe qytetari. Kush nuk asht prekun, Zotrinj Gjyqtarë, nga zëri i Patër Anton Harapit, kur ky, pa droje, ka ngritur zërin për mbrojtjen e të drejtave Shqiptare, atëhere kur Shqipnija ishte një utopi, një andërr, nji meteora. E, mirë Zotrinj Gjyqtarë, këtë andërr, këtë utopi, këtë meteora, e brumosi Patër Anton Harapi së bashku me atdhetarët e tjerë në kohna ma të vështira, dhe e bani realitet të dukshëm dhe të prekshëm, dhe bani që emni SHQIPNI të ndigjohet an’ e mb’anë.
Kjo Shqipni, e përbuzur, e lanun mbas dore, mjet tregtimi e fuqive të hueja, të bahet objekt bisedimi, dhe ma së fundit të ndigjohet zëri arbnuer. Nuk mund të gjykohet, Zotrinj Gjyqtarë, askush pa u dijtur e kaluemja e tij, këtë e lyp ekiteti i së Drejtës naturale dhe pozitive. Nuk mund t’a marrim Patër Anton Harapin, ashtu siç e paraqit akuza, sepse do t’ishte mëkatë, do t’ishte nji përdhuni ndaj së kaluemes së tij. Patër Anton Harapi, nuk ka për emblem ‘divide et impera’, nuk asht nga ata që kanë ardhun me valiçe në krah, dhe me rastin ma të volitshëm, me hik nji ditë”.
Por përballë kishte një trupë gjykuese përvecse jakobine por absolutisht injorante përballë fuqisë intelektuale të klerikut të shquar.
Pater Anton Arapi u gjykua nga teneqexhiu Koçi Xoxe, si kryetar gjyqi dhe prokurori 150 cm Bedri Spahiu, të cilët u grinë pas pak vitesh nga ingranazhi i makinës ngrenëse të komunizmit.
Kur po e conin për ta ekzekutuar, nën një rrebesh shiu mundohej me e ngritë veladonin mos me e stërkalë me baltë. Prokurori Misto Treska (më vjen shumë keq që përkthyesi i njohur i Hygoit, te ishte shoqëruesi i tij drejt vdekjes!) i drejtohet: ”Pse po ruhesh padre se mos bëhesh pis, në baltë ke për të shkuar”?’ Padre i përgjigjet: ”Atje ku të shkoj due me shkue si kam qenë tan jetën i papërlyem”.
Ishte M. T. që i dha plumbin e 24-të figurës më të madhe shqiptare katolike të shekullit XX…
Fatkeqësisht përkthyesi i njohur, asokohe vetem 32 vjeçar, që me pas do të bente të flisnin shqip Hygoi, Mopasani, Stendali, Molieri, Didroi, Dode, Aragoni… nuk e kishte për herë të parë.
Jakobini frankofon nga Korça e kishte bërë këtë gjë edhe me Maliq Bushatin dhe Lef Nosin.
Besoj se ikona martire e kishës katolike shqiptare do të jetë takuar në jetën e përtejme me përkthyesin e madh prokuror….
Patër Harapi do ta ketë falur, por “Zhaveri” do e ketë vrarë përsëri pabesisht…
Kombi shqiptar mburret që gjatë pushtimit nazist nuk u vra kurrë një hebre.
Ishte pikërisht Këshilli i Nalt i Regjencës me Patër Anton Harapin që i shpëtuan hebrejte dhe jo vetëm…
Në vitin 1956 është botuar në Gjermaninë Perëndimore një libër me titull “Misioni i posacëm në Juglindje- Raport i një diplomati fluturues“. Autori i tij është Hermann Neubacher i cili ka kryer detyren si “I plotfuqishmi i Ministrisë së Jashtme për Juglindjen”. Më përpara ai ka qënë edhe kryetar i bashkisë së Vienës. Në librin e përmendur më sipër ai i ka publikuar kujtimet e tij per vitet e Luftës së Dytë Botërore. Në këtë libër shumë interesant, i kushtohet një vend shumë i gjërë dhe Shqipërisë së asaj kohe. Interesant është fakti se nëpërmjet Neubacher krijohet një mundësi krejt e vecantë për ta parë Shqipërinë e atyre viteve me sytë e një të huaji, konkretisht të një diplomati të lartë nazist gjerman. Më poshtë është një fragment ku përmendet Patër Anton Harapi.
* * *
Shkodër 1943: ajër i rëndë, presione nate për para, vrasje në mes të rrugës, në shtëpitë e vogla, në kafene. Në mes të ditës! Në një rreth të vogël shqiptarësh e gjermanësh. Patër Anton Harapi tregon se si natën e kaluar tre burra të njohur të levizjes ilegale komuniste kishin shkuar tek ai në manastir për të zhvilluar një debat politik me të. Partia komuniste, thonin ata, nuk luftonte kundër kishës. Komunizmi është në një fazë të re zhvillimi, ai lufton për lirinë kombëtare dhe për një demokraci të vërtetë. Cfarë kërkon i pari i franceskanëve patër Antoni në një Këshilli Regjence, i cili bashkëpunon me okupatorët fashistë?
Një oficer gjerman policie, që ishte i pranishëm. e kapën ethet e gjuetisë: Sa interesante Patër Antoni! A do të mund të na thoni se kush ishin ata tre burra”?
Fytyra e tij prej asketi si e gdhendur në dru e me një hundë të madhe u nxi prej trazimit: “Mos harroni se unë jam shqiptar”!
Të tre burrat, edhe pse të pa ftuar, ishin miq në shtëpinë e tij, pra ishin nën mbrojtjen e tij gjatë kësaj vizite.
Pas tërheqjes së trupave gjermane nga Shqipëria, Patër Antonin e kapën në një strehë tek një shtëpi miku dhe ata tre burrat ka gjasë të kenë qënë midis gjykatësve ose spektatorëve kur ai u ekzekutua…
Pas një muaji kemi 80-vjetorin e pushkatimit të Patër Anton Harapit…
A nuk ka ardhur koha e “lehtësimit” të akuzave ndaj tij?
