ANDREA GUDHA: ANTON ÇEHOV — SHKOLLA E HUMANIZMIT MJEKËSOR
1. Dy thirrje, një jetë
Anton Pavlloviç Çehovi (29 janar 1860 – 15 korrik 1904) është ndër shkrimtarët më të mëdhenj të tregimit të shkurtër dhe një nga dramaturgët që ndryshuan rrjedhën e teatrit modern. Por ai zë një vend të veçantë në historinë e letërsisë edhe për një arsye tjetër: ishte mjek me formim universitar dhe e ushtroi mjekësinë krahas krijimtarisë letrare për një pjesë të madhe të jetës së tij.
Çehovi arriti të bashkonte dy thirrje që, në pamje të parë, dukeshin të ndryshme: mjekësinë, që përpiqet të kuptojë dhe të trajtojë sëmundjen, dhe letërsinë, që depërton në botën e brendshme të njeriut.
Ai e shprehu këtë marrëdhënie me një nga metaforat më të njohura të historisë së mjekësisë dhe letërsisë:
«Mjekësia është bashkëshortja ime e ligjshme, ndërsa letërsia është e dashura ime.»
Në letrën drejtuar botuesit të tij, Alekséi Suvorin, më 11 shtator 1888, Çehovi e vazhdonte këtë krahasim me humorin e tij karakteristik: kur lodhej nga njëra, kalonte natën me tjetrën. Pas kësaj shprehjeje lozonjare qëndronte një e vërtetë serioze: ai nuk dëshironte të hiqte dorë nga asnjëra prej dy veprimtarive që i jepnin kuptim jetës së tij.
Për Çehovin, mjekësia nuk ishte një kapitull i mbyllur përpara se të fillonte letërsia. Ajo mbeti pjesë e përvojës së tij, e vëzhgimit të njerëzve dhe e mënyrës se si i ndërtonte personazhet.
2. Mjeku në jetën e përditshme
Anton Çehovi lindi më 29 janar 1860 në Taganrog, një qytet port në brigjet e Detit Azov. Në vitin 1879 u vendos në Moskë dhe nisi studimet për mjekësi në universitet, nga ku u diplomua më 1884.
Që gjatë viteve të studimit, ai shkruante tregime për të ndihmuar ekonomikisht familjen. Kështu, letërsia u bë një veprimtari profesionale përpara se të përfundonte formimin e tij mjekësor. Kur mori diplomën, Çehovi ishte tashmë një autor që po fitonte lexues.
Pas diplomimit, ai punoi në shërbimet mjekësore të zonave pranë Moskës dhe në institucione shëndetësore provinciale. Gjatë verës së vitit 1884 shërbeu për një periudhë në spitalin zemstvo të Zvenigorodit, ku përballonte një ngarkesë të konsiderueshme pacientësh. Më vonë zhvilloi praktikë edhe në Moskë dhe në zonat rurale.
Përvoja e tij nuk kufizohej në vizitat mjekësore. Ai takonte njerëz me mundësi të pakta ekonomike, familje të goditura nga sëmundja dhe pacientë që jetonin larg shërbimeve të specializuara. Këto përvoja i dhanë njohuri të drejtpërdrejta për jetën provinciale ruse, për varfërinë dhe për mënyrën se si kushtet shoqërore ndikojnë mbi shëndetin.
Një periudhë veçanërisht domethënëse ishte qëndrimi i tij në Melikhovo, nga viti 1892 deri më 1899. Atje, krahas shkrimit, ai vazhdoi të vizitonte pacientë dhe u angazhua në përballimin e epidemisë së kolerës më 1892–1893. Shpesh ofronte ndihmë pa pagesë dhe mori përsipër detyra që shkonin përtej praktikës së zakonshme mjekësore.
Përvoja në Melikhovo dëshmon se Çehovi nuk e shihte mjekësinë vetëm si burim njohurish për letërsinë. Ai e ushtronte atë si përgjegjësi konkrete ndaj njerëzve.
Ai nuk e vëzhgonte jetën njerëzore vetëm nga tryeza e shkrimtarit. Shpesh e takonte atë pranë shtratit të pacientit.
3. Sëmundja e mjekut
Çehovi e njihte sëmundjen jo vetëm përmes librave dhe përvojës klinike, por edhe përmes trupit të vet.
Në dhjetor të vitit 1884 filloi të kishte episode të kollës me gjak. Megjithatë, diagnoza e tuberkulozit pulmonar u bë më e qartë më vonë, veçanërisht pas hemorragjisë pulmonare të vitit 1897.
Në një letër të 1 prillit 1897, ai shkruante për diagnozën e tuberkulozit në pjesët e sipërme të mushkërive dhe për vendimin që të hiqte dorë nga praktika e rregullt mjekësore në fshat. Ai e përjetonte këtë ndryshim me ndjenja të dyfishta: si lehtësim, por edhe si humbje.
Sëmundja ia kufizoi gradualisht mundësitë për të punuar si më parë. Megjithatë, ajo nuk e shkëputi nga shqetësimet e mjekësisë dhe as nga vëzhgimi i vuajtjes njerëzore.
Praktika e tij ndryshoi gradualisht, në varësi të gjendjes shëndetësore dhe rrethanave të jetës. Ai vazhdoi të kujdesej për pacientë edhe kur veprimtaria e tij mjekësore u bë më e kufizuar.
Në këtë përvojë personale, mjeku që kishte dëgjuar shqetësimet e të tjerëve u përball edhe vetë me pasigurinë, dhimbjen dhe kufijtë e trupit.
Por për Çehovin, njohja e sëmundjes nuk ishte e njëjtë me njohjen e plotë të njeriut. Për këtë të fundit nevojiteshin edhe vëmendja, imagjinata dhe aftësia për të kuptuar përvojën e tjetrit.
4. Nga Laennec-u te Çehovi: dëgjimi i trupit dhe i njeriut
Në Tempullin tonë të Mjekësisë, lidhja midis René Laennec-ut dhe Anton Çehovit mund të shprehet përmes një metafore që bashkon shkencën dhe letërsinë:
Laennec → stetoskopi → dëgjimi i trupit → Çehovi → dëgjimi i njeriut.
Laennec-u i dha mjekut një mjet të ri për të dëgjuar shenjat e fshehta të organizmit. Çehovi, me formimin dhe përvojën e tij mjekësore, zhvilloi në letërsi një aftësi të jashtëzakonshme për të vërejtur shenjat e jetës së brendshme: ankthin, vetminë, shpresën, turpin, zhgënjimin dhe nevojën për t’u kuptuar.
Kjo nuk do të thotë se letërsia mund të zëvendësojë stetoskopin, diagnozën apo trajtimin. Do të thotë se, përtej shenjave klinike, ekziston edhe një botë njerëzore që kërkon vëmendje.Mjeku dëgjon frymëmarrjen, zemrën dhe ankesat e pacientit. Shkrimtari dëgjon fjalët, heshtjet dhe kundërthëniet e tij. Çehovi i njihte të dyja këto mënyra vëzhgimi.
Për këtë arsye, letërsia e tij mund të lexohet edhe si një ushtrim i vëmendjes njerëzore: një ftesë për të mos nxituar në gjykim dhe për të mos e ngatërruar diagnozën me njohjen e plotë të personit.
5. Çfarë i dha mjekësia letërsisë së Çehovit?
Formimi mjekësor i dha Çehovit njohuri për trupin, sëmundjen dhe kufijtë e jetës. Por ai i dha edhe diçka më të thellë: një mënyrë të veçantë vëzhgimi.
Mjeku mëson të dëgjojë, të vërejë hollësi, të dallojë shenjat dhe të mos nxjerrë përfundime pa i shqyrtuar ato. Shkrimtari, nga ana e tij, përpiqet të zbulojë atë që fshihet pas sjelljes së dukshme.
Në tregimet e Çehovit, personazhet nuk ndahen thjesht në të mirë dhe të këqij. Ata janë njerëz të ndërlikuar, shpesh të pasigurt, të dobët, të vetmuar ose të paaftë për të kuptuar plotësisht vetveten. Shkrimtari i paraqet pa i shndërruar në shembuj moralë të thjeshtë.
Kjo qasje i ngjan kujdesit që kërkohet në mjekësi: të mos nxitosh të gjykosh njeriun përpara se të përpiqesh të kuptosh rrethanat e tij.
Megjithatë, Çehovi nuk i idealizon mjekët. Ai i paraqet me kufizimet, indiferencën, krenarinë dhe dobësitë e tyre. Pikërisht këtu qëndron forca e tij: ai nuk e mbron profesionin nga kritika, por e vendos atë përballë përgjegjësisë.
Në botën e Çehovit, mjeku mund të jetë i ditur, por edhe i verbër ndaj vuajtjes. Mund të ketë autoritet profesional, por të mos e përdorë atë për të ndihmuar. Mund të flasë për filozofinë e dhimbjes, por të mos e kuptojë atë derisa ta përjetojë vetë.
Mjeku → diagnoza nuk mjafton → duhet dhembshuri → pacienti është njeri.
Kjo formulë nuk është një citim i drejtpërdrejtë i Çehovit; është një përmbledhje e mesazhit që mund të nxjerrim nga leximi i veprës së tij.
6. «Reparti nr. 6» — kur mjeku nuk e kupton vuajtjen
Një nga veprat më të fuqishme të Çehovit për marrëdhënien midis mjekësisë, shoqërisë dhe përgjegjësisë morale është tregimi i gjatë Reparti nr. 6, botuar më 1892.
Në qendër të veprës qëndron mjeku Andrei Jefimoviç Ragin, drejtues i një spitali provincial. Ai është një njeri i arsimuar, i prirur drejt mendimit filozofik, i cili përpiqet ta kuptojë vuajtjen përmes ideve abstrakte. Me kalimin e kohës, ai pranon gjendjen e mjerueshme të spitalit dhe e sheh vuajtjen e pacientëve me një indiferencë që e justifikon si qëndrim filozofik.
Në repartin psikiatrik ndodhet Ivan Dmitriç Gromov, një pacient inteligjent dhe i ndjeshëm, i cili e përjeton me ankth dhe dhimbje padrejtësinë e botës. Bisedat midis tij dhe Ragin-it vënë përballë dy mënyra të ndryshme të të menduarit: një filozofi që kërkon të qëndrojë mbi vuajtjen dhe përvojën e një njeriu që nuk mund ta largojë atë nga vetja.
Por tregimi merr një kthesë tragjike kur vetë Ragin përfundon si pacient në të njëjtin repart. Ai përjeton izolimin, poshtërimin dhe dhunën që më parë i kishte vëzhguar nga larg.
Tani vuajtja nuk është më një ide abstrakte. Ajo është përvoja e tij personale.
Reparti nr. 6 nuk është thjesht një histori për një spital të keqorganizuar. Është një kritikë e indiferencës institucionale, e autoritetit që nuk merr përgjegjësi dhe e filozofisë që mund të kthehet në justifikim për mosveprim.
Çehovi na vë përpara një pyetjeje të vështirë: a mund ta kuptojë vërtet mjeku vuajtjen e pacientit, nëse nuk e merr seriozisht atë që pacienti po përjeton?
Përgjigjja e veprës nuk jepet si formulë. Ajo ndërtohet përmes fatit të Ragin-it dhe përmes mënyrës se si një sistem i pandjeshëm mund ta shndërrojë njeriun në objekt.
Në këtë vepër, Çehovi nuk na mëson vetëm të jemi të dhembshur. Ai na paralajmëron se mungesa e dhembshurisë mund të bëhet një formë padrejtësie.
7. «Një rast praktik» — përtej diagnozës
Një tjetër vepër e rëndësishme për leximin mjekësor të Çehovit është Një rast praktik, botuar më 1898, e njohur në përkthime të ndryshme edhe me tituj të afërt me Një vizitë mjekësore ose Një rast klinik.
Në këtë tregim, vëmendja nuk kufizohet te sëmundja si problem biologjik. Vizita mjekësore e çon lexuesin drejt një mjedisi familjar e shoqëror, ku gjendja shëndetësore lidhet me marrëdhëniet, lodhjen shpirtërore dhe mënyrën e jetesës.
Çehovi nuk e kthen mjekun në një hero që zgjidh çdo problem. Përkundrazi, ai tregon se një vizitë mund të zbulojë më shumë pyetje sesa përgjigje të menjëhershme. Ndonjëherë, për të kuptuar pacientin, duhet të shohësh edhe mjedisin ku ai jeton, marrëdhëniet që e rrethojnë dhe barrën që mbart.
Kjo është një nga pikat ku përvoja mjekësore dhe arti i Çehovit takohen më qartë. Një simptomë nuk shfaqet në zbrazëti; ajo i përket një njeriu që jeton në një botë konkrete.
Letërsia nuk vendos diagnozë klinike, por mund të na mësojë të bëjmë pyetje më të mira dhe të dëgjojmë më me kujdes përgjigjet.
8. Tolstoi, Çehovi dhe Gorki — tri breza, një dialog letrar
Çehovi nuk jetoi i shkëputur nga jeta kulturore e kohës së tij. Ai u takua dhe mbajti marrëdhënie me figura të mëdha të letërsisë ruse, mes tyre Lev Tolstoi dhe Maksim Gorki.
Çehovi dhe Tolstoi
Takimi i tyre i rëndësishëm ndodhi në gusht të vitit 1895, në Jasnaja Poljana, vendbanimi i Tolstoit.
Tolstoi ishte një nga autorët më të njohur të kohës dhe përfaqësonte një brez më të vjetër letrar.
Çehovi, megjithëse e respektonte thellësisht, ruante pavarësinë e vet artistike. Marrëdhënia e tyre përfshinte admirim, biseda dhe dallime në mënyrën e të kuptuarit të letërsisë e të jetës.
Tolstoi e vlerësonte talentin e Çehovit, veçanërisht fuqinë e vëzhgimit dhe artin e tregimit. Ai e vizitoi edhe gjatë periudhës së sëmundjes së tij.
Çehovi, nga ana tjetër, nuk u bë imitues i Tolstoit. Ai ndoqi rrugën e vet, duke zhvilluar një stil të përmbajtur, të ndërtuar mbi hollësi të vogla, nëntekst dhe situata ku kuptimi nuk shpjegohet gjithmonë drejtpërdrejt.
Çehovi dhe Maksim Gorki
Maksim Gorki i shkroi Çehovit në fund të vitit 1898, duke i shprehur admirimin për veprën e tij. Ata u takuan personalisht në vitin 1899 dhe krijuan një marrëdhënie miqësore e letrare.
Çehovi e vlerësoi talentin e shkrimtarit më të ri dhe i ofroi mendime për punën e tij. Korrespondenca e tyre dëshmon respektin dhe interesimin e ndërsjellë.
Në një letër drejtuar Gorkit më 25 prill 1899, Çehovi përcolli edhe mendimin e Tolstoit për të. Kështu, përmes korrespondencës, takimeve dhe vlerësimeve, krijohet një lidhje midis tre personaliteteve që i përkasin brezave të ndryshëm të letërsisë ruse.
Mund ta përmbledhim këtë vijimësi në tri figura:
Tolstoi — gjiganti i brezit të mëparshëm.
Çehovi — mjeshtri që e çoi tregimin dhe dramën drejt formave të reja.
Gorki — një zë i rëndësishëm i brezit që po vinte.
Kjo është një skemë orientuese, jo një ndarje e prerë e historisë letrare. Secili prej tyre kishte individualitetin, botëkuptimin dhe rrugën e vet.
9. Vdekja e Çehovit — një jetë e ndërprerë herët
Anton Çehovi vdiq më 15 korrik 1904, në moshën 44-vjeçare, në Badenweiler të Gjermanisë, ku kishte shkuar për trajtim për shkak të tuberkulozit.
Vdekja e tij ishte një humbje e madhe për letërsinë ruse. Tolstoi u prek thellësisht nga lajmi, ndërsa shumë shkrimtarë dhe artistë e vlerësuan si një autor që kishte hapur mundësi të reja për tregimin dhe teatrin.
Trupi i Çehovit u transportua në Moskë, ku u varros në varrezat Novodeviçi.
Jeta e tij ishte e shkurtër, por vepra mbeti e hapur ndaj leximeve të reja. Çehovi nuk la pas vetëm tregime dhe drama të mëdha. Ai la edhe një mënyrë të veçantë të vëzhguari: pa bujë, pa gjykime të shpejta dhe pa përgjigje të gatshme për pyetjet më të vështira të jetës.
10. Mesazhi i Çehovit për mjekësinë e sotme
Çfarë mund të mësojë mjeku i sotëm nga Anton Çehovi?
Së pari, se njohja shkencore është e domosdoshme, por nuk përbën të gjithë marrëdhënien me pacientin. Diagnoza na ndihmon të kuptojmë sëmundjen; dëgjimi dhe komunikimi na ndihmojnë të kuptojmë se si e përjeton atë njeriu.
Së dyti, se përvoja profesionale nuk e përjashton gabimin, indiferencën apo vetëkënaqësinë. Mjeku duhet të jetë i gatshëm të shqyrtojë edhe qëndrimin e vet dhe të dëgjojë kur pacienti përpiqet t’i shpjegojë diçka që nuk përputhet me pritshmëritë e tij.
Së treti, se humanizmi nuk është zbukurim i mjekësisë. Ai lidhet me dinjitetin, përgjegjësinë dhe mënyrën se si ushtrohet profesioni. Nuk mjafton të ndiejmë keqardhje; duhet të veprojmë me kompetencë dhe drejtësi.
Çehovi nuk na ofron një recetë të gatshme për mjekësinë ideale. Ai na paraqet njerëz, situata dhe kundërthënie që na detyrojnë të mendojmë.
Pikërisht për këtë arsye, ai mbetet një udhërrëfyes i vlefshëm për humanizmin mjekësor: jo sepse i idealizon mjekët, por sepse na ndihmon të shohim se çfarë ndodh kur mjeku harron njeriun përballë tij.
Përpara se të jetë një rast klinik, pacienti është një histori njerëzore.
Dhe pikërisht aty takohen mjekësia dhe arti.
Mbyllje — Mjeku që dëgjon edhe heshtjen
Në veprën e Çehovit, njeriu nuk shfaqet gjithmonë përmes fjalëve të mëdha. Shpesh ai zbulohet në një ankesë të vogël, në një heshtje të gjatë, në një gjest të papërfunduar ose në një vuajtje që askush nuk e ka marrë seriozisht.
Kjo është arsyeja pse Çehovi vazhdon të flasë me mjekët, studentët e mjekësisë dhe të gjithë ata që kujdesen për njerëzit. Ai na kujton se vëzhgimi pa dhembshuri mund të kthehet në ftohtësi, ndërsa dhembshuria pa dije nuk mjafton për të shëruar.
Mjekësia ka nevojë për të dyja: për saktësinë e shkencës dhe për vëmendjen ndaj njeriut.
Laennec-u na mësoi të dëgjojmë trupin. Çehovi na ndihmon të kuptojmë se dëgjimi i vërtetë nuk përfundon me tingujt që kap stetoskopi. Ai vazhdon te fjala e pacientit, te frika e tij, te dinjiteti dhe te historia që sjell në dhomën e vizitës.
Sepse mjeku i mirë nuk dëgjon vetëm atë që thotë sëmundja.
Ai përpiqet të dëgjojë edhe atë që njeriu nuk arrin ta thotë.
Kjo është shkolla e humanizmit mjekësor që Çehovi na lë si trashëgimi.