Haga: Drejtësia nuk mund të jetë barazim
Saimir Kadiu
A ishte e drejtë Haga?
Është një pyetje që Ballkani vazhdon t’ia bëjë vetes, edhe tridhjetë vjet pas luftërave të përgjakshme të ish-Jugosllavisë.
Unë nuk besoj se drejtësia mund të matet me numrin e serbëve dhe shqiptarëve që u dënuan. Drejtësia nuk është një tabelë rezultatesh. Nuk është një ndeshje futbolli ku, nëse njëra palë ka pësuar më shumë gola, gjykata duhet t’i japë edhe palës tjetër disa gola për të vendosur “barazinë”.
Drejtësia duhet të gjykojë krimin, jo kombësinë.
Haga pati një meritë historike: ajo vendosi përpara drejtësisë ndërkombëtare udhëheqës politikë, gjeneralë dhe komandantë që më parë dukej e pamundur të mendoheshin si të ulur në bankën e të akuzuarve.
Slobodan Milošević u bë i pari kryetar shteti në detyrë që u akuzua nga një tribunal ndërkombëtar për krime lufte. Por ai vdiq në Scheveningen më 11 mars 2006, pa një vendim përfundimtar. Kjo mbetet një nga paradokset më të mëdha të drejtësisë së Hagës: një nga figurat qendrore të tragjedisë jugosllave nuk mori kurrë një verdikt gjyqësor.
Milan Babić u dënua me 13 vjet dhe më pas u gjet i vdekur në qelinë e tij.
Goran Hadžić vdiq pa përfunduar gjyqi.
Të tjerë vdiqën gjatë vuajtjes së dënimit.
Dhe tani, më 27 gusht 2026, vdiq në Hagë edhe Ratko Mladić, në moshën 83-vjeçare, ndërsa vuante burgimin e përjetshëm për gjenocid dhe krime lufte.
Mladić nuk ishte thjesht një emër në një aktakuzë. Ai ishte komandanti ushtarak i forcave serbe të Bosnjës në Srebrenicë dhe në rrethimin e Sarajevës. Gjykata e dënoi për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.
Vdekja e tij në Hagë, pas më shumë se një dekade në burg, e mbyll fizikisht jetën e një prej figurave më të errëta të luftërave ballkanike.
Por nuk e mbyll historinë.
Sepse pyetja tjetër është: a ishte drejtësia e Hagës e plotë?
Për shqiptarët e Kosovës, përgjigjja nuk mund të jetë thjesht “po”.
Haga dënoi disa nga drejtuesit më të lartë serbë për fushatën e vitit 1999 kundër popullsisë shqiptare të Kosovës. Tribunalit i rezultoi e provuar se forcat serbe dhe jugosllave kryen dëbime masive, vrasje, dhunë seksuale dhe shkatërrime të objekteve fetare.
Por shumë shqiptarë kanë mbetur me ndjesinë se drejtësia nuk arriti dot te të gjithë përgjegjësit, te të gjitha viktimat dhe te të gjitha plagët.
Në anën tjetër, Haga nuk kurseu as shqiptarët kur gjeti prova për krime individuale.
Haradin Bala u dënua me 13 vjet për krime në kampin e Llapushnikut. Lahi Brahimaj mori gjashtë vjet për trajtim mizor dhe torturë. Ndërsa Ramush Haradinaj dhe Idriz Balaj u shpallën të pafajshëm pas proceseve të tyre.
Kjo është pikërisht ajo që duhet të jetë drejtësia: të mos dënojë një njeri sepse është serb, shqiptar, kroat apo boshnjak, por sepse provohet se ka kryer ose ka përgjegjësi penale për një krim.
Prandaj krahasimi me Nurembergun është i fortë, por duhet bërë me kujdes.
A do të kishte qenë i drejtë një Nuremberg që të dënonte njëkohësisht Churchillin, Stalinin, Zhukovin dhe Eisenhower-in vetëm për të krijuar “barazi” me udhëheqësit nazistë?
Jo.
Fakti që edhe fituesit mund të kenë kryer krime nuk e bën më pak fajtor Hitlerin.
Nëse një krim i kryer nga pala fituese është provuar, ai duhet të gjykohet veçmas. Por nuk mund të përdoret si argument për të relativizuar Holokaustin apo krimet naziste.
E njëjta logjikë vlen edhe për Ballkanin.
Një krim i kryer nga një shqiptar nuk e zvogëlon krimin e kryer nga një serb. Një krim i kryer nga një serb nuk justifikohet nga një krim i kryer nga një shqiptar.
Krimi nuk është matematikë.
Srebrenica nuk bëhet më pak Srebrenicë sepse dikush nga pala tjetër ka kryer një krim.
Reçaku nuk bëhet më pak Reçak sepse një pjesëtar i UÇK-së mund të ketë kryer një krim.
Llapushniku nuk bëhet më pak tragjik sepse forcat serbe kanë kryer krime të tjera.
Viktima nuk duhet të ketë kombësi për të merituar drejtësi.
Dhe ndoshta këtu qëndron edhe dobësia më e madhe e Hagës: jo domosdoshmërisht te fakti se dënoi shumë apo pak shqiptarë, serbë, kroatë apo boshnjakë, por te fakti se drejtësia ndërkombëtare shpesh u perceptua nga popujt e rajonit si një proces që duhej të prodhonte një lloj ekuilibri politik.
Por drejtësia nuk duhet të prodhojë ekuilibër.
Ajo duhet të prodhojë të vërtetën.
Nëse Haga dënon një serb për Srebrenicën, kjo nuk është “kundër serbëve”.
Nëse dënon një shqiptar për një krim ndaj serbëve, kjo nuk është “kundër shqiptarëve”.
Është kundër krimit.
Dhe ky është ndryshimi midis drejtësisë dhe hakmarrjes.
Prandaj, pyetja që duhet t’i bëjmë sot Hagës nuk është:
“Sa serbë dhe sa shqiptarë dënuat?”
Por:
“A e gjete të vërtetën? A i gjete përgjegjësit? A i dhe viktimës dinjitetin që meritonte?”
Sepse një tribunal që kërkon barazi mes krimeve rrezikon të bëhet një tribunal i politikës.
Ndërsa një tribunal që kërkon përgjegjësinë individuale, pavarësisht kombësisë, është drejtësi.
Ndoshta kjo është edhe trashëgimia më e vështirë e Hagës.
Ajo nuk duhet të na mësojë se serbët ishin kriminelë dhe shqiptarët viktima, apo e kundërta.
Duhet të na mësojë diçka shumë më të vështirë: se edhe në luftë, edhe në nacionalizëm, edhe kur historia ndahet në “tanët” dhe “ata”, krimi mbetet krim.
Dhe drejtësia nuk duhet të jetë kurrë një ndeshje që duhet të përfundojë 1–1.
Nuk sulmuan shqiptaret serbet, por serbet sulmuan, masakruan dhe plackiten shqiptaret.
Prandaj nuk mund te pranohet barazimi…
