Kuteli, një nga intelektualët më të shquar shqiptarë të shekullit XX
Saimir Kadiu
Mësimet e mesme i kreu në Selanik, kurse të lartat në Bukuresht, ku më 1934 mori titullin “Doktor i shkencave ekonomike”. Vepra letrare të tij janë vëllimet: “Netë shqiptare”, “Ago Jakupi”, “Kapllan aga i Shaban Shpatës”, “Dashuria e berberit Artan”, “Shënimet letrare”, “Sulm e lotë”, “Këngë e britma nga qyteti i djegur”, “Mall e brengë”, “Havadan më havadan”, “Tregime të moçme shqiptare” etj.
Si përkthyes ai pasuroi kulturën shqiptare me kryevepra të letërsisë botërore si “Kujtimet e një gjahtari” të Turgenjevit, “Tregimet e Petërburgut” dhe “Shpirtra të vdekura” të Gogolit, “Zotërinj Gollovlinovë” të Sllatikov Shçedrinit, vepra të Gorkit, të A. Tolstoit, të Paustovskit poezi të Pablo Nerudës etj. Që në maj 1939, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar poetin e madh kombëtar të Rumanisë, Mihail Emineskun, duke botuar librin me 24 poezi të përkthyera prej tij së bashku me një përshkrim të krijimtarisë dhe biografisë së poetit ku ka guximin të mbrojë idenë, deri diku të argumentuar, mbi prejardhjen shqiptare të kolosit rumun, prej të cilit, poezinë e parë e kishte përkthyer e botuar që në moshën njëzetedyvjeçare.
Katër vjet më vonë, përmes flakës së Luftës së Dytë Botërore dhe përvojës së vet të hidhur në atë luftë, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar të madhin poet të Ukrainës, Taras Shevçenko. Shkrimtar, poet, eseist, mbledhes folklori, perralltar, perkthyes i shquar… por edhe nje ekonomist elitar, nje nga themeluesit e Bankes se Shqiperise.
Mitrush Kuteli, bashkë me Ernest Koliqin, është themelues i prozës moderne shqipe. Për këto “cilësi”, me 16 maj 1947 u arrestua dhe e dënua si “Armik i Popullit”, për “agjitacion e propagandë” me 5 vite heqje lirie. Për dy vite vuajti dënimin në kampin e Vloçishtit në Maliq dhe u lirua nga burgu në maj 1949 me falje.
Vuajtjet e Mitrush Kutelit në kampin e punës së detyruar në Maliq janë një kapitull i errët, por edhe një dëshmi e forcës shpirtërore të tij. Në baltën e Maliqit, ku shpirtrat e njerëzve shuheshin nën peshën e punës së rëndë dhe mizorisë, Kuteli u gjend si një Promete i lidhur, i dënuar të shohë ditët që shuheshin pa dritë.
Maliqi nuk ishte thjesht një vend pune, por një moçal ku njeriu humbiste dinjitetin. Kuteli, me duar të lodhura dhe shpinë të përkulur, bartte jo vetëm barrën e baltës, por edhe barrën e një shkrimtari që nuk mund të shkruante.
Ai vuajti jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, sepse fjala e lirë iu mbyt, dhe pena iu shndërrua në heshtje të detyruar. Në Maliq, Kuteli u bë një simbol i martirizimit të intelektualit shqiptar, i cili pagoi me vuajtje çmimin e mendimit të lirë. E drejta e botimit iu rikthye vetem ne vitin 1966, nje vit perpara se te ndrronte jete… me 4 maj 1967.
Mitrush Kuteli ishtë poeti i prozës, që e shndërroi gjuhën shqipe në një instrument magjik rrëfimi. Ai krijoi një univers tipik shqiptar, ku e shkuara dhe e tashmja takohen në pasqyrë, ku grotesku dhe lirizmi bashkëjetojnë, dhe ku fjala merr peshën e një trashëgimie të përjetshme.
Ai është quajtur “Babai i tregimit realist shqiptar”, sepse e çliroi prozën nga vargonjtë e bejtexhinjve dhe i dha një dimension modern.
Marrëdhënia e tij me komunizmin është si një duel i pabarabartë mes fjalës së lirë dhe diktaturës. Kuteli mbeti me penën e thyer, por me shpirtin e gjallë.
Komunizmi për Kutelin ishte një Maliq i madh, ku balta nuk ishte vetëm fizike, por edhe shpirtërore, duke e mbuluar fjalën e lirë. Heshtja e tij nuk ishte dorëzim, por një formë e rezistencës së brendshme, një dëshmi se fjala e lirë nuk mund të shuhej plotësisht.
“Kuteli jetoi mes mërgimit dhe atdheut, mes krijimtarisë së lirë dhe heshtjes së imponuar nga regjimi komunist”, (Martin Camaj).
“LUTJE“
Unë, Mitrushi, poet shqiptar,
Fort do t’i lutesha nënës
Që të më hidhte një litar
Varur në bri të hënës.
Edhe pastaj, si për çudi,
Të gjendem varur n’erë
Dhe të thërres: “Sa lumturi”!
Në erë, mbi skëterë.
