Saimir Kadiu: Tirana, Kina dhe një miqësi që u kthye në kujtesë
9 shtator 1976.
Pesëdhjetë vjet më parë u shua Mao Ce Duni.
E mbaj mend atmosferën e Tiranës kur u dha lajmi.
Për një vend si Shqipëria, që për më shumë se një dekadë e kishte konsideruar Kinën aleatin e saj më të madh dhe më të besueshëm, vdekja e Mao Ce Dunit nuk ishte thjesht lajmi për vdekjen e një udhëheqësi të huaj. Ishte, për një brez të tërë, fundimi simbolik i një epoke.
Tirana u vesh me zi.
Atmosfera e zisë dhe homazheve u ndje për rreth një javë, ndërsa zyrtarisht ditët e zisë kombëtare u shpallën 16–18 shtator. Nga 10 deri më 18 shtator, sipas dokumenteve të kohës, më shumë se 3.600 përfaqësues të shtresave dhe institucioneve të ndryshme shqiptare vizituan Ambasadën Kineze në Tiranë. Më 17 shtator, në Pallatin e Kulturës u zhvillua ceremonia e madhe përkujtimore, me mbi 1.000 pjesëmarrës. Flamujt u ulën në gjysmështizë dhe aktivitetet festive e sportive u pezulluan.
Në kujtesën time të asaj kohe, Ambasada Kineze ishte kthyer në një vend ku njerëzit shkonin pa pushim: përfaqësues kooperativash, punëtorë, të rinj, ushtarakë, studentë, institucione të ndryshme dhe më pas drejtuesit politikë të vendit.
Ishte një ritual politik, por edhe një ritual i një miqësie që kishte zgjatur më shumë se një dekadë.
Një miqësi e lindur në Luftën e Ftohtë
Marrëdhëniet diplomatike Shqipëri–Kinë ishin vendosur më 23 nëntor 1949, pak pas krijimit të Republikës Popullore të Kinës. Në vitet ’60, pas prishjes shqiptaro-sovjetike, lidhja me Pekinin mori një rëndësi të jashtëzakonshme për Tiranën. Shqipëria u bë një nga mbështetëset më të forta të Republikës Popullore të Kinës në arenën ndërkombëtare.
Në vitin 1971, Shqipëria luajti një rol të rëndësishëm në mbështetjen e pranimit të Republikës Popullore të Kinës në Kombet e Bashkuara. Më 25 tetor 1971, Kina mori vendin e saj në OKB.
Në Shqipëri, Kina shihej si një fuqi e madhe që mund t’i kundërvihej Bashkimit Sovjetik dhe më vonë edhe Shteteve të Bashkuara.
Nga Kina erdhën specialistë, makineri, pajisje, kredi, projekte industriale dhe ndihmë ekonomike e ushtarake. Për shumë shqiptarë, sidomos për brezin e ri, Kina u bë pjesë e imagjinatës së përditshme.
Kina ishte larg. Por ishte kudo.
Në libra, në fotografitë e Mao Ce Dunit, në filmat kinezë, në lajmet e radios, në delegacionet, në ndërmarrjet industriale dhe në projektet që ndërtoheshin me ndihmën kineze.
Por bota kishte filluar të ndryshonte
Paradoksi është se kur Mao vdiq, marrëdhëniet shqiptaro-kineze nuk ishin më ato të viteve të para të miqësisë.
Nixon kishte shkuar në Pekin në shkurt 1972.
Ishte një nga kthesat më të mëdha të Luftës së Ftohtë.
Washingtoni dhe Pekini po afroheshin.
Tirana e Enver Hoxhës e pa këtë afrimitet me dyshim dhe shqetësim. Shqipëria vazhdoi të ruante marrëdhëniet me Kinën edhe pas vizitës së Nixonit, por diferencat politike u bënë gjithnjë e më të mëdha. Pas vdekjes së Mao Ce Dunit, ato do të thelloheshin edhe më tej dhe në vitin 1978 Kina ndërpreu ndihmën ekonomike dhe ushtarake për Shqipërinë, duke i dhënë fund aleancës.
Pra, në shtator 1976 ndodhte diçka historikisht e jashtëzakonshme:
Shqipëria po vajtonte një aleat, ndërsa aleanca po hynte në vitet e fundit të saj.
Mao Ce Duni në kujtesën shqiptare
Mao ishte një figurë kontradiktore dhe gjigante e shekullit XX.
Ai udhëhoqi revolucionin komunist kinez dhe shpalli Republikën Popullore të Kinës më 1 tetor 1949. Por historia e tij përfshin edhe tragjedi të mëdha: Hapi i Madh Përpara, me pasojat katastrofike ekonomike dhe urinë masive, dhe Revolucioni Kulturor, që solli një dekadë trazirash politike, persekutimesh dhe shkatërrimi institucional e kulturor.
Vetë Partia Komuniste Kineze e ka vlerësuar më vonë Revolucionin Kulturor si një gabim shumë të rëndë.
Prandaj, Mao nuk mund të kuptohet vetëm si ikonë revolucionare, por as vetëm si figurë negative.
Ai mbetet një nga personazhet më të fuqishëm dhe më kontradiktorë të shekullit XX.
Dhe pastaj vjen filmi…
Në vitin 2007, më shumë se tridhjetë vjet pas vdekjes së Mao-s dhe gati tri dekada pas prishjes shqiptaro-kineze, regjisori Besnik Bisha solli në ekran filmin Mao Ce Dun, me skenar të shkrimtarit Besnik Mustafaj.
Është një nga mënyrat më interesante se si kinemaja shqiptare e ka rikthyer atë epokë.
Filmi nuk merret me Mao-n si figurë historike në kuptimin klasik.
Ai e sjell Mao-n në jetën e zakonshme shqiptare.
Një fëmijë lind në një familje rome dhe merr emrin Mao Ce Dun.
Dhe këtu fillon ironia.
Emri i udhëheqësit të një vendi gjigant aziatik vendoset mbi një fëmijë shqiptar.
Mao i madh i historisë bëhet Mao i vogël i Shqipërisë.
Me humorin, absurditetin dhe ironinë e tij, filmi rikthen Shqipërinë e viteve ’70: një shoqëri ku politika e madhe hynte në jetën e përditshme, ku miqësia me Kinën ishte pjesë e realitetit dhe ku ideologjia mund të përcaktonte edhe emrin e një fëmije.
Kjo është edhe arsyeja pse filmi i Besnik Bishës ka një vlerë të veçantë.
Ai nuk na tregon vetëm çfarë ishte Kina për Shqipërinë.
Na tregon çfarë i bëri Shqipërisë ideja e Kinës.
Kina nuk ishte vetëm Pekini dhe Mao Ce Duni.
Ishin edhe kujtimet e një brezi.
Ishin filmat kinezë, këngët, librat, delegacionet, specialistët, fabrikat, hidrocentralet, makineritë, fotografitë e Mao-s në institucione dhe shkolla.
Ishte një botë e largët që shqiptarët e njihnin përmes një dritareje shumë të vogël.
Dhe pikërisht këtë botë filmi e rikthen me një gjuhë që dokumentet politike nuk mund ta kenë: me humor, me ironi dhe me nostalgjinë e hidhur të kujtesës.
Një fotografi e fundit e një epoke
Kur mendoj sot për 9 shtatorin 1976, më duket sikur shoh dy Shqipëri njëkohësisht.
Njërën, atë të asaj dite: një Shqipëri në zi, me flamuj në gjysmështizë, me njerëz që shkonin në Ambasadën Kineze, me delegacione që vinin njëri pas tjetrit dhe me udhëheqjen shqiptare që nderonte kujtimin e Mao Ce Dunit.
Dhe tjetrën, atë që do të vinte pak më vonë: një Shqipëri pa Kinën.
Një Shqipëri që do të mbetej edhe më e izoluar.
Dhe, pas pak më shumë se një dekade, një Shqipëri që do të përmbyste të gjithë sistemin që e kishte bërë Mao Ce Dunin një prej figurave të saj më të rëndësishme ndërkombëtare.
Prandaj “Mao Ce Dun” i Besnik Bishës është më shumë se një film.
Është një lloj albumi i vonuar i asaj kohe.
Ai na kujton se historia nuk jeton vetëm në dokumentet e partive, në traktatet diplomatike dhe në fjalimet e udhëheqësve.
Historia jeton edhe në emrat që u vunë fëmijëve, në filmat që shihnim, në këngët që dëgjonim, në ambasadat ku shkonim për ngushëllime dhe në kujtimet që, pas pesëdhjetë vjetësh, ende nuk janë zhdukur.
Mao vdiq më 9 shtator 1976.
Por në Shqipëri, Mao Ce Duni i asaj epoke nuk vdiq atë ditë.
Ai mbeti për shumë vite në kujtesën e një brezi.
Dhe sot, pesëdhjetë vjet më pas, arkivat na tregojnë historinë.
Filmi i Besnik Bishës na tregon kujtesën.
Sepse historia shkruhet me data dhe dokumente.
Por një epokë kuptohet më mirë kur arrin të shohësh edhe fytyrën njerëzore, ironike dhe absurde të njerëzve që e jetuan atë.
