Petro Çerkezi: NJË RRËFIM TESTAMENT NJERËZOR
Kozeta Vrenjo: Monedha e floririt
Ishte koha kur isha vetëm gjashtë vjeçe, në klasë të parë, në atë shtëpinë e madhe gjirokastrite që dukej sikur mbante brenda një botë të tërë. Jetonim të gjithë bashkë: gjyshërit, prindërit, ne fëmijët, dhe një mori njerëzish që hynin e dilnin si në një strehë të përhershme dashurie. Shtëpia kishte shumë dhoma, korridore dhe një zhurmë të ëmbël jete që nuk pushonte kurrë.
Babai im, Luani, ishte burrë i rreptë dhe i heshtur. Rrinte pak në shtëpi, për shkak të punës, por prania e tij ndihej gjithmonë. Në dhomën e tij kishte një komodinë dhe në sirtarin e parë mbante gjërat personale. Ai sirtar ishte gjithmonë i kyçur. Çelësi më dukej si një send magjik, një portë drejt një bote që nuk më lejohej.
Një ditë, rastësisht, ai çelës mbeti aty.
Shtëpia ishte e qetë. U afrova me hapa të vegjël, me zemrën që më rrihte fort, sikur dikush do të më kapte në çdo çast. E hapa sirtarin. Brenda kishte gjëra të zakonshme për një të rritur, por për sytë e mi fëmijë gjithçka ishte mister. Derisa pashë diçka që shkëlqente.
Një monedhë e verdhë.
E mora pa menduar gjatë. E futa në xhep dhe vrapova në shkollë, krenare si të kisha zbuluar një thesar. Ua tregova shoqeve. U habitën. Në pushim shkova të blej një kurabie, por shitësja qeshi:
— Ky lek nuk bën, moj bilë.
E futa sërish në xhep, pa kuptuar ende peshën e asaj që mbaja.
Të nesërmen dëgjova gjyshen dhe babanë duke folur. Zëri i tyre ishte i rënduar. Dikush kishte marrë një monedhë floriri. Nuk e dinin kush. Përmendnin emra, dyshonin, por pa guxuar të akuzonin.
Aty, për herë të parë, kuptova.
Ai “lek” ishte flori.
Frika më pushtoi si një hije e ftohtë. Nuk isha më thjesht një fëmijë kurioz, isha dikush që kishte bërë një gabim të madh. Pa ditur ç’të bëja, me një instinkt të pastër fëmijëror, shkova në pat, në atë qoshen e fshehtë pranë qepengjise u shtriva barkas dhe e lashë monedhën të rrëshqiste në një të çarë të errët.
E humba përgjithmonë.
Apo kështu mendova.
Vitet kaluan, por ajo monedhë nuk u largua kurrë nga mendja ime. Kthehesha shpesh në atë vend, kërkoja me sy, me shpresë, me faj. Kur erdhën ustallarët për të rregulluar pusin, rrija aty pranë, në heshtje, sikur po prisja një gjykim. Gjyshja më tërhiqte me vete, më qortonte, pa e ditur që unë ruaja një sekret që më rëndonte më shumë se çdo fjalë.
Kaluan tre vjet. Pastaj më shumë. Dhe një ditë e pranova: nuk do ta gjeja kurrë.
Por historia nuk mbaroi aty.
U rrita. U martova. U bëra nënë. Jeta më çoi larg asaj shtëpie, por jo larg asaj ndjenje.
Kur babai u nda nga jeta, pas disa kohësh nëna erdhi tek unë në Tiranë. Në duar mbante dy monedha floriri.
— Janë nga gjyshi, -tha, – një për Ajkunën dhe një për Doruntinën. T’i mbajnë si kujtim.
E pashë. Pastaj e pyeta, pothuaj me një zë që nuk më ngjante:
— Po për mua?
Nëna heshti një çast, pastaj tha qetë:
— I thashë edhe për ty. Por ai më tha: ‘Kozeta e ka marrë pjesën e saj”.
Nuk fola më.
Në atë çast kuptova gjithçka.
Ai e kishte ditur gjithmonë.
Nuk kishte bërtitur. Nuk kishte akuzuar. Nuk kishte kërkuar.
Vetëm kishte heshtur… dhe më kishte lënë të rritesha me të vërtetën time.
Dhe ndoshta, ajo monedhë që humba në errësirë, ishte çmimi i parë që pagova për ndërgjegjen time.
************
Ky rrëfim autobiografik i Kozeta Vrenjos është një tekst i mbushur me kujtesë, mall, dashuri të heshtur dhe tragjedi të trashëguar, ku jeta familjare shndërrohet në një testament njerëzor mbi qëndrueshmërinë shpirtërore. Forca e këtij rrëfimi nuk qëndron vetëm te ngjarjet dramatike që përshkruhen, por te mënyra si autorja i rrëfen ato: me një ndjeshmëri të përmbajtur, pa retorikë të tepruar, duke i lënë dhimbjes dinjitetin dhe potencën e saj.
Figura e “babazotit” ndërtohet si një simbol i burrërisë tradicionale shqiptare: i heshtur, fisnik, i fortë, por thellësisht i dashur. Ai nuk e shpreh dashurinë me fjalë të mëdha, por me gjeste të vogla e të përditshme. Pikërisht këtu qëndron bukuria e parë stilistike e tekstit: dashuria paraqitet si prani dhe jo si deklaratë. Vështrimi, zëri, mënyra si hedh një dru në zjarr apo si pyet për mbesat, bëhen forma komunikimi më të fuqishme se çdo shprehje sentimentale. Autorja arrin të tregojë se dashuria më e thellë shpesh është ajo që nuk ka nevojë të artikulohet.
Libohova nuk është vetëm një vend gjeografik në këtë rrëfim; ajo shndërrohet në një hapësirë mitike malli dhe kujtese. Oborri me lule, aroma e sherebelës, buka në saç, kroi, hajati, të gjitha krijojnë një univers të humbur të fëmijërisë në kantonin e jugut shqiptar, ku natyra dhe familja janë të pandara. Përshkrimet shqisore janë vizatuar me penela të gjalla dhe i japin rrëfimit një atmosferë intime e poetike. Lexuesi nuk sheh vetëm skenat; ai i nuhat, i dëgjon dhe i përjeton ato. Kjo lloj mënyre rrëfimi afron çdo lexues që gjen në të diçka nga jeta intime personale.
Një nga shtresat më të fuqishme të tekstit është mënyra si autorja trajton raportin me gjyshen. Në fillim, ajo shihet nga sytë e fëmijës si e ftohtë, kritikuese dhe e paaftë për përkëdheli. Por më vonë rrëfimi kalon nga perceptimi fëminor në mirëkuptimin e pjekur. Kjo është një nga arritjet më të bukura psikologjike të tekstit: zbulimi se njerëzit e ftohtë shpesh janë njerëz të plagosur. Fjalia e stërgjyshes, “E ka shpirtin të vrarë”, bëhet çelësi emocional i gjithë marrëdhënies. Që nga ai moment, lexuesi nuk e sheh më gjyshen si një grua të ashpër, por si një nënë të lënduar e të plagosur nga humbjet.
Rrëfimi ka pika kulmore dramatike që të lënë pa frymë, siç është historia tronditëse e vdekjes së djalit të vogël. Kjo pjesë është shkruar me një intensitet emocional jashtëzakonisht të fortë si n jë një skenë kinematografike. Pamja e babazotit që ndjek gjurmët e gjakut dhe mbledh copat e trupit të djalit në këmishë është nga ato imazhe letrare me përmasa romaneske që mbeten gjatë në kujtesë. Autorja nuk e ekzagjeron tragjedinë; përkundrazi, thjeshtësia e rrëfimit e bën dhimbjen edhe më të rëndë. Kjo është e vërtetë jetësore dhe letrare: kur emocioni nuk imponon veten, por lind natyrshëm nga ngjarja.
Rrëfimi merr dimension edhe më tragjik kur zbulohet se babazoti kishte humbur më herët prindërit dhe vëllanë në mënyrë të dhunshme. Këtu figura e tij ngrihet në një nivel pothuaj epik: një njeri që ka kaluar nga masakra familjare te humbja e fëmijës së vet dhe megjithatë vazhdon të jetojë, të punojë dhe të falë dashuri. Ai nuk paraqitet si hero klasik, por si hero i heshtur i jetës së përditshme.
Shumë prekëse është ideja se dhimbja nuk e egërsoi, por e bëri më të butë. Kjo është ndoshta zemra filozofike e gjithë rrëfimit. Babazoti nuk u shndërrua në njeri të hidhur e gjakmarrës; përkundrazi, u bë “liman paqeje”. Teksti sugjeron një të vërtetë të thellë njerëzore: njerëzit që kanë vuajtur më shumë, shpesh dinë të duan më pastër, bëhen më humanë.
Rrëfimi ruan një gjuhë të natyrshme, të ngrohtë dhe autentike. Përdorimi i dialektit, i kujtimeve të vogla familjare dhe i detajeve intime i jep rrëfimit besueshmëri emocionale. Nuk kemi një tekst të stolisur artificialisht, por një rrjedhë kujtese që duket sikur del drejtpërdrejt nga zemra. Pikërisht kjo e bën aq prekës.
Mbyllja është e bukur dhe simbolike. Kur autorja i premton babazotit se mbesat e saj nuk do ta harrojnë kurrë emrin e tij, rrëfimi kalon nga kujtesa personale në trashëgimi shpirtërore. Dashuria bëhet vazhdimësi brezash. Figura e babazotit nuk mbetet vetëm në të kaluarën; ajo jeton në kujtesën e familjes, në mënyrën si shqiptohet emri “Kozet”, në historitë që tregohen dhe në dashurinë që trashëgohet.
Në thelb, ky është një rrëfim për fuqinë e dashurisë përballë tragjedisë. Një himn për njerëzit e heshtur që mbajnë plagë të mëdha dhe megjithatë vazhdojnë të jenë strehë mirësie dhe përkushtimi për të tjerët. Teksti i Kozeta Vrenjos arrin të prekë lexuesin sepse është i vërtetë: nuk kërkon të impresionojë me dramatizim, por me sinqeritet. Dhe pikërisht sinqeriteti është forma më e lartë e një rrëfimi autobiografik.
