Saimir Kadiu: Kur kufiri shqiptaro-grek u bë front lufte
2 GUSHT 1949, Vidohovë.
Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-greke ka episode që kanë mbetur në hijen e ngjarjeve më të mëdha të Luftës së Ftohtë.
Njëri prej tyre është Provokacioni i Vidohovës, i 2 gushtit 1949, një përplasje e armatosur në kufirin juglindor të Shqipërisë, e lidhur ngushtë me fazën përfundimtare të Luftës Civile Greke (1946–1949).
Për ta kuptuar atë që ndodhi në Vidohovë, nuk mjafton të shohësh vetëm hartën e kufirit. Duhet të kuptosh dramën e Ballkanit pas Luftës së Dytë Botërore.
Greqia ishte përfshirë në një luftë civile të përgjakshme midis ushtrisë qeveritare, të mbështetur fillimisht nga Britania e Madhe dhe më pas nga Shtetet e Bashkuara në kuadër të Doktrinës Truman, dhe Ushtrisë Demokratike të Greqisë (DSE), të drejtuar nga komunistët.
Lufta nuk zhvillohej vetëm brenda kufijve grekë. Kufijtë me Shqipërinë, Jugosllavinë dhe Bullgarinë kishin një rëndësi të jashtëzakonshme strategjike. Terreni malor i Grammosit dhe Vicit lejonte lëvizje të shpejta të forcave guerile, furnizime dhe tërheqje drejt vendeve fqinje.
Shqipëria e drejtuar nga Enver Hoxha mbështeste politikisht dhe logjistikisht Ushtrinë Demokratike Greke. Dokumentet historike dhe studimet e mëvonshme tregojnë se në territorin shqiptar u ngritën spitale ushtarake, depo furnizimi dhe qendra pushimi për luftëtarët e plagosur.
Përmes kufirit shqiptar kalonin ushqime, municione dhe materiale të tjera ushtarake, ndërsa luftëtarët e DSE-së gjenin strehim në rast tërheqjeje. Shkalla e saktë e këtij furnizimi mbetet objekt studimesh, por mbështetja shqiptare është e dokumentuar në burime shqiptare dhe të huaja.
Në verën e vitit 1949 ushtria qeveritare greke kishte nisur ofensivën përfundimtare kundër forcave komuniste në malet e Grammosit. Në këtë klimë, Athina ishte e bindur se baza kryesore e mbështetjes së rebelëve ndodhej në territorin shqiptar.
Në këtë sfond ndodhi incidenti i Vidohovës, pranë Bilishtit.
Më 2 gusht 1949, njësi të ushtrisë greke kaluan kufirin shqiptar në sektorin e Vidohovës gjatë operacioneve kundër forcave të DSE-së. Burimet shqiptare të kohës e cilësuan ngjarjen si një agresion të mirëfilltë kundër sovranitetit të vendit, ndërsa literatura ndërkombëtare e lidh atë me ndjekjen e forcave komuniste pranë kufirit dhe me tensionet e krijuara nga mbështetja që Shqipëria u jepte atyre.
Për ushtrinë shqiptare nuk kishte rëndësi motivi.
Kufiri ishte shkelur. Reagimi ishte i menjëhershëm.
Njësitë shqiptare u angazhuan në luftime të ashpra për të zmbrapsur forcat greke. Në drejtimin operacional të trupave shqiptare spikaste figura e Komandantit te Divizioni te Korces, Petrit Dume, një nga komandantët e rinj të ushtrisë shqiptare të asaj periudhe, i cili më vonë do të bëhej Shef i Shtabit të Përgjithshëm.
Sipas dokumenteve ushtarake shqiptare, rezistenca ishte e organizuar dhe vendimtare. Forcat greke u detyruan të tërhiqeshin përtej kufirit pas përleshjeve që shkaktuan humbje nga të dyja palët. Numri i saktë i viktimave ndryshon sipas burimeve dhe mbetet objekt diskutimi historik, por nuk ka dyshim se bëhej fjalë për një nga incidentet më serioze kufitare të pasluftës.
Ushtria greke ne kete sulm frontal kundër Shqipërisë kishte vene ne dizpozicion mbi 70 mijë forca të armatosura, 50 avionë, 80 tanke dhe një skalion artilerie me afro 400 topa gjuajtës, ndërsa në vijën e mbrojtjes së Shqipërisë tonë u mobilizuan direkt në luftime rreth 10 mijë ushtarë, ndërkohë që u mbajtën rezervë në gatishmëri rreth 30 mijë trupa pranë vijës greke të sulmit. Nga trupat greke mbeten të vrarë në tokën shqiptare 300 ushtarë, 500 të plagosur dhe 270 robër. Sipas botimeve në shtyp, prej datës 2 gusht, deri në orën 12.00 të datës 15 gusht 1949, mbetën të vrarë 29 ushtarë dhe oficerë të ushtrisë shqiptarë dhe u plagosën 127 të tjerë.
Pak javë më vonë, në fund të gushtit 1949, Lufta Civile Greke përfundoi me disfatën e Ushtrisë Demokratike.
Atëherë nisi një tjetër dramë.
Mijëra luftëtarë dhe civilë grekë kaluan kufirin shqiptar për t’i shpëtuar ndjekjes së ushtrisë qeveritare. Sipas studimeve historike, rreth 10–12 mijë luftëtarë të DSE-së dhe civilë hynë në Shqipëri në fazën përfundimtare të luftës, ndërsa në shkallë rajonale dhjetëra mijëra të tjerë u strehuan edhe në Jugosllavi, Bullgari dhe vendet e bllokut lindor. Nga Shqipëria, një pjesë e madhe e tyre u transferuan më pas drejt vendeve të Evropës Lindore dhe Bashkimit Sovjetik.
Shqipëria u përball kështu me një barrë të madhe humanitare dhe logjistike. U ngritën kampe pritjeje, u organizuan furnizime me ushqime dhe ndihmë mjekësore, ndërsa shumë prej refugjatëve qëndruan për një periudhë në territorin shqiptar para se të sistemoheshin gjetkë.
Provokacioni i Vidohovës mbeti për dekada një nga simbolet e gatishmërisë së ushtrisë shqiptare për mbrojtjen e kufirit.
Në historiografinë shqiptare të periudhës socialiste ai u paraqit si një fitore e rëndësishme ushtarake kundër një agresioni të jashtëm.
Studiuesit bashkëkohorë, duke përdorur dokumente shqiptare, greke, britanike dhe amerikane, e shohin ngjarjen në një kontekst më të gjerë: si pasojë e drejtpërdrejtë e Luftës Civile Greke dhe e përplasjes së madhe ideologjike që po ndante Evropën në dy blloqe.
Sot, më shumë se shtatë dekada më vonë, Vidohova mbetet një kujtesë se kufijtë e Ballkanit nuk kanë qenë vetëm vija në hartë. Ata kanë qenë vende ku janë kryqëzuar interesat e fuqive të mëdha, dramat e kombeve dhe fatet e mijëra njerëzve.
Dhe pikërisht për këtë arsye, studimi i ngjarjeve si ajo e 2 gushtit 1949 kërkon gjithmonë mbështetje te dokumentet, te krahasimi i burimeve dhe te gjykimi i ftohtë historik.
Burimet greke, sidomos dokumentet ushtarake dhe diplomatike të kohës, nuk e paraqesin hyrjen në territorin shqiptar si një agresion të planifikuar për pushtim, por si një domosdoshmëri ushtarake të diktuar nga Lufta Civile Greke.
Argumentet kryesore të tyre janë:
1. Shqipëria ishte bazë e Ushtrisë Demokratike Greke (DSE).
Sipas Athinës, forcat komuniste greke përdornin territorin shqiptar për t’u furnizuar me armë, municione, ushqime, kujdes mjekësor dhe për t’u tërhequr pas operacioneve. Për qeverinë greke kjo përbënte ndërhyrje të drejtpërdrejtë të Shqipërisë në luftën civile. Kjo tezë mbështetet edhe nga dokumente diplomatike amerikane dhe britanike të vitit 1949.
2. “Ndjekja e armikut”.
Shtabi i Përgjithshëm grek argumentonte se, gjatë luftimeve në Grammos dhe Vitsi, repartet komuniste kalonin kufirin dhe strehoheshin në Shqipëri. Sipas këtij interpretimi, njësitë greke hynin përkohësisht në territorin shqiptar për të vazhduar ndjekjen e forcave guerile dhe jo për të pushtuar Shqipërinë.
3. Pretendimi për zjarr nga territori shqiptar.
Më 4–6 gusht 1949, komunikatat ushtarake greke deklaronin se repartet e tyre ishin goditur me artileri dhe armë automatike nga territori shqiptar dhe se kishin pësuar të vrarë e të plagosur. Për këtë arsye, Athina argumentonte se kishte të drejtë të përgjigjej ushtarakisht.
4. Mohimi fillestar i shkeljes së kufirit.
Në ditët e para të incidentit, komunikatat zyrtare greke mohuan akuzat shqiptare për depërtim në territorin e Shqipërisë dhe këmbëngulën se operacionet zhvilloheshin në territor grek. Megjithatë, dokumentet diplomatike britanike dhe amerikane të kohës tregojnë se ekzistonte shqetësimi real se ushtria greke mund të hynte ose kishte hyrë në territorin shqiptar gjatë operacioneve kundër DSE-së.
Studimet bashkëkohore, si shqiptare ashtu edhe ndërkombëtare, priren të japin një interpretim më të balancuar:
Shqipëria realisht mbështeste Ushtrinë Demokratike Greke me baza logjistike, spitale, furnizime dhe korridore kalimi. Ky është një fakt i dokumentuar.
Nga ana tjetër, hyrja e njësive greke në territorin shqiptar përbënte shkelje të sovranitetit të Shqipërisë, pavarësisht motivimit ushtarak. Edhe dokumentet amerikane dhe britanike këshillonin Athinën të shmangte operacione të tilla, duke paralajmëruar se ato mund të shkaktonin përshkallëzim ndërkombëtar.
Pra, nga këndvështrimi grek, operacioni ishte një veprim i imponuar nga nevojat e luftës kundër guerilasve komunistë, ndërsa nga këndvështrimi shqiptar ishte një agresion ndaj integritetit territorial. Dokumentacioni i sotëm tregon se incidenti nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të Luftës Civile Greke dhe fillimeve të Luftës së Ftohtë, kur kufiri shqiptaro-grek ishte shndërruar në një vijë përballjeje midis dy blloqeve.
Vetëm kështu mund të kuptohet plotësisht një episod që nuk ishte thjesht një incident kufitar, por pjesë e historisë së trazuar të Ballkanit në fillimet e Luftës së Ftohtë.
