Iris Halili: Kalaja e pashait dhe “Zonja nga qyteti”
Nëna, për disa vite, mbajti motrën time Anila e cila, në fakt, mërzitej më shumë se unë kur qëndronte larg mamit dhe babit. Ndërsa unë nuk e kërkoja mamin apo babin kur jetoja në Tepelenë. Kisha nënën.
Shoqja ime e fëmijërisë në Tepelenë quhej Mali. Ajo vinte shpesh te nëna dhe i kërkonte leje që të dilnim bashkë. Mali ishte do vite më e madhe se unë dhe i pëlqente të luante lojëra djemsh çapkënë. Kështu, me të në krye, shkonim te kalaja e Tepelenës a te bregu i lumit të Vjosës, nga ku hidhnim guralecë të veckël dhe prisnim rrjedhën e tyre në lumë derisa na humbnin nga sytë.
Njëherë mbaj mend që bashkë me një grup fëmijësh të tjerë ikëm te kalaja e Ali pashait pa lejen e nënës dhe asnjëherë nuk do ta harroj shqetësimin. Ndërsa ajo kishte vënë alarmin, ne vraponim brenda mureve të kalasë pa kuptuar se sa madhështi ishte të jetoje aq pranë një monumenti kaq legjendar.
Vite më vonë, për të vizituar nëpër botë një të ngjashme, do të na duhej të paguanim biletë dhe të bënim dhjetëra fotografi, që do t’i lëshonim me furi në rrjetet sociale; ndërsa kur ishim të vegjël luanim në këto ndërtesa të përafërta, çirreshim ferrave, grisnim ato pak rroba që kishim dhe kur mblidheshim në darkë në shtëpi, na vinin pak raki atje ku derdhej gjaku dhe të nesërmen e kishim harruar të gjithën.
Gjunjët e mi janë gjithë shenja nga rrëshqitjet e fëmijërisë dhe kjo nuk më bën fare përshtypje të keqe e as më vë në siklet, pasi sa herë i shoh mbushem me harenë e atëhershme. Nuk mbaj mend se ç’më tha nëna kur na gjeti bashkë me shoqet e tjera, por di që prej asaj dite nuk do të shkoja më pa marrë lejen e saj. Alarmin që vinte ajo nuk e kuptoja si kontroll dhe nuk më ishte dukur i bezdisur, ndoshta vetëm pak i tepruar, por gjithmonë si shenjë e kujdesit të saj superior ndaj nesh.
Kalaja e pashait dhe komedia “Zonja nga qyteti” janë pa dyshim edhe dy momentet më të bukura të fëmijërisë sime në Tepelenë. Kinemaja e qytetit ishte sapo dilje nga pallati ku jetonim dhe në vitin 1977 filmi kishte ardhur në të gjitha kinematë e provincave. Pasi e pashë për herë të parë me nënën, më pëlqeu aq shumë sa më pas u bë kërkesa ime gati ditore të shkoja çdo mbrëmje për ta parë. Ndër vite shumë herë kam menduar çfarë mundej një fëmijë gjashtë-vjeçar të gjente kaq shumë te ky film, sa të fiksohej për ta parë gati çdo ditë përgjatë gjithë verës dhe jo vetëm. Edhe sot e kam shumë të vështirë t’i gjej një përgjigje. Sillem e rrotullohem në analiza dhe argumente, por nuk më vjen asgjë shteruese. Ndoshta arsyeja ishte fare e thjeshtë, skenari kishte shumë humor dhe në varfërinë artistike të kohës ndoshta ishte një ndër ngjarjet më të bukura artistike që po u ndodhte shqiptarëve të çdo moshe. Ndryshe nuk ka si shpjegohet që edhe sot mbetet një ndër reliktet më të bukura të artit komunist. Nëna nuk ma refuzoi kurrë shoqërimin, vetëm se gjithmonë përsëriste: “Prapë do të shkosh? Po e mëson përmendsh, moj vajzë”! Kjo gatishmëri e saj për të shërbyer dhe për të plotësuar çdo dëshirë timen forcoi, si te çdo fëmijë, dashurinë time për të, dashuri që rritej gjithnjë e më shumë së bashku me mua.
(Fragment nga libri i Iris Halilit “Eleganca e lotëve”, botimet Onufri).
