Saimir Kadiu: Arkitekti i Kinës që ndryshoi botën
Sot, më 22 gusht, nëse do të ishte gjallë, Deng Xiaoping do të mbushte 122 vjeç.
Historia kineze e shekullit XX do të ishte e vështirë të kuptohej pa të, por edhe historia ekonomike e botës së sotme do të dukej ndryshe.
Ai nuk ishte president i Kinës, nuk ishte Mao Ce Duni dhe nuk krijoi një doktrinë madhështore ideologjike. Megjithatë, në një kuptim shumë më praktik, Deng ishte njeriu që e ndryshoi drejtimin e anijes kineze.
Pas vdekjes së Mao Ce Dunit dhe katastrofës së Revolucionit Kulturor, Kina ndodhej përballë një pyetjeje ekzistenciale: si mund të mbijetonte një shtet komunist pa mbetur i varfër?
Deng dha përgjigjen e tij: duhej të ndryshohej ekonomia, pa u rrëzuar domosdoshmërisht sistemi politik.
Në fundin e viteve 1970 nisi epoka e reformave dhe e hapjes ndaj botës. U dobësua sistemi i komunave bujqësore, iu dha më shumë hapësirë iniciativës ekonomike, u krijuan zona ekonomike speciale dhe Kina filloi të tërhiqte kapital, teknologji dhe tregti nga jashtë. Marrëdhëniet ekonomike me Perëndimin u zgjeruan me shpejtësi.
Kjo ishte gjenialiteti politik i Dengut: ai nuk e pyeti ekonominë nëse ishte kapitaliste apo socialiste; e pyeti nëse funksiononte.
Në vend të dogmës, ai vendosi pragmatizmin.
“Nuk ka rëndësi nëse macja është e bardhë apo e zezë…”.
Kjo frazë e famshme, e lidhur me Dengun, përmbledh filozofinë e tij politike më mirë se shumë libra.
Për të, rëndësi kishte që “macja të kapte miun”.
Kina mund të përdorte tregun, kapitalin privat, investimet e huaja dhe konkurrencën, ndërkohë që Partia Komuniste ruante pushtetin politik.
Kjo ishte një formulë e pazakontë: ekonomi gjithnjë e më e hapur, politikë gjithnjë e më e kontrolluar.
Dhe pikërisht këtu fillon paradoksi i madh i trashëgimisë së Deng Xiaoping.
A është Deng Xiaoping arkitekti i superfuqisë ekonomike kineze?
Po, në një masë shumë të madhe — por jo i vetëm.
Nuk do të ishte e saktë të thuhej se Deng “krijoi” mrekullinë ekonomike kineze. Kontributi i tij ishte të krijonte kushtet politike dhe strategjinë që e bënë të mundur.
Më pas erdhën dekada të tëra pune, investimesh, urbanizimi, industrializimi, arsimimi, eksportesh dhe integrimi në ekonominë botërore. Kina e sotme është produkt i shumë brezave dhe udhëheqësve.
Por pa kthesën e Dengut pas vitit 1978, rruga do të kishte qenë krejt tjetër.
Në këtë kuptim, Deng është ndoshta arkitekti politik i Kinës ekonomike moderne, ndërsa ndërtesën e ngritën miliona kinezë.
Ai e kuptoi diçka që shumë regjime komuniste nuk arritën ta kuptonin: varfëria nuk është provë e pastërtisë ideologjike.
Por historia nuk e fal as Dengun
Të flasësh vetëm për “mrekullinë ekonomike” do të ishte një gjysmë e vërtete.
Deng ishte gjithashtu një udhëheqës autoritar.
Ai nuk e transformoi Kinën në një demokraci liberale. Përkundrazi, kur lëvizja e vitit 1989 sfidoi sistemin politik, udhëheqja kineze zgjodhi forcën. Më 3–4 qershor 1989 ushtria kineze hyri në Pekin dhe shtypi protestat e Tiananmenit; numri i viktimave mbetet i debatueshëm, ndërsa burime perëndimore kanë dhënë vlerësime nga qindra deri në mijëra të vrarë.
Ky është një nga paradokset më të mëdha të Dengut:
Ai i dha Kinës më shumë liri ekonomike, por nuk i dha asaj liri politike në të njëjtën masë.
Kina mund të hapej ndaj kapitalit amerikan, teknologjisë japoneze dhe tregjeve europiane, por jo ndaj një pluralizmi politik që mund të kërcënonte monopolin e Partisë Komuniste.
Prandaj trashëgimia e tij duhet parë me dy sy.
Me njërin sy shihet reformatori ekonomik. Me tjetrin, ruajtësi i një sistemi autoritar.
Dhe Shqipëria e Enver Hoxhës?
Këtu historia bëhet veçanërisht interesante.
Deng Xiaoping dhe Enver Hoxha u përkisnin të njëjtës botë ideologjike, por përfunduan në dy drejtime pothuajse të kundërta.
Shqipëria e Hoxhës u mbyll gjithnjë e më shumë ndaj botës. Kina e Dengut filloi të hapej.
Hoxha e shihte me dyshim afrimin e Kinës me Shtetet e Bashkuara dhe e konsideronte teorinë kineze të “Tre Botëve” një devijim nga marksizëm-leninizmi. Pas përkeqësimit gradual të marrëdhënieve, Kina ndërpreu ndihmën ekonomike dhe ushtarake për Shqipërinë në korrik 1978.
Ironia e historisë është e madhe.
Në vitin 1978, Shqipëria dhe Kina morën dy rrugë të ndryshme.
Shqipëria e Hoxhës zgjodhi vetizolimin dhe “mbështetjen në forcat tona”.
Kina e Dengut zgjodhi hapjen, tregtinë, investimet dhe teknologjinë e huaj.
Njëra kërkonte të ruante pastërtinë e sistemit duke u mbyllur.
Tjetra kërkonte të ruante pushtetin politik duke ndryshuar ekonominë.
Sot diferenca duket pothuajse dramatike.
Faji i madh i Hoxhës dhe merita e madhe e Dengut
Hoxha nuk ishte thjesht “gabim ekonomik”. Ai besonte se hapja ndaj Perëndimit do të sillte edhe depërtimin politik e kulturor të kundërshtarëve. Frika e tij kishte një logjikë brenda sistemit të vet ideologjik.
Por problemi ishte se izolimi u shndërrua në model zhvillimi. Deng bëri të kundërtën.
Ai e kuptoi se një vend mund të mbajë kontrollin politik dhe njëkohësisht të përdorë energjinë e tregut.
Kjo nuk e bën Dengun demokrat. Nuk e bën as liberal.
E bën pragmatist. Dhe ndoshta ky është përkufizimi më i saktë i tij.
Dy komunistë, dy përgjigje
Në fund, historia e Deng Xiaoping dhe Enver Hoxhës mund të përmblidhet në një pyetje të vetme:
Çfarë duhet bërë kur një ideologji përplaset me realitetin?
Hoxha përgjigjej: duhet të mbrojmë edhe më fort ideologjinë.
Deng përgjigjej: duhet të ndryshojmë atë që nuk funksionon.
Kina nuk u bë fuqi ekonomike sepse braktisi menjëherë komunizmin. Ajo u bë fuqi sepse braktisi një pjesë të dogmave ekonomike të komunizmit, ndërsa ruajti kontrollin politik të Partisë.
Kjo është edhe madhështia, edhe kufizimi moral i trashëgimisë së Dengut.
Ai nuk ndërtoi demokracinë kineze.
Ai ndërtoi mekanizmin ekonomik që e nxori Kinën nga varfëria dhe e vendosi në rrugën drejt fuqisë globale.
Prandaj, në historinë e shekullit XX, Deng Xiaoping mund të quhet me të drejtë një nga arkitektët më të rëndësishëm të Kinës moderne.
Por historia nuk duhet ta bëjë atë as hero pa njollë, as diktator pa merita.
Deng ishte një reformator që ndryshoi ekonominë pa ndryshuar regjimin.
Dhe ndoshta pikërisht ky është paradoksi më i madh i tij: ai e bëri Kinën më kapitaliste në ekonomi, pa e bërë më demokratike në politikë.
