OLTRE IL MURO DI BERLINO, DOVE LA STORIA DIVENTA SENTIMENTO
Una riflessione sull’articolo di Saimir Kadiu dedicato a Erich Honecker e sul significato dei muri nella prospettiva della «Diplomazia dei Sentimenti»
di Tommaso Garofalo
Ci sono articoli che raccontano la storia e ci sono articoli che, attraverso la storia, riescono a parlare al presente.
L’articolo di Saimir Kadiu, pubblicato su Alb-Spirit e dedicato alla figura di Erich Honecker, appartiene, a mio avviso, a questa seconda categoria.
È un racconto storico, certamente, ma è anche qualcosa di più: una riflessione sulla natura del potere, sulla paura, sulla libertà e, soprattutto, sulla capacità degli esseri umani di ritrovare la propria dignità quando decidono di non avere più paura.
Kadiu ci conduce dentro la vicenda di Honecker attraverso il simbolo che più di ogni altro ne ha segnato la parabola politica: il Muro di Berlino.
E lo fa con una scrittura asciutta, incisiva, quasi cinematografica, nella quale i fatti storici diventano immagini.
Il potere.
La paura.
Il cemento.
La separazione.
La libertà.
E, alla fine, le persone.
UN UOMO, UN SISTEMA, UN MURO
La figura di Honecker emerge progressivamente come quella di un uomo che arrivò a identificarsi profondamente con il sistema politico che rappresentava.
È questo uno degli aspetti più interessanti della ricostruzione di Kadiu.
Honecker non è soltanto il dirigente della Germania Est che contribuì alla costruzione del Muro.
Diventa il simbolo di un potere che, nel tentativo di proteggere se stesso, finisce per costruire una barriera nei confronti dei propri cittadini.
Il Muro, allora, non è più soltanto cemento.
Diventa una concezione del rapporto tra potere e persona.
Un sistema che teme i propri cittadini costruisce confini.
Un sistema che crede nei propri cittadini costruisce invece relazioni.
È una differenza enorme.
Ed è una differenza che la storia di Berlino ci consegna ancora oggi.
IL MURO CHE NON ERA SOLTANTO UN MURO
Uno dei meriti dell’articolo di Kadiu è proprio quello di non fermarsi alla cronaca degli avvenimenti.
Il Muro diventa una metafora.
Un simbolo della divisione.
Ma anche della paura.
Della separazione.
Del controllo.
Della volontà di impedire alle persone di scegliere.
E qui la riflessione si allarga inevitabilmente oltre Berlino.
Perché i muri non sono sempre fatti di cemento.
Esistono muri politici.
Muri ideologici.
Muri culturali.
Muri sociali.
Muri costruiti dalla diffidenza.
Muri costruiti dal pregiudizio.
E persino muri che ciascuno di noi può costruire dentro di sé.
Il Muro di Berlino è caduto nel 1989.
Ma la domanda che ci lascia è ancora attuale:
quanti muri dobbiamo ancora abbattere?
QUANDO LA PAURA FINISCE
C’è un passaggio dell’articolo di Kadiu che merita, a mio giudizio, una particolare attenzione.
Il Muro era stato costruito per impedire alle persone di passare.
Alla fine furono proprio le persone ad abbatterlo.
Non furono i carri armati.
Non fu un esercito.
Non fu una guerra.
Furono cittadini comuni.
Persone che, in una determinata sera della storia, decisero di non avere più paura.
È una delle immagini più potenti che il Novecento ci abbia consegnato.
E forse è anche una delle immagini più belle dell’articolo di Kadiu.
Perché restituisce alla storia il suo protagonista fondamentale:
l’essere umano.
LA DIPLOMAZIA DEI SENTIMENTI
È proprio da qui che nasce la mia riflessione.
La Diplomazia dei Sentimenti parte da una convinzione semplice: prima dei sistemi vengono le persone.
Prima dei confini vengono le relazioni.
Prima delle divisioni viene la possibilità dell’incontro.
La diplomazia, in questa prospettiva, non appartiene soltanto ai governi e alle istituzioni.
Appartiene anche agli uomini e alle donne che ogni giorno costruiscono relazioni, superano diffidenze, mettono in comunicazione culture e comunità diverse.
Il Muro di Berlino rappresentava la logica della separazione.
La Diplomazia dei Sentimenti propone, invece, la logica dell’incontro.
Non significa cancellare le differenze.
Significa imparare a viverle senza trasformarle in barriere.
Non significa chiedere all’altro di diventare uguale a noi.
Significa riconoscere nell’altro una persona, prima ancora che una diversa identità, appartenenza o posizione.
DAL MURO AL PONTE
È forse questa la più grande lezione che possiamo trarre dalla vicenda raccontata da Kadiu.
Un muro separa.
Un ponte collega.
Un muro comunica paura.
Un ponte comunica fiducia.
Un muro dice: «Tu sei dall’altra parte».
Un ponte dice: «Possiamo incontrarci».
Questa non è soltanto una metafora.
È una scelta culturale.
È una scelta umana.
Ed è, a mio avviso, anche una scelta diplomatica.
Perché la diplomazia più autentica non dovrebbe limitarsi a evitare i conflitti.
Dovrebbe creare le condizioni perché i conflitti possano essere trasformati in conoscenza, la distanza in dialogo, la diffidenza in relazione.
LA STORIA CHE PARLA AL PRESENTE
La parabola di Honecker contiene anche una considerazione sul rapporto tra potere e tempo.
Honecker lasciò il potere il 18 ottobre 1989.
Il 9 novembre 1989, appena ventidue giorni dopo, il Muro venne aperto.
È difficile non cogliere la forza simbolica di questa successione.
Un uomo che aveva contribuito a costruire il Muro non era più al potere quando quel Muro iniziò a cadere.
La storia aveva cambiato direzione.
E lo aveva fatto rapidamente.
Per decenni un sistema era sembrato immutabile.
Poi, quando la paura cominciò a dissolversi, tutto cambiò.
Questo dovrebbe farci riflettere anche oggi.
Nessun potere dovrebbe considerarsi eterno.
Nessuna divisione dovrebbe essere considerata irreversibile.
Nessun muro dovrebbe essere considerato indistruttibile.
UN OMAGGIO A SAIMIR KADIU
Per questo ritengo doveroso rivolgere a Saimir Kadiu un sincero apprezzamento.
Il suo articolo ha il merito di recuperare una pagina fondamentale della storia europea e di restituirla al lettore con un linguaggio accessibile, diretto e fortemente evocativo.
Ma soprattutto ha il merito di non lasciare la storia chiusa nel passato.
La porta nel presente.
La fa diventare domanda.
La fa diventare riflessione.
La fa diventare memoria.
E questa è una qualità non comune nella scrittura storica.
Saper trasformare la memoria in coscienza.
Per questo ho voluto riprendere il suo lavoro, non per riscriverlo, ma per dialogare con esso.
La storia raccontata da Kadiu diventa così il punto di partenza per una riflessione che appartiene al nostro tempo.
I MURI DEL NOSTRO TEMPO
Oggi non viviamo più nella Berlino divisa dal Muro.
Ma viviamo ancora in un mondo nel quale esistono divisioni profonde.
Tra popoli.
Tra culture.
Tra ideologie.
Tra comunità.
Tra generazioni.
E, qualche volta, persino tra persone che vivono nella stessa città.
Forse la sfida del nostro tempo è proprio questa:
riconoscere i muri prima ancora che diventino invalicabili.
La Diplomazia dei Sentimenti vuole essere, in questo senso, un invito alla costruzione di ponti.
Ponti tra persone.
Ponti tra culture.
Ponti tra territori.
Ponti tra memoria e futuro.
LA LEZIONE DI BERLINO
Il Muro di Berlino ci ha lasciato una lezione che continua a parlare.
Può essere costruito un muro per separare le persone.
Può essere costruito un sistema per governare attraverso la paura.
Può essere costruita una barriera per impedire l’incontro.
Ma nulla di tutto questo può garantire che quella separazione duri per sempre.
Perché arriva sempre un momento nel quale gli esseri umani sentono il bisogno di tornare a incontrarsi.
Ed è allora che il muro comincia a perdere la propria forza.
Forse è proprio questa la grande intuizione che possiamo ricavare dall’articolo di Saimir Kadiu.
Il potere può costruire muri. Le persone costruiscono ponti.
E quando le persone decidono di attraversare quei ponti, anche la storia cambia direzione.
La Diplomazia dei Sentimenti nasce da questa consapevolezza.
Non per abbattere l’altro.
Ma per abbattere ciò che ci impedisce di incontrarlo.
Non per cancellare le differenze.
Ma per trasformarle in occasione di conoscenza.
Non per costruire nuove frontiere.
Ma per creare nuove relazioni.
Perché, in fondo, la più autentica forma di diplomazia non è quella che insegna agli uomini a stare lontani.
È quella che insegna loro a riconoscersi.
E forse, dopo aver letto la storia di Honecker e del Muro di Berlino, questa è la domanda che dovremmo portare con noi:
quale muro possiamo abbattere oggi per permettere a qualcuno di sentirsi nuovamente dall’altra parte, ma questa volta dalla nostra parte?
**********
PËRTEJ MURIT TË BERLINIT, KU HISTORIA BËHET NDJENJA
Një reflektim mbi artikullin e Saimir Kadiut mbi Erich Honecker dhe kuptimin e mureve nga perspektiva e “Diplomacisë së Ndjenjave”
nga Tommaso Garofalo
Ka artikuj që tregojnë historinë, dhe ka artikuj që, përmes historisë, i flasin të tashmes.
Artikulli i Saimir Kadiut, i botuar në Alb-Spirit dhe i dedikuar Erich Honecker, i përket, sipas mendimit tim, kategorisë së dytë.
Është një rrëfim historik, sigurisht, por është edhe diçka më shumë: një reflektim mbi natyrën e pushtetit, mbi frikën, mbi lirinë dhe, mbi të gjitha, mbi aftësinë e qenieve njerëzore për të rizbuluar dinjitetin e tyre kur vendosin të mos kenë më frikë.
Kadiu na çon në historinë e Honecker përmes simbolit që më shumë se çdo tjetër shënoi karrierën e tij politike: Murin e Berlinit.
Dhe ai e bën këtë me një stil të thatë, të mprehtë, pothuajse kinematografik, në të cilin faktet historike bëhen imazhe.
Pushtet.
Frikë.
Beton.
Ndarje.
Liri.
Dhe, në fund të fundit, njerëz.
NJË BURRË, NJË SISTEM, NJË MUR
Figura e Honecker-it gradualisht del në pah si ajo e një njeriu që u identifikua thellësisht me sistemin politik që përfaqësonte.
Ky është një nga aspektet më interesante të rindërtimit të Kadiu-t.
Honecker nuk është vetëm udhëheqësi i Gjermanisë Lindore që kontribuoi në ndërtimin e Murit.
Ai bëhet simbol i një fuqie që, në një përpjekje për të mbrojtur veten, përfundon duke ndërtuar një barrierë kundër qytetarëve të vet.
Muri, pra, nuk është më thjesht beton.
Ai bëhet një koncept i marrëdhënies midis pushtetit dhe njerëzve.
Një sistem që i frikësohet qytetarëve të tij ndërton kufij.
Një sistem që beson te qytetarët e tij, në vend të kësaj, ndërton marrëdhënie.
Është një ndryshim i madh.
Dhe është një ndryshim që historia e Berlinit na e përcjell ende sot.
MURI QË NUK ISHTE VETËM NJË MUR
Një nga meritat e artikullit të Kadiut është pikërisht se nuk ndalet në kronikën e ngjarjeve.
Muri bëhet një metaforë.
Një simbol i ndarjes.
Por edhe i frikës.
I ndarjes.
I kontrollit.
I dëshirës për të parandaluar njerëzit të zgjedhin.
Dhe këtu reflektimi në mënyrë të pashmangshme zgjerohet përtej Berlinit.
Sepse muret nuk janë gjithmonë të bëra prej betoni.
Ka mure politike.
Mure ideologjike.
Mure kulturore.
Mure sociale.
Mure të ndërtuara nga mosbesimi.
Mure të ndërtuara nga paragjykimet.
Dhe madje edhe mure që secili prej nesh mund të ndërtojë brenda vetes.
Muri i Berlinit ra në vitin 1989.
Por pyetja me të cilën na lë është ende relevante:
Sa mure të tjerë kemi për të shembur?
KUR FRIKA PËRFUNDON
Ka një pasazh në artikullin e Kadiut që, sipas mendimit tim, meriton vëmendje të veçantë.
Muri u ndërtua për të penguar kalimin e njerëzve.
Në fund të fundit, ishin vetë njerëzit që e shembën.
Nuk ishin tanke.
Nuk ishte ushtri.
Nuk ishte luftë.
Ishin qytetarë të zakonshëm.
Njerëz që, në një natë të caktuar në histori, vendosën të mos kishin më frikë.
Është një nga imazhet më të fuqishme që na ka dhënë shekulli i njëzetë.
Dhe ndoshta është edhe një nga imazhet më të bukura në artikullin e Kadiut.
Sepse i rikthen historinë protagonistit të saj themelor:
qenien njerëzore.
DIPLOMACIA E NDJENJAVE
Pikërisht nga këtu buron reflektimi im.
Diplomacia e Ndjenjave fillon nga një besim i thjeshtë: njerëzit vijnë para sistemeve.
Marrëdhëniet vijnë para kufijve.
Para ndarjeve vjen mundësia e takimit.
Diplomacia, nga kjo perspektivë, nuk i përket vetëm qeverive dhe institucioneve.
Gjithashtu u përket burrave dhe grave që ndërtojnë marrëdhënie çdo ditë, kapërcejnë mosbesimin dhe lidhin kultura dhe komunitete të ndryshme.
Muri i Berlinit përfaqësonte logjikën e ndarjes.
Diplomacia e Ndjenjave, në vend të kësaj, propozon logjikën e takimit.
Nuk do të thotë fshirja e dallimeve.
Do të thotë të mësosh të jetosh me to pa i kthyer ato në barriera.
Nuk do të thotë t’i kërkosh tjetrit të bëhet si ne.
Do të thotë ta njohësh tjetrin si person, edhe para një identiteti, përkatësie ose pozicioni të ndryshëm.
NGA MURI TE URA
Ky është ndoshta mësimi më i madh që mund të nxjerrim nga historia që rrëfen Kadiu.
Një mur ndan.
Një urë lidh.
Një mur komunikon frikë.
Një urë komunikon besim.
Një mur thotë: “Ju jeni në anën tjetër.”
Një urë thotë: “Mund të takohemi”.
Kjo nuk është vetëm një metaforë.
Është një zgjedhje kulturore.
Është një zgjedhje njerëzore.
Dhe, sipas mendimit tim, është gjithashtu një zgjedhje diplomatike.
Sepse diplomacia më autentike nuk duhet thjesht të shmangë konfliktin.
Ajo duhet të krijojë kushtet që konfliktet të transformohen në mirëkuptim, distanca në dialog, mosbesimi në marrëdhënie.
HISTORIA DUKE FOLUR ME TË TASHMEN
Shëmbëlltyra e Honecker përmban gjithashtu një reflektim mbi marrëdhënien midis pushtetit dhe kohës.
Honecker u largua nga pushteti më 18 tetor 1989.
Më 9 nëntor 1989, vetëm njëzet e dy ditë më vonë, Muri u hap.
Është e vështirë të mos e kuptosh fuqinë simbolike të kësaj trashëgimie.
Një njeri që kishte ndihmuar në ndërtimin e Murit nuk ishte më në pushtet kur ai Mur filloi të binte.
Historia kishte ndryshuar drejtim.
Dhe e kishte bërë kaq shpejt.
Për dekada të tëra, një sistem ishte dukur i pandryshueshëm.
Pastaj, kur frika filloi të shpërbëhej, gjithçka ndryshoi.
Kjo duhet të na bëjë të ndalemi edhe sot.
Asnjë pushtet nuk duhet të konsiderohet i përjetshëm.
Asnjë ndarje nuk duhet të konsiderohet e pakthyeshme.
Asnjë mur nuk duhet të konsiderohet i pathyeshëm.
NJË MIRËNJOHJE PËR SAIMIR KADIUN
Për këtë arsye, mendoj se është e drejtë t’i shpreh mirënjohjen time të sinqertë Saimir Kadiut.
Artikulli i tij meriton meritën për rikuperimin e një faqeje themelore në historinë evropiane dhe paraqitjen e saj te lexuesi me një gjuhë të kuptueshme, të drejtpërdrejtë dhe shumë sugjestive.
Por mbi të gjitha, meriton meritën për moslënien e historisë të mbyllur në të kaluarën.
E sjell atë në të tashmen.
E shndërron atë në një pyetje.
E shndërron atë në një reflektim.
E shndërron atë në kujtesë.
Dhe kjo është një cilësi e pazakontë në shkrimin historik.
Të dish si ta transformosh kujtesën në vetëdije.
Kjo është arsyeja pse doja të kthehesha te vepra e tij, jo për ta rishkruar atë, por për t’u angazhuar në dialog me të.
Historia e treguar nga Kadiu bëhet kështu pika fillestare për një reflektim që i përket kohës sonë.
MURET E KOHËS SONË
Sot nuk jetojmë më në një Berlin të ndarë nga Muri.
Por ende jetojmë në një botë ku ekzistojnë përçarje të thella.
Midis popujve.
Midis kulturave.
Midis ideologjive.
Midis komuniteteve.
Midis brezave.
Dhe, ndonjëherë, edhe midis njerëzve që jetojnë në të njëjtin qytet.
Ndoshta sfida e kohës sonë është pikërisht kjo:
njohja e mureve përpara se ato të bëhen të pakapërcyeshme.
Diplomacia e Ndjenjave synon, në këtë kuptim, të jetë një ftesë për të ndërtuar ura.
Ura midis njerëzve.
Ura midis kulturave.
Ura midis territoreve.
Ura midis kujtesës dhe së ardhmes.
MËSIMI I BERLINIT
Muri i Berlinit na la një mësim që vazhdon të flasë.
Një mur mund të ndërtohet për të ndarë njerëzit.
Një sistem mund të ndërtohet për të qeverisur përmes frikës.
Një barrierë mund të ndërtohet për të parandaluar takimet.
Por asnjë nga këto nuk mund të garantojë që ajo ndarje do të zgjasë përgjithmonë.
Sepse gjithmonë vjen një kohë kur qeniet njerëzore ndiejnë nevojën të takohen përsëri.
Dhe atëherë muri fillon të humbasë forcën e tij.
Ndoshta kjo është pikërisht njohuria e madhe që mund të nxjerrim nga artikulli i Saimir Kadiut.
Pushteti mund të ndërtojë mure. Njerëzit ndërtojnë ura.
Dhe kur njerëzit vendosin të kalojnë ato ura, edhe historia ndryshon drejtim.
Diplomacia e Ndjenjave lind nga kjo vetëdije.
Jo për të shkatërruar tjetrin.
Por për të shkatërruar atë që na pengon t’i takojmë ata.
Jo për të fshirë dallimet.
Por për t’i transformuar ato në mundësi për mirëkuptim.
Jo për të ndërtuar kufij të rinj.
Por për të krijuar marrëdhënie të reja.
Sepse, në fund të fundit, forma më autentike e diplomacisë nuk është ajo që i mëson njerëzit të qëndrojnë larg.
Është ajo që i mëson ata të njohin njëri-tjetrin.
Dhe ndoshta, pasi lexuam historinë e Honecker dhe Murit të Berlinit, kjo është pyetja që duhet të mbajmë me vete:
Çfarë muri mund të shembin sot për t’i lejuar dikujt të ndiejë se është përsëri në anën tjetër, por këtë herë në anën tonë?
