Kur ligji bie ndesh me Kushtetutën: Rasti i gjuhës shqipe në Ulqin
Nga Cafo Boga – 26 janar 2026
E ndiej veten të shqetësuar sa herë që shkoj në Ulqin, ku shumica e popullsisë është shqiptare, por edhe më tepër kur vizitoj fshatrat përreth, të banuara pothuajse tërësisht nga shqiptarë, dhe shoh se shenjat e komunikacionit, si edhe tabelat e vendeve historike të kësaj zone, janë të shkruara fillimisht në gjuhën sllave dhe vetëm më pas në gjuhën shqipe. Kjo praktikë nuk është e drejtë dhe bie në kundërshtim me frymën dhe parimet e Kushtetutës së Malit të Zi, e cila garanton barazinë e gjuhëve në përdorim zyrtar dhe respektimin e realitetit lokal.
Edhe më shqetësuese është fakti se, në praktikë, në komunën e Ulqinit pothuajse është përjashtuar përdorimi i gjuhës shqipe në formularë dhe dokumentacion zyrtar. Kjo nuk ka ndodhur sepse përdorimi i shqipes është i ndaluar me ligj—përkundrazi, ai është i garantuar—por si pasojë e neglizhencës institucionale dhe e shmangies sistematike të dygjuhësisë në administratë. Pikërisht këtu fillon asimilimi i ngadalshëm, por i sigurt: jo përmes ndalimit të drejtpërdrejtë, por përmes përjashtimit praktik.
Megjithatë, në këtë shkrim do të ndalem veçanërisht te ligji që imponon renditjen e gjuhës shtetërore përpara shqipes në shenja dhe tabela publike—një dispozitë që bie ndesh drejtpërdrejt me Kushtetutën e Malit të Zi dhe me parimin e barazisë reale të gjuhëve në përdorim zyrtar.
Ajo që e bën këtë situatë edhe më shqetësuese është heshtja e përfaqësuesve shqiptarë përballë kësaj padrejtësie të vazhdueshme. Heshtja nuk e mbron të drejtën; përkundrazi, e normalizon shkeljen e saj. Nëse gjuha është shprehje e identitetit dhe dinjitetit kolektiv, atëherë mbrojtja e saj në hapësirën publike nuk është çështje simbolike, por detyrim kushtetues dhe moral.
Sipas standardeve evropiane dhe instrumenteve ndërkombëtare për mbrojtjen e pakicave, përdorimi i gjuhës amtare në arsim fillor, administratë lokale dhe në shenja publike është i lejuar dhe i ligjshëm në komunitetet ku pakica përbën shumicën vendore.
Në Mal të Zi, Kushtetuta njeh qartë përdorimin zyrtar të disa gjuhëve, përfshirë shqipen, dhe garanton të drejtat e pakicave për përdorimin e gjuhës së tyre në administratë, arsim dhe shenja publike. Në Ulqin, ku shqiptarët përbëjnë shumicën autoktone, këto të drejta nuk janë privilegj, por shprehje e barazisë reale, e identitetit historik dhe e vetëqeverisjes lokale.
Megjithatë, ligji i zakonshëm për përdorimin zyrtar të gjuhëve vendos një kufizim që Kushtetuta nuk e parashikon: ai imponon renditjen e gjuhës shtetërore përpara shqipes në shenja dhe tabela publike. Ky rregull krijon një hierarki simbolike mes gjuhëve në përdorim zyrtar, pa bazë kushtetuese dhe në kundërshtim me frymën e barazisë që Kushtetuta synon të garantojë.
Kushtetuta nuk vendos hierarki renditjeje mes gjuhëve në përdorim zyrtar; ajo kërkon bashkëjetesë dhe barazi substanciale. Një ligj i zakonshëm nuk mund të kufizojë apo deformojë një të drejtë kushtetuese përtej asaj që vetë Kushtetuta lejon. Kur kjo ndodh, lind një konflikt normativ që duhet adresuar jo vetëm juridikisht, por edhe politikisht.
Prandaj, kërkesa që shqipja të mund të renditet e para në Ulqin—në përputhje me realitetin demografik lokal—nuk është as radikale dhe as antikushtetuese. Përkundrazi, është një kërkesë legjitime për zbatim të plotë të Kushtetutës dhe për përputhje me standardet më të mira evropiane, ku renditja e gjuhëve pasqyron barazinë reale dhe identitetin e komuniteteve vendore.
Thirrje konkrete për Kuvendin e Malit të Zi
Duke u mbështetur në Kushtetutën e Malit të Zi, në parimin e barazisë reale dhe në detyrimet që rrjedhin nga procesi i integrimit evropian, deputetët shqiptarë duhet t’i bëjnë thirrje Kuvendit të Malit të Zi që të rishikojë Ligjin për përdorimin zyrtar të gjuhëve dhe shkrimeve, në mënyrë që ai të harmonizohet plotësisht me tekstin dhe frymën e Kushtetutës. Kjo thirrje nuk duhet të bëhet thjesht për t’u regjistruar si kërkesë formale, por për t’u realizuar në praktikë, duke angazhuar edhe deputetë nga pakicat e tjera, si dhe deputetë të kombësisë malazeze, për ta korrigjuar një herë e përgjithmonë këtë padrejtësi që bie ndesh me Kushtetutën.
Konkretisht, Kuvendi duhet:
1. Të sqarojë në mënyrë eksplicite se renditja e gjuhëve në shenja dhe tabela publike në komunat ku pakicat përbëjnë shumicën vendore mund dhe duhet të reflektojë realitetin demografik lokal;
2. Të heqë çdo dispozitë ose praktikë administrative që krijon hierarki simbolike mes gjuhëve zyrtare në përdorim, pa bazë kushtetuese;
3. Të garantojë që përdorimi i gjuhës shqipe në Ulqin dhe në komuna të tjera me shumicë shqiptare të mos mbetet vetëm formal, por të jetë real, i barabartë dhe dinjitoz;
4. Të hapë një debat parlamentar transparent dhe gjithëpërfshirës, me pjesëmarrjen e komuniteteve lokale, ekspertëve kushtetues dhe shoqërisë civile.
Një rishikim i tillë nuk do ta dobësonte shtetin, por përkundrazi do ta forconte atë—duke e bërë më përfshirës, më demokratik dhe më në përputhje me vlerat evropiane që Mali i Zi synon të përqafojë. Respektimi i gjuhës amtare të një shumice lokale nuk është kërcënim për unitetin shtetëror, por dëshmi e pjekurisë demokratike dhe e besimit në Kushtetutë.
