Saimir Kadiu: Refleksione nga Pranvera e Pragës
RANVERA E PRAGES, ALEKSANDER DUBCEK DHE SHQIPERIA E ENVER HOXHES
Kur komunizmi u përpoq të ndryshonte nga brenda…
Historia e vitit 1968 në Çekosllovaki është një nga episodet më domethënëse dhe më dramatike të Luftës së Ftohtë. Ajo nuk ishte një revolucion klasik kundër komunizmit. Nuk ishte një kryengritje që synonte rrëzimin e menjëhershëm të Partisë Komuniste dhe vendosjen e një sistemi kapitalist apo perëndimor.
Përkundrazi, në fillim ishte një përpjekje për të reformuar komunizmin nga brenda, për ta bërë atë më të lirë, më demokratik dhe më njerëzor. Pikërisht për këtë arsye, shtypja e Pranverës së Pragës nga Bashkimi Sovjetik mori një kuptim të veçantë: Moska nuk po luftonte vetëm kundër një revolucioni antikomunist, por kundër mundësisë që vetë komunizmi të merrte një formë tjetër.
Kush ishte Aleksandër Dubčeku?
Aleksandër Dubčeku ishte një politikan sllovak dhe një komunist i formuar brenda vetë sistemit. Ai lindi në vitin 1921 në Sllovaki dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore mori pjesë në rezistencën kundër regjimit të lidhur me Gjermaninë naziste. Më pas u ngrit gradualisht në strukturat e Partisë Komuniste. Në vitet 1960 ai u bë një nga figurat kryesore të jetës politike sllovake dhe në janar 1968 u zgjodh sekretar i parë i Partisë Komuniste të Çekosllovakisë.
Dubčeku nuk u shfaq si një armik i komunizmit. Përkundrazi, ai besonte se socializmi mund të reformohej. Ideja e tij u përmblodh në shprehjen “socializëm me fytyrë njerëzore”. Me këtë ai nënkuptonte një sistem socialist ku shteti dhe partia nuk do të kontrollonin çdo aspekt të jetës së qytetarëve dhe ku njerëzit do të kishin më shumë të drejta për të shprehur mendimet e tyre.
Çfarë ishte Pranvera e Pragës?
Pas ardhjes së Dubčekut në krye të Partisë Komuniste, në Çekosllovaki filloi një proces i shpejtë liberalizimi. Censura u zbut ndjeshëm, shtypi fitoi më shumë liri, debati politik u zgjerua dhe u diskutuan reforma ekonomike e politike. U kërkua gjithashtu rehabilitimi i njerëzve që kishin qenë viktima të spastrimeve politike të periudhës staliniste.
Programi i reformave përfshinte edhe decentralizimin ekonomik, më shumë autonomi për Sllovakinë dhe ndryshime në mënyrën se si funksiononte sistemi politik. Kjo periudhë u bë e njohur si Pranvera e Pragës.
Për qytetarët, ndryshimi ishte i jashtëzakonshëm. Për herë të parë pas shumë vitesh, njerëzit mund të flisnin më hapur për problemet e vendit. Gazetarët mund të shkruanin më lirshëm. Shkrimtarët, intelektualët dhe artistët diskutonin tema që më parë ishin të kufizuara. Shoqëria filloi të merrte frymë.
Kjo është arsyeja pse Pranvera e Pragës ishte shumë më tepër se një program teknik reformash. Ajo krijoi një atmosferë të re psikologjike. Njerëzit filluan të besonin se sistemi mund të ndryshonte.
Pse u tremb Bashkimi Sovjetik?
Për udhëheqjen sovjetike, problemi nuk ishte vetëm Çekosllovakia. Problemi ishte shembulli që ajo mund të krijonte.
Evropa Lindore pas Luftës së Dytë Botërore ishte një hapësirë ku Bashkimi Sovjetik kishte vendosur regjime komuniste dhe ku Moska kërkonte të ruante kontrollin politik dhe strategjik. Nëse Çekosllovakia do të demonstronte se një vend socialist mund të kishte liri shtypi, debat publik dhe reforma politike pa braktisur komunizmin, atëherë modeli mund të përhapej në Poloni, Hungari, Gjermaninë Lindore dhe vende të tjera.
Prandaj, në sytë e Moskës, liberalizimi çekosllovak nuk ishte thjesht një çështje e brendshme. Ai rrezikonte të dobësonte disiplinën e të gjithë bllokut lindor.
Gjatë verës së vitit 1968, udhëheqja sovjetike ushtroi presion mbi Dubčekun që të kufizonte reformat. U zhvilluan takime dhe negociata, por udhëheqja sovjetike nuk u bind se procesi i reformave mund të kontrollohej.
Pushtimi i gushtit 1968
Natën e 20–21 gushtit 1968, forcat e Traktatit të Varshavës hynë në Çekosllovaki. Bashkimi Sovjetik udhëhoqi operacionin, ndërsa morën pjesë edhe forca nga Polonia, Hungaria dhe Bullgaria; Gjermania Lindore kishte gjithashtu përfshirje ushtarake të kufizuar, ndërsa trupat e saj kryesore nuk kaluan kufirin. Rreth gjysmë milioni trupa u përfshinë në operacion dhe vendi u vu shpejt nën kontroll ushtarak.
Tanket sovjetike hynë në Pragë. Qytetarët dolën në rrugë dhe protestuan. Rezistenca ishte kryesisht civile dhe jo e armatosur. Njerëzit përpiqeshin t’i ngatërronin trupat pushtuese, hiqnin ose ndryshonin tabelat e rrugëve dhe demonstronin përpara tankeve.
Radioja luajti një rol të rëndësishëm. Gazetarët dhe transmetuesit përpiqeshin të informonin popullsinë dhe botën për atë që po ndodhte. Megjithëse stacionet kryesore u vunë nën presion dhe kontroll, disa transmetime vazhduan në mënyrë të fshehtë.
Dubčeku dhe udhëheqës të tjerë çekosllovakë u arrestuan dhe u dërguan në Moskë. Atje, nën presionin sovjetik, udhëheqja çekosllovake u detyrua të pranonte kthimin e një pjese të madhe të reformave dhe praninë e trupave sovjetike në vend. Protokolli i Moskës i gushtit 1968 vendosi bazën politike për procesin e mëvonshëm të “normalizimit”.
A ishte Pranvera e Pragës e dënuar që në fillim?
Kjo është pyetja më interesante.
Në një kuptim, po: për sa kohë Çekosllovakia mbetej pjesë e sferës sovjetike dhe për sa kohë Bashkimi Sovjetik ishte i gatshëm të përdorte forcën ushtarake për të ruajtur kontrollin mbi aleatët e tij, hapësira për një reformim të thellë ishte shumë e kufizuar.
Por do të ishte tepër e thjeshtë të thuhej se Pranvera e Pragës ishte e dënuar që në momentin kur filloi. Në fillim të vitit 1968 askush nuk mund ta dinte me siguri se deri ku do të shkonte procesi. Edhe vetë Dubčeku besonte se mund të gjendej një kompromis midis socializmit dhe lirive më të mëdha politike.
Problemi ishte se reformat filluan të krijonin një dinamikë që ishte gjithnjë e më e vështirë për t’u kontrolluar. Kur njerëzit fituan lirinë për të folur, ata nuk donin domosdoshmërisht të ndalonin te kufijtë që kishte menduar udhëheqja komuniste. Debati publik prodhoi kërkesa të reja. Kështu, liberalizimi filloi të krijonte një pyetje më të thellë: nëse qytetarët mund të flasin lirshëm, të kritikojnë qeverinë dhe të kërkojnë reforma, sa larg mund të shkojë kjo pa e ndryshuar vetë natyrën e sistemit?
Kjo ishte pikërisht ajo që e shqetësonte Moskën.
Çfarë ndodhi me Dubčekun?
Pas pushtimit, Dubčeku mbeti për disa muaj në detyrë, por praktikisht ishte nën presion të vazhdueshëm. Në prill 1969 u detyrua të largohej nga posti i sekretarit të parë dhe u zëvendësua nga Gustáv Husák. Filloi periudha e quajtur “normalizim”, gjatë së cilës censura dhe kontrolli politik u rikthyen dhe shumë prej reformave të vitit 1968 u zhbënë.
Në vitin 1970 Dubčeku u përjashtua nga Partia Komuniste. Për shumë vite ai jetoi larg jetës politike dhe punoi në administratën pyjore. Për regjimin, figura e tij duhej të fshihej nga kujtesa publike.
Por kjo nuk funksionoi.
Kur komunizmi filloi të shembej në Evropën Lindore në vitin 1989, Dubčeku u kthye në skenën politike. Ai u bë një nga figurat simbolike të Revolucionit të Kadifesë në Çekosllovaki. Në dhjetor 1989 u zgjodh kryetar i Asamblesë Federale, ndërsa në të njëjtin vit iu dha edhe Çmimi Saharov për të Drejtat e Njeriut nga Parlamenti Evropian.
Kështu, njeriu që në vitin 1968 ishte konsideruar nga Moska si një kërcënim për stabilitetin e bllokut komunist, në vitin 1989 u kthye në simbol të lirisë dhe demokratizimit.
Trashëgimia e Pranverës së Pragës
Pranvera e Pragës dështoi si projekt politik i vitit 1968, por nuk dështoi plotësisht si ide.
Pushtimi sovjetik tregoi kufijtë e sovranitetit të vendeve komuniste të Evropës Lindore. Ai tregoi se, për Moskën, ekzistonte një vijë e kuqe: vendet aleate mund të bënin reforma, por nuk mund të zhvillonin një proces që rrezikonte kontrollin sovjetik mbi bllokun.
Por historia e vitit 1968 pati edhe një pasojë tjetër. Ajo tregoi se dëshira për liri nuk zhduket domosdoshmërisht me pushtimin e një vendi. Ajo mund të shtypet për një kohë, por mund të mbijetojë në kujtesën shoqërore.
Kjo shpjegon edhe rëndësinë simbolike të Dubčekut në vitin 1989. Ai nuk ishte më thjesht një ish-udhëheqës komunist. Ai u bë simbol i një mundësie të humbur: mundësisë për të ndërtuar një shoqëri socialiste që do të respektonte më shumë lirinë, dinjitetin dhe zërin e qytetarëve.
Përfundim
Pranvera e Pragës është një nga paradokset më të mëdha të historisë së komunizmit. Një sistem që pretendonte të ndërtonte një shoqëri për njerëzit u tremb kur njerëzit filluan të kërkonin më shumë liri brenda atij sistemi.
Dubčeku nuk u përpoq të rrëzonte komunizmin në vitin 1968. Ai u përpoq ta ndryshonte atë. Por pikërisht kjo përpjekje tregoi se reforma e thellë politike mund të çojë shumë shpejt në pyetje që një sistem autoritar nuk mund t’i lejojë pa rrezikuar ekzistencën e vet.
Prandaj pyetja “A ishte e dënuar Pranvera e Pragës?” nuk ka një përgjigje krejt të thjeshtë. Ajo ishte e kufizuar fort nga fuqia sovjetike dhe, në fund, u shtyp me tanke. Por ideja e saj nuk u zhduk.
Në vitin 1968, Dubčeku kërkoi “socializëm me fytyrë njerëzore”. Në vitin 1989, kur komunizmi në Çekosllovaki po binte, ai u kthye në skenë si një simbol i lirisë. Kjo e bën historinë e tij veçanërisht domethënëse: një ide politike mund të mposhtet me forcë në një moment, por kjo nuk do të thotë se ajo është zhdukur nga kujtesa e njerëzve.
Aleksandër Dubčeku vdiq në vitin 1992, por trashëgimia e tij mbeti e lidhur me një pyetje që vazhdon të jetë e rëndësishme edhe sot: a mund të ekzistojë një sistem politik pa liri të vërtetë të fjalës, pa debat dhe pa mundësinë që qytetarët të kritikojnë pushtetin?
Historia e Pranverës së Pragës sugjeron se, sapo njerëzit fillojnë të marrin frymë lirshëm, është shumë e vështirë t’u kërkosh të kthehen përsëri në heshtje.
PO SHQIPERIA E ENVER HOXHES…..
Enver Hoxha ishte njëkohësisht kundër Dubçekut dhe kundër pushtimit sovjetik të Çekosllovakisë. Në pamje të parë duket kontradiktore, por në fakt pozicioni i Hoxhës bëhet shumë më i qartë nëse kuptojmë konfliktin e tij me Bashkimin Sovjetik dhe ideologjinë e tij.
1. A ishte Hoxha kundër Dubčekut?
Po, në mënyrë shumë të ashpër.
Hoxha e konsideronte Dubčekun një “revizionist”, pra një komunist që, sipas tij, po largohej nga parimet marksiste-leniniste dhe po e çonte Çekosllovakinë drejt kapitalizmit dhe ndikimit perëndimor.
Që në janar 1968, kur Dubčeku erdhi në krye të Partisë Komuniste të Çekosllovakisë, Hoxha e interpretoi liberalizimin si shenjë të një procesi që do të përfundonte me restaurimin e kapitalizmit. Në ditarin e tij ai shkruante se Dubčeku do të ndiqte një rrugë që do ta çonte vendin “më me vrap drejt kapitalizmit”.
Pra, këtu duhet bërë një dallim shumë i rëndësishëm:
Dubčeku: “Ta reformojmë socializmin dhe ta bëjmë më njerëzor.”
Hoxha: “Kjo nuk është reformë e socializmit; është revizionizëm që e çon socializmin drejt kapitalizmit.”
Kjo ishte arsyeja ideologjike e kundërshtimit të tij.
2. Por Hoxha ishte edhe kundër pushtimit sovjetik
Këtu historia bëhet shumë interesante.
Kur më 20–21 gusht 1968 tanket sovjetike dhe forcat e tjera të Traktatit të Varshavës hynë në Çekosllovaki, Hoxha e dënoi pushtimin.
Por kjo nuk interpretohej si mbështetje për Dubčekun.
Hoxha nuk tha qe Sovjetikët po pushtojnë një vend që po ndërton një socializëm më demokratik, prandaj duhet ta mbrojmë Dubčekun…
Përkundrazi, argumenti i tij ishte afërsisht: Dubčeku është revizionist, por Bashkimi Sovjetik nuk ka të drejtë të pushtojë ushtarakisht një shtet tjetër.
Në ditarin e tij, Hoxha e përshkroi pushtimin si agresion sovjetik dhe njëkohësisht vazhdoi t’i sulmonte Dubčekun dhe udhëheqësit çekosllovakë si njerëz që, sipas tij, kishin kapitulluar përballë Moskës.
Pra, Hoxha ishte kundër të dyja palëve, por për arsye të ndryshme.
3. Pse Hoxha ishte kaq armiqësor ndaj Dubčekut?
Duhet ta vendosim këtë në kontekstin e ndarjes kino-sovjetike.
Në vitet 1960, Hoxha ishte prishur me Bashkimin Sovjetik dhe Shqipëria ishte afruar fort me Kinën e Mao Ce Dunit. Hoxha e konsideronte udhëheqjen sovjetike pas Stalinit si “revizioniste”.
Për të, Bashkimi Sovjetik nuk ishte më modeli i vërtetë revolucionar që pretendonte të ishte.
Dhe këtu shfaqet një paradoks i madh:
Hoxha e shihte Dubčekun si revizionist sepse po liberalizonte komunizmin, ndërsa e shihte Moskën si revizioniste sepse po dominonte dhe deformonte komunizmin nëpërmjet hegjemonisë sovjetike.
Kështu, në logjikën e Hoxhës:
Dubčeku → revizionizëm nga brenda;
Tito → revizionizëm jugosllav;
Moska → revizionizëm sovjetik;
Perëndimi → kapitalizëm/imperializëm;
Kina → në atë moment, aleati kryesor ideologjik i Shqipërisë.
Kjo shpjegon pse qëndrimi i Hoxhës ndaj Pragës nuk ishte aspak i njëjtë me atë të Perëndimit.
4. Atëherë pse Shqipëria u largua nga Traktati i Varshavës?
Kjo është ndoshta pasoja më e drejtpërdrejtë e Pranverës së Pragës për Shqipërinë.
Më 12 shtator 1968, Shqipëria njoftoi zyrtarisht tërheqjen nga Traktati i Varshavës.
Kjo ishte jashtëzakonisht e rëndësishme.
Sepse Hoxha pa në pushtimin e Çekosllovakisë një precedent… Nëse Bashkimi Sovjetik mund të dërgonte tanke në Çekosllovaki për të ndaluar një zhvillim politik që nuk i pëlqente, çfarë e pengonte të bënte të njëjtën gjë me Shqipërinë?
Në fakt, udhëheqja shqiptare ishte seriozisht e alarmuar nga situata. Dokumentet e kohës tregojnë se regjimi kishte frikë edhe nga mundësia që ngjarjet e Evropës Lindore të prodhonin një efekt zinxhir në Shqipëri.
Pra, Pranvera e Pragës pati një efekt shumë konkret në politikën shqiptare: e forcoi paranojën e Hoxhës ndaj Bashkimit Sovjetik dhe e shtyu Shqipërinë edhe më tej drejt izolimit dhe orientimit nga Kina.
5. Dhe këtu kemi një paradoks të madh shqiptar
Në Çekosllovaki, njerëzit kërkonin: më shumë liri të fjalës → më pak censurë → më shumë debat → reforma politike.
Në Shqipëri, Hoxha pa këto zhvillime dhe nxori një përfundim pothuajse të kundërt: “Duhet të forcojmë vigjilencën.”
Kjo është shumë e rëndësishme për të kuptuar Shqipërinë e viteve 1968–1970.
Pranvera e Pragës nuk çoi në një “Pranverë shqiptare”.
Përkundrazi, ajo kontribuoi në forcimin e klimës së frikës dhe kontrollit politik.
Reformat e Pragës nuk depërtuan në Shqipëri, ndër të tjera për shkak të izolimit të vendit dhe politikës së brendshme të Hoxhës, e cila në atë periudhë po forconte kontrollin politik dhe po merrte frymëzim edhe nga Revolucioni Kulturor kinez.
6. Hoxha kishte edhe një frikë tjetër: “efektin domino”
Shqipëria ishte një vend i vogël, relativisht i izoluar dhe në konflikt me Jugosllavinë, Bashkimin Sovjetik dhe vende të tjera.
Në vitin 1968, Hoxha mund të mendonte:
“Nëse sovjetikët mund të ndërhyjnë në Çekosllovaki, mund të ndërhyjnë edhe tek ne.”
Kjo frikë nuk ishte thjesht teorike.
Pas pushtimit, dokumentet e Sigurimit tregojnë se në Shqipëri u rrit shqetësimi për një agresion të mundshëm dhe për cenueshmërinë e vendit.
Kjo ndihmon të shpjegohet edhe një ndryshim interesant në marrëdhëniet rajonale.
Jugosllavia e Titos, që për Hoxhën kishte qenë prej vitesh një nga armiqtë kryesorë ideologjikë, filloi të shihej edhe nga këndvështrimi i një kërcënimi të përbashkët sovjetik.
Pra, pushtimi i Pragës ndryshoi disi edhe llogaritjet strategjike të Tiranës.
7. A kishte frikë Hoxha se “Pranvera e Pragës” mund të ndodhte në Shqipëri?
Hoxha nuk kishte frikë vetëm nga tanket sovjetike.
Ai kishte frikë edhe nga ideja e liberalizimit.
Sepse nëse një shoqëri komuniste fillonte të thoshte:
“Le të kemi më shumë liri.” atëherë pyetja e radhës mund të ishte: “Pse jo më shumë liri?”
Pastaj: “Pse jo zgjedhje më të lira?”
Pastaj: “Pse duhet të ekzistojë monopoli politik i Partisë?”
Dhe në fund mund të vihej në diskutim vetë regjimi.
Kjo ishte pikërisht dinamika që e shqetësonte Moskën në Çekosllovaki — por Hoxha kishte frikë nga një gjë të ngjashme edhe brenda Shqipërisë, vetëm se reagimi i tij ishte edhe më represiv.
8. Pra, a mund të themi se Hoxha ishte “pro” pushtimit sovjetik?
Jo. Kjo do të ishte historikisht e pasaktë.
Kjo është një pikë që shpesh ngatërrohet.
Hoxha:
● nuk mbështeti Dubčekun;
● nuk mbështeti liberalizimin çekosllovak;
● nuk besonte te “socializmi me fytyrë njerëzore”;
● nuk e shihte Pranverën e Pragës si model për Shqipërinë.
Por njëkohësisht nuk mbështeti pushtimin sovjetik.
Përkundrazi:
● dënoi pushtimin;
● e përdori atë për të sulmuar Moskën;
● e përdori si argument për t’u larguar përfundimisht nga Traktati i Varshavës;
● e përdori për të justifikuar më tej vijën e tij anti-sovjetike dhe aleancën me Kinën.
NATO gjithashtu dokumenton se Shqipëria e braktisi zyrtarisht Traktatin e Varshavës më 12 shtator 1968, pak javë pas pushtimit.
9. Dhe këtu qëndron paradoksi më i madh
Në njëfarë mënyre, Hoxha dhe Dubčeku ishin në dy skaje të kundërta të debatit mbi komunizmin.
Dubčeku thoshte: Komunizmi duhet të bëhet më njerëzor.
Hoxha thoshte: Komunizmi duhet të bëhet më i pastër dhe më revolucionar.
Dubčeku kërkonte hapje.Hoxha kërkonte vigjilencë.
Dubčeku kërkonte më shumë liri brenda sistemit.
Hoxha shihte pikërisht këtë liri si një rrezik që mund ta çonte sistemin drejt kapitalizmit.
Por të dy, për arsye krejt të ndryshme, u përplasën me Moskën.
Dubčeku u përplas me Moskën sepse donte ta ndryshonte sistemin.
Hoxha u përplas me Moskën sepse e konsideronte Moskën vetë një qendër të revizionizmit dhe hegjemonizmit.
Dhe kjo është arsyeja pse përgjigjja më e saktë për pyetjen tënde është:
Po, Hoxha ishte fuqimisht kundër Dubčekut dhe Pranverës së Pragës si projekt politik. Por ai ishte po aq fuqimisht kundër pushtimit sovjetik të Çekosllovakisë. Ai nuk po mbronte Dubčekun; po përdorte pushtimin e Dubčekut për të luftuar Moskën.
Dhe për Shqipërinë, Pranvera e Pragës pati një efekt paradoksal: nuk solli liberalizim, por kontribuoi në forcimin e izolimit, militarizimit, kontrollit politik dhe frikës së regjimit të Hoxhës nga ndërhyrja sovjetike dhe nga përhapja e ideve liberale.
