Gruaja që e solli dritën e Evropës në errësirën e Hollivudit
Saimir Kadiu
INGRID BERGMAN (29 GUSHT 1915-29 GUSHT 1982)
Ajo nuk ishte vetëm një nga aktoret më të mëdha evropiane të shekullit XX.
Ajo ishte një nga fytyrat më të paharrueshme të kinemasë botërore, një fytyrë ku bukuria nuk e mposhti kurrë karakterin dhe ku fama nuk arriti ta zhdukte gruan.
Sot, më 29 gusht, në përvjetorin e lindjes dhe të vdekjes së saj, Ingrid Bergman duket sikur ka zgjedhur vetë datën e hyrjes dhe daljes nga kjo botë.
29 gusht 1915 – 29 gusht 1982.
67 vjet jetë. Dhe një përjetësi në ekran.
■ Një vajzë suedeze drejt botës
Ingrid Bergman lindi në Stockholm, më 29 gusht 1915.
Humbi nënën kur ishte ende fëmijë dhe më pas edhe të atin. U rrit në një familje ku arti dhe fotografia kishin një prani të veçantë dhe, shumë herët, vendosi se do të bëhej aktore.
Në moshën 17-vjeçare u pranua në Royal Dramatic Theatre School të Stockholm-it.
Por Suedia nuk do të ishte kufiri i saj.
Ajo do të kalonte nga kinemaja suedeze në Hollywood dhe më pas do të bënte diçka që shumë pak yje të sistemit amerikan mund ta bënin: do të largohej nga Hollywood-i për të ndjekur artin evropian.
Ky ishte një akt pothuajse rebel.
■ “CASABLANCA” – një dashuri që nuk vdes
Pastaj erdhi “Casablanca”.
Michael Curtiz, 1942. Humphrey Bogart si Rick Blaine.
Ingrid Bergman si Ilsa Lund.
Dhe kinemaja fitoi një prej historive më të mëdha të dashurisë.
Por bukuria e Ilsës nuk qëndron vetëm tek dashuria.
Ajo qëndron tek sakrifica. Ilsa e do Rickun, por zgjedh të largohet me Victor Laszlon, burrin që i përket luftës kundër nazizmit.
Në aeroport, ajo dhe Rick nuk bashkohen.
Dhe pikërisht për këtë arsye, dashuria e tyre bëhet e përjetshme.
Ingrid Bergman nuk kishte nevojë të qante në mënyrë melodramatike. Një shikim i saj mjaftonte.Një kthim koke.Një heshtje.Një buzëqeshje e trishtuar.
Kinemaja mësoi se dashuria mund të shprehet edhe duke mos e marrë atë që dëshiron.
■ “PËR KË BIEN KËMBANAT”
Në të njëjtin vit, Bergman interpretoi Marian në “For Whom the Bell Tolls”, përballë Gary Cooper.
Filmi u bazua në romanin e Ernest Hemingway dhe e vendosi Bergmanin në një tjetër lloj roli: një grua e plagosur nga lufta, dhuna dhe humbja, por që ende arrin të dashurojë.
Maria nuk është Ilsa. Ilsa është një grua e ndarë mes dashurisë dhe detyrës.
Maria është një grua që përpiqet të rindërtojë veten pasi lufta i ka shkatërruar jetën.
Dhe Ingrid Bergman arrin t’i bëjë të dyja bindëse.
Këtu qëndron madhështia e saj: ajo nuk luante personazhe; ajo i banonte ato.
■ Hollivudi gjeti një fytyrë evropiane
Bergman ishte ndryshe nga shumë yje të kohës.
Hollywoodi i viteve 1940 kërkonte glamour.Ajo sillte diçka tjetër.Natyrshmëri.
Nuk kishte nevojë për seksualitetin teatral të disa yjeve të kohës.
Bukuria e saj ishte e pastër, pothuajse e paprekur.
Por kjo pastërti nuk do të thoshte dobësi.Përkundrazi.
Pas fytyrës së qetë ishte një aktore me një forcë të jashtëzakonshme.
Alfred Hitchcock e kuptoi këtë shumë shpejt.
■ HITCHCOCK – kur fytyra bëhet psikologji
Me Alfred Hitchcock-un ajo realizoi disa prej roleve më të rëndësishme të karrierës së saj:
“Spellbound” (1945)
“Notorious” (1946)
“Under Capricorn” (1949)
Në “Notorious”, përballë Cary Grantit, ajo interpretoi Alicia Huberman, një grua që përdoret nga spiunazhi dhe politika, por që njëkohësisht kërkon dashurinë.
Hitchcock e kuptonte se kamera mund të bënte diçka që teatri nuk mund ta bënte: të fotografonte mendimin.
Dhe Ingrid Bergman ishte perfekte për këtë.
Fytyra e saj ishte një ekran.
Në të mund të shihje frikën, dëshirën, dyshimin, turpin dhe dashurinë pa qenë nevoja që ajo t’i thoshte.
■ Pastaj erdhi Rossellini
Dhe këtu fillon kapitulli më dramatik i jetës së saj.
Në vitin 1948, Ingrid Bergman i shkroi Roberto Rossellinit, regjisorit italian të “Roma città aperta” dhe një prej figurave themeluese të neorealizmit.
Ajo donte të punonte me të. Nga ky takim lindi “Stromboli”. Por lindi edhe një dashuri.
Bergman ishte ende e martuar me Petter Aron Lindström.
Rossellini ishte gjithashtu i martuar.
Marrëdhënia e tyre shkaktoi një skandal të jashtëzakonshëm në Shtetet e Bashkuara.
Ingrid Bergman, deri atëherë simbol i pastërtisë dhe moralit në ekran, u shndërrua papritur në objekt të një gjykimi publik.
Në vitin 1950, senatori amerikan Edwin C. Johnson e sulmoi publikisht dhe e quajti atë një ndikim të keq moral; debati arriti deri në Senatin amerikan.
Hollywoodi, që e kishte adhuruar, e dënoi.Por Bergman nuk u tërhoq. Ajo zgjodhi Rossellinin.
Dhe për disa vite, zgjodhi Evropën kundër Hollywoodit.
■ Robert Capa – dashuria me fotografin
Në këtë periudhë të jetës së saj lidhet edhe romanca me Robert Capa, fotografi i famshëm i luftës.
Ata u njohën në Paris pas Luftës së Dytë Botërore.
Capa ishte një njeri i luftës.Bergman vinte nga kinemaja. Ai fotografonte vdekjen. Ajo luante jetën.
Por të dy ishin njerëz që jetonin në lëvizje.
Marrëdhënia e tyre, e lidhur kryesisht me vitet 1945–1946, ishte e shkurtër, por mbeti një nga episodet më interesante të jetës së saj private.
Dhe ndoshta ka një simbolikë të bukur në këtë lidhje: fotografi që kërkonte realitetin dhe aktorja që kërkonte të vërtetën përmes artit.
■ Tre martesa
Jeta e saj private nuk ishte më pak dramatike se filmat.
●Petter Aron Lindström
Martesa e parë, nga 1936 deri në 1950. Me të pati vajzen Pia.
● Roberto Rossellini
Martesa e dytë, 1950–1957.
Ata patën tre fëmijë: Roberto, Isabella dhe Isotta.
Isabella Rossellini do të bëhej më vonë një aktore e njohur ndërkombëtarisht, duke trashëguar jo vetëm bukurinë e nënës, por edhe një pjesë të guximit të saj artistik.
● Lars Schmidt
Martesa e tretë, nga 1958 deri në 1975.
Schmidt ishte producent teatror suedez.Kjo ishte martesa e fundit e Bergmanit.
■ Ajo u kthye
Por historia nuk do të përfundonte në Itali.
Pas viteve të vështira të mërgimit artistik, Bergman u rikthye gradualisht në kinemanë amerikane.
Dhe rikthimi ishte triumfal.
Në vitin 1956 interpretoi Anastasia. Filmi i dha asaj Oscarin për aktoren më të mirë.
Ishte një nga momentet më të bukura të karrierës së saj.
Hollywoodi, që dikur e kishte dënuar, po e priste përsëri.Por tashmë ajo ishte tjetër grua.
Nuk ishte më vajza suedeze që kishte mbërritur në Amerikë.
Ishte një artiste që kishte kaluar nëpër famë, dashuri, skandal, mëmësi, mërgim dhe izolim.Dhe ishte kthyer.
■ “ANASTASIA” dhe triumfi i dytë
Bergman kishte fituar më parë Oscar-in për “Gaslight” (1944).
Me “Anastasia” fitoi të dytin.
Oscari i tretë do të vinte shumë më vonë, për “Murder on the Orient Express” (1974), ku ajo interpretoi Greta Ohlsson.
Tre Oscar.
Por çmimet nuk janë ajo që e bën të madhe Ingrid Bergman.
Sepse në historinë e kinemasë ka aktorë me shumë çmime që nuk janë bërë të pavdekshëm.
Bergman u bë e pavdekshme sepse kamera e donte.
■ Ingmar Bergman dhe “Höstsonaten”
Dhe pastaj ndodhi diçka pothuajse simbolike.
Aktorja më e madhe suedeze e kinemasë amerikane do të kthehej në Suedi për filmin e një tjetër gjiganti suedez: Ingmar Bergman.
Në vitin 1978 ajo interpretoi Charlotte në “Höstsonaten” – Autumn Sonata.
Një nënë.Një vajzë.Një jetë e tërë e mbledhur brenda një dhome.
Ingrid Bergman ishte tashmë e sëmurë rëndë nga kanceri.
Por kamera nuk e fshehu.Përkundrazi.
Ajo e përdori fytyrën e saj të plakur siç përdor një piktor një ngjyrë të çmuar.Këtu nuk kishte më glamour.
Kishte jetë.
Dhe kjo është ndoshta një nga interpretimet e saj më të mëdha.
■ Gruaja pas ikonës
Ingrid Bergman ishte një paradoks.
Ajo luajti gra që sakrifikonin dashurinë. Ndërsa në jetën reale sakrifikoi një pjesë të reputacionit të saj për dashurinë. Luajti gra të forta.
Dhe vetë duhej të ishte e fortë përballë një shoqërie që e gjykoi.
Luajti viktima. Por nuk ishte kurrë viktimë e jetës së saj.
Ajo gaboi.Dashuroi.U largua.U kthye.U rrëzua.
U ringrit.Dhe vazhdoi të punonte.
■ 29 gushti – një datë e çuditshme
Ka një bukuri të dhimbshme në faktin se Ingrid Bergman lindi më 29 gusht 1915 dhe vdiq po më 29 gusht, në vitin 1982, në Londër, nga kanceri.
Ishte 67 vjeç.
Nuk është e zakonshme që një njeri të ketë të njëjtën datë për fillimin dhe fundin e jetës.
Sikur kalendari të kishte mbyllur një rreth.
Por për aktorët ekziston një ligj tjetër.
Ata nuk vdesin plotësisht.Sepse kamera ka ruajtur fytyrën e tyre.
Dhe fytyra e Ingrid Bergman vazhdon të jetojë.
■Në Panteonin e kinemasë
Nëse do të duhej të zgjidhnim vetëm dy filma për të shpjeguar pse Ingrid Bergman i përket Panteonit të kinemasë botërore, do të mjaftonin:
“Casablanca” dhe “For Whom the Bell Tolls”.
Por dy filma nuk e përmbledhin dot.
Duhet edhe “Gaslight”.Duhet “Notorious”.Duhet “Spellbound”.Duhet “Anastasia”.Duhet “Europa ’51”.
Duhet “Journey to Italy”.Duhet “Murder on the Orient Express”. Dhe, në fund, duhet “Autumn Sonata”.
Sepse këto filma tregojnë jo vetëm evolucionin e një aktoreje, por edhe evolucionin e një gruaje.
Nga vajza e re suedeze…te ylli i Hollywooditt…te gruaja e skandalit…te artistja e neorealizmit italian…te nëna…
te aktorja e pjekur… dhe më në fund te gruaja që, duke e ditur se jeta po i afrohej fundit, luajti një nga rolet më të sinqerta të karrierës së saj.
Dhe sot, kur shohim Ingrid Bergman…
Nuk shohim vetëm Ilsa Lund.
Shohim një shekull.Shohim Evropën e përmbysur nga lufta.Shohim Hollywoodin e artë.Shohim Hitchcock-un.
Shohim Rossellinin.Shohim Capan me aparatin fotografik.
Shohim dashuritë që u bënë skandale.
Shohim një grua që nuk pranoi të jetonte sipas versionit që të tjerët kishin shkruar për të.
Dhe pastaj, në një aeroport të mjegullt, dëgjojmë përsëri heshtjen e Ilsas.
Ajo nuk e merr burrin që do.Nuk e merr fundin që dëshiron.Por fiton diçka më të madhe:përjetësinë.
Sepse ndoshta madhështia e Ingrid Bergman nuk qëndron vetëm në faktin se ajo ishte e bukur, apo se fitoi tre Cmime Oscar, apo se punoi me Hitchcock, Rossellini dhe regjisorë të tjerë të mëdhenj.
Qëndron në diçka shumë më të thjeshtë: ajo dinte të dukej njerëzore përpara kamerës.
Dhe kjo është arsyeja pse, më shumë se tetë dekada pas filmit legjende “Casablanca” kur fytyra e saj shfaqet në ekran, koha ndalon përsëri.
Ingrid Bergman nuk është më vetëm një aktore e madhe.
Ajo është një mënyrë për të kujtuar se çfarë mund të bëjë kinemaja me fytyrën, dashurinë dhe dhimbjen njerëzore.
