TOPIKA E VENDLINDJES DHE MOTIVE TË TJERA NË KRIJIMTARINË POETIKE TË SELAUDIN GUMËS
Prof. dr. Bardhosh Gaçe
Poetin Selaudin Guma kam pasur fatin ta njoh qysh në vitet ’80 të shek. XX, kur ai si inxhinier projektonte dhe ndërtonte urat në rrugën e Zejmenit, Lezhës dhe Shëngjinit. Atëherë ai në mendjen time më shfaqej hokatar, plot humor dhe shaka, por edhe si një njeri i kulturuar që na recitonte poezitë e Dritëro Agollit, Ismail Kadaresë, Fatos Arapit, por edhe të Pushkinit, Eseninit, Bernsit, Bajronit, në shqip dhe gjuhë të huaja.
Ky shpirt i ndjeshëm njerëzor dhe poetik, herë-herë recitonte edhe vargje të thurura prej tij, të cilat mua më dukeshin si këngë labe të mbështjella me simfoninë e kohës. Gjithsesi, edhe kur këndonte me shokët e miqtë, vargjet e tij, jo vetëm i ndiznin ceremonitë por krijonin edhe një atmosferë me gëzime e shpoti.
Nisur nga vëllimi poetik “Vendlindja ime”, krijimtaria e Selaudin Gumës shtrihet në një rrafsh të gjerë tematik e motivor, ku një vend të veçantë zë dashuria për vendlindjen. Ajo përbën një nga boshtet kryesore të frymëzimit të poetit, duke u shfaqur jo vetëm si mall për vendin ku ka lindur e është rritur, por edhe si rikthim në hapësirat e kujtesës, në gjurmët e fëmijërisë dhe në botën e njerëzve të dashur.
Këtë ndjesi e përcjellin edhe vargjet e poezisë “Një natë te pullazi ku u linda”: “Te vendi ku u linda me mall po vij sot/Të ulem kam dëshirë, të prehem pak te ti,/Te gurgullima e ujit të ftohtë, vendi me blerim,/Te ky vend i bekuar i kujtimeve me brengë…” Kjo poezi shtrihet në dimensionin e kthimit në vatrën e të parëve, të elegjisë familjare dhe të dhimbjes për humbjen e parakohshme të motrës. Ndryshe nga poezitë që përqendrohen te peizazhet kozmike apo reflektimet filozofike, këtu vëmendja e autorit fokusohet te topografia e fëmijërisë, kujtesa familjare dhe gjurma e pashlyeshme e tragjedisë njerëzore. Fjala “pullaz” merr një domethënie simbolike, duke u shndërruar në metaforën e strehës amtare, e cila ruan brenda vetes një nga kujtimet më të dhimbshme të jetës së poetit.
Subjekti poetik ngjitet drejt vendlindjes, i nxitur nga një dëshirë e zjarrtë për t’u çlodhur pranë gurgullimës së ujit të ftohtë dhe gjelbërimit të vendit. Ky nuk është thjesht një udhëtim gjeografik, por edhe një pelegrinazh shpirtëror drejt hapësirës ku poeti hodhi hapat e parë dhe belbëzoi fjalët e para, i rrethuar nga kujtimet dhe hijet e së kaluarës. Dhimbja merr një emër të përveçëm në pjesën e dytë të poezisë: kujtimi i motrës së vogël, “vocërrakja motër”, e cila u mor padrejtësisht nga sëmundja e pamëshirshme, kur ishte ende në filizin e jetës. Vargu kushtuar asaj, “Si lule shqerkë doçkat ti lëviz”, zbulon pafajësinë dhe brishtësinë e fëmijës që u shua, duke krijuar një kontrast prekës midis lulëzimit të natyrës në muajin maj dhe ftohtësisë së fatit.
Vizita në vatrën e vjetër shkakton një trazim të thellë shpirtëror. Sytë shndërrohen në krua lotësh, ndërsa data e shënuar në fund të poezisë vulos një plagë të hapur, të cilën koha nuk ka mundur ta shërojë. Në këtë kontekst, simbolika e toponimit “Pullazi” merr një rëndësi të veçantë. Vatra dhe streha e lindjes nuk shihen thjesht si një ndërtesë materiale, por si një vend i shenjtë i kujtesës, ku ruhen gjurmët dhe shpirtrat e njerëzve të dashur. Përdorimi i përcaktorëve dhe i figurave shprehëse, si “lule të bardha”, “ujë të ftohtë”, “lëmsh i zjarrtë” dhe “grini e dhimbjes”, i jep tekstit një prekshmëri të lartë pamore dhe emocionale.
Kështu, poezia ndërton një trajektore dramatike: nis me mallin e përgjithshëm për vendlindjen, kalon te portretizimi i dhimbshëm i motrës së vogël dhe përfundon me shpërthimin e brendshëm të lotëve. Kjo lëvizje emocionale e mban lexuesin të lidhur me përjetimin poetik deri në vargun e fundit. Kujtesa familjare dhe malli për njerëzit e dashur që nuk janë më, përbëjnë një nga forcat më të fuqishme të jetës shpirtërore të njeriut. Koha mund të fshijë mure e çati, por nuk mund të shuajë gjurmët e atyre që na kanë lënë në agun e jetës.
Poezia e Selaudin Gumës për vendlindjen të kujton një këngë gjeo-historike, atdhetare dhe labe, e cila e zhvendos vëmendjen nga hapësirat intime të shpirtit drejt viseve konkrete të vendlindjes. Qendra e këtij përfytyrimi poetik është fshati Luzat, pastaj Durrësi të vendosur mes maleve si fole dallëndyshesh, duke u shndërruar në një monument të kujtesës kolektive, të lidhur ngushtë me Beçishtin, fshatin e Ali Pashës, lumin Vjosa dhe gjurmët e lashtësisë.
Krijimi hapet me një imazh të lartësuar të vendlindjes: Luzati, apo fshatra të tjerë, janë vendosur në një gropishtë të mbrojtur, brenda kurorës së bukur të Shëndëlliut: “Një fole prej dallëndysheje/Në një gropishtë rrethuar,/Vendosur mes maleve/Në kurorën e Shëndëllisë.”. Gjeografia e vendit ndërthur fshatrat fqinjë: Damësin, Beçishtin dhe Kashishtin, në një mozaik të përbashkët krahinor, ku çdo vend ruan emrin, historinë dhe gjenezën e vet. Më poshtë shtrihet Kallëmi me burimet e tij të shkumëzuara, ndërsa fusha laget nga ujërat e Vjosës, të cilat ndërrojnë ngjyrë midis bardhësisë dhe blerimit. Rrugët që përshkojnë këtë trevë mbartin histori shekullore dhe lidhin vendbanimet me Beratin e me kalanë e lashtë. Në këtë peizazh historik përfshihet edhe pasarela mbi Vjosë, vepër që, sipas përfytyrimit poetik të autorit, lidhet me vizionin dhe energjinë e Ali Pashë Tepelenës.
Poezia kalon gradualisht nga përshkrimi i mjedisit te portretizimi i njeriut. Për të kaluar mbi pasarelën e gjatë treqind metra, kur fryn murrlani i ashpër, kërkohet guxim dhe qëndrueshmëri. Damsjotët përshkruhen si: njerëz trima, mikpritës, punëtorë dhe besnikë, të cilët e mbajnë mikun përmbi kokë. Fshati është zbukuruar me shtëpi, stane dhe pemë falë përkushtimit të banorëve të tij zemërbardhë.
Përdorimi i emrave realë gjeografikë, si: Damsi, Beçishti, Kallëmi, Vjosa dhe Shëndëlliu, u jep vargjeve një vlerë dokumentare dhe etnografike, duke e rrënjosur poezinë në një truall konkret historik e kulturor. Metafora “fole prej dallëndysheje” sugjeron ngrohtësi, lartësi dhe mbrojtje. Ajo e paraqet vendlindjen si një hapësirë të sigurtë, ku njeriu gjen prehje dhe identitet. Edhe përdorimi i vargjeve katërshe, me njëfarë rregullsie ritmike, krijon një kadencë epike, që të kujton marshin e udhëtarit nëpër shtigjet e vështira të Labërisë dhe Tepelenës.
Nëpërmjet kësaj poezie, poeti përcjell mesazhin, se vendbanimet tona nuk janë thjesht koordinata gjeografike, por streha të shpirtit, të lidhura ngushtë me historinë, trimërinë, bukurinë e natyrës dhe mikpritjen e pakushtëzuar të njerëzve të ndershëm. Të flasësh poetikisht për vendlindjen dhe të mos kujtosh Vjosën, lumin e egër që përshkon malet dhe freskon këmbët e tyre, për poetin do të ishte një mungesë motivore, të cilën ai nuk ia lejon vetes. Vjosa përbën një identifikim poetik për poetët e rapsodët e trevës së Tepelenës. Ajo është njëkohësisht simbol i natyrës, i historisë dhe i identitetit krahinor: “Vjosë moj, të fali Zoti,”
Kjo poezi është një himn natyror, gjeo-mitik dhe ekologjik, i cili e përqendron vëmendjen te madhështia e lumit Vjosa. Ndryshe nga subjektet e mëparshme intime apo krahinore, këtu fokusi vendoset te rrjedha e fuqishme e ujit, që buron nga Pindi, çan malet, lidh legjendat dhe mbart një histori shumë më të vjetër se vetë njerëzimi dhe shtetet. Poezia nis me portretizimin e Vjosës si një fuqi e vrullshme natyrore, e cila buron larg, nga malet e Pindit, dhe është e destinuar të rrjedhë pa u ndalur. Në verë, ujërat e saj marrin një blerim të kulluar, ndërsa gjatë rrebesheve zbardhen dhe bëhen të ngjashme me qumështin. Rrjedha e saj, në një gjatësi prej rreth tetëqind kilometrash, përpara se të derdhet në det, shërben si një urë lidhëse midis krahinave, popujve dhe legjendave. Vjosa është një lumë i dashur për njerëzit, pavarësisht gjuhës që flasin, sepse ujërat e saj vaditin tokën, i japin jetë dhe e mbulojnë vendin me gjelbërim.
Duke nisur nga lartësitë malore, lumi lëviz me kthesa të shumta, duke përqafuar brigjet dhe duke krijuar një peizazh të veçantë natyror. Në këtë përfytyrim poetik ndërthuret edhe mallëngjimi i autorit, i cili sjell në vëmendje, se si Naim Frashëri, poeti ynë i madh, i ka kënduar dikur këtij lumi. Vjosa trajtohet si një qenie e gjallë, e pamposhtur dhe pothuajse hyjnore, e cila duket sikur flet, mbron dhe lidh fatet njerëzore. Përdorimi i epiteteve dhe i kontrasteve pamore, përmes shprehjeve si: “blu e kulluar”, “qumësht i kulluar”, “Gryka e Këlcyrës” dhe “lumë i dashur”, krijon një skenografi të pasur pikturale.
Për poetin, lumi nuk është thjesht një pasuri ujore, por arteria jetësore e krahinës, dëshmitar i lashtësisë dhe simbol i një natyre të fuqishme e të papërkulur. Në këtë kuptim, Vjosa fiton edhe një domethënie ekologjike: ajo është një pasuri që duhet mbrojtur dhe lartësuar përjetësisht përmes artit. Vendlindja, për poetin, nuk është vetëm një topos gjeografik, por edhe një shenjë e ndritshme e dashurisë për njerëzit. Në këtë rrafsh, një vend të veçantë zë figura e nënës. Poezia kushtuar asaj i përket tërësisht motivit të sakrificës amtare, adhurimit të figurës së saj dhe ngrohtësisë së vatrës familjare.
Ndryshe nga poezitë e përqendruara te mjedisi, kujtesa historike apo peizazhi natyror, këtu boshti poetik përqendrohet te dashuria e pakushtëzuar, duart e lodhura nga puna dhe përkujdesja e përditshme që nëna u kushton fëmijëve. Zëri i saj krahasohet me ëmbëlsinë e mjaltit, ndërsa duart e rrudhura nga mundimi ruajnë një butësi të jashtëzakonshme, të ngjashme me mëndafshin, falë përkëdheljes amtare. Nëna shfaqet në një skenë të zakonshme të jetës familjare: djali kthehet nga puna dhe ajo i del përpara, e mbledh në gjoksin e saj që mban erë qumësht dhe e pyet me dashamirësi nëse është lodhur.
Lumturia e saj shprehet përmes kujdesit për rrobat e fëmijëve, të cilat i lan dhe i hekuros me aq përkushtim, sa duket sikur askush tjetër nuk mund t’i trajtojë më mirë. Në këtë mënyrë, veprimet e zakonshme të jetës familjare marrin një domethënie të thellë emocionale. Askush nuk mund ta zëvendësojë praninë e nënës. Shpirti i saj barazohet me hënën që ndriçon yjet në qiell, duke i dhënë figurës amtare përmasa hyjnore dhe universale. Edhe kur ajo shkëputet fizikisht nga jeta, vazhdon të mbetet përjetësisht e gjallë në zemrën e fëmijëve. Krahasimi i shpirtit të nënës me hënën dhe yjet e zhvendos figurën e saj nga përvoja individuale drejt një simbolike më të gjerë njerëzore. Rregullsia e strofave dhe rrjedhshmëria e vargjeve i japin poezisë një ton të ngrohtë, që herë-herë të kujton ninullën dhe përkëdheljen e pafundme të nënës: “Nuk ka në botë si zemra jote,/Zërin e ke të ëmbël si mjaltë,/Duart e tua të rreshkura nga puna/Nga përkëdhelja bëhen mëndafsh…”
Krahas poezive për vendlindjen, të cilat përbëjnë një nga shtyllat kryesore të krijimtarisë së tij, poeti trajton edhe motive të tjera, që lidhen drejtpërdrejt me hapësirën psikologjike të ankthit, trazimit shpirtëror dhe konfuzionit ekzistencial. Në poezinë “Dëshpërimi”, vetë titulli e orienton lexuesin drejt një gjendjeje të rënduar emocionale. Këtu autori nuk trajton një peizazh të jashtëm, por përballet me trazimin e ndjenjave dhe me rrëmujën që krijohet thellë brenda qenies njerëzore. Subjekti poetik hapet me një ndjenjë të panjohur, e cila ka mbirë në shpirt dhe që krahasohet me ndërthurjen e vështirë të vesës së mëngjesit, me mjegullën. Pamundësia për t’i ndarë këto dy dukuri natyrore shpreh humbjen e qartësisë mendore dhe emocionale.
Një gjendje e papritur shpirtërore shoqërohet me keqardhje dhe dëshira të forta, të cilat prodhojnë emocione të vrullshme. Energjia e grumbulluar shndërrohet në një lëmsh në zemër, ndërsa e kaluara vërshon përmes kujtimeve të shumta. Krahasimi i gjendjes së brendshme me vesën apo me mjegullën dhe me lëmshin në zemër shpreh në mënyrë të figurshme pamundësinë e njeriut për të kontrolluar emocionet e veta. Në këtë poezi, dëshpërimi nuk është thjesht një gjendje kalimtare, por një përjetim që përfshin kujtesën, ndërgjegjen dhe botën e brendshme të individit.
Një tjetër motiv me karakter të theksuar moral, filozofik dhe edukativ trajtohet në poezinë “Fjala e ligë”. Këtu vëmendja përqendrohet te fuqia shkatërruese e fjalës së keqe dhe ndikimi i saj dramatik në marrëdhëniet njerëzore. Ndryshe nga peizazhet natyrore dhe elegjitë familjare të trajtuara më parë, në këtë poezi fokusi vendoset te etika e të folurit, pasojat e fjalëve të pamenduara dhe mënyra se si ato mund të përçajnë marrëdhëniet shoqërore e familjare. Poeti shpreh idenë se fjala mund të shndërrohet në një thikë që lëndon, ndonëse, ndryshe nga arma fizike, ajo shkakton një dramë tjetër: plagë shpirtërore, të cilat mund të jenë të vështira për t’u shëruar. Përmes antitezës, autori vë përballë fjalët e matura, që sjellin mirëkuptim e lumturi, dhe fjalët e rënda, të cilat ndajnë njerëzit, mbjellin hidhërim dhe ngrenë një ortek zemërimi, që mund të tronditë edhe botën përreth.
Pavarësisht motiveve social-psikologjike që sjellin trishtim dhe nganjëherë zemërim në botën e poetit, ai nuk u dorëzohet këtyre gjendjeve. Përkundrazi, përmes poezisë përcjell idenë, se bota mbetet e bukur, pavarësisht pranisë të së keqes, por do të ishte edhe më e bukur nëse njerëzit do të dinin ta shmangnin atë. Përveç motiveve familjare, të cilat zënë një vend të rëndësishëm në krijimtarinë e poetit, ku spikat edhe poezia kushtuar gruas së tij të shtrenjtë T.G.: “Si vesë mbi petale”, poeti i këndon jo pak edhe dashurisë.
Ndër poezitë që trajtojnë këtë motiv, kemi zgjedhur “Sytë e tu”, ku spikat horizonti lirik dhe intimiteti emocional. Kemi të bëjmë me një poezi intime, pasionante dhe të ngrohtë, në të cilën vëmendja përqendrohet te bashkëbisedimi i drejtpërdrejtë me njeriun e zemrës, pagjumësia e ëmbël e natës dhe soditja e syve, të cilët shërbejnë si dritare drejt botës shpirtërore të njeriut të dashur. Përdorimi i shprehjeve si: “ëndërr blu”, “krahët letër në fluturim”, “kopsht i shpirtit” dhe “sytë e vesës” i jep tekstit një brishtësi dhe freski mbresëlënëse. Bashkëbisedimi i ngrohtë dhe thirrjet e vazhdueshme e afrojnë lexuesin me atmosferën intime dhe të sinqertë të ndjenjës. Ndërkohë, rrjedhshmëria e vargjeve dhe ritmi i lehtë krijojnë një harmoni që imiton fjalët e pëshpëritura në orët e para të mëngjesit.
Në këtë poezi, dashuria e vërtetë shfaqet si një ndjenjë që ushqehet nga prania e tjetrit, nga vëzhgimi i imtë i botës së tij shpirtërore dhe nga dëshira për të ndarë së bashku çastet e qeta të mëngjesit: “Ç’më kaq herët në mëngjes/Ç’ëndërr të solli mëngjesi blu,/A nuk të thashë se sy nuk mbylla/Iu bëra roje e syve të tu…”. Këto vargje të shkëputura nga poezia “Sytë e tu” e konkretizojnë më së miri atmosferën lirike dhe intimitetin emocional që përshkon të gjithë krijimin.
Në përfundim, mund të themi se vëllimi poetik “Vendlindja ime” i Selaudin Gumës pasqyron një botë njerëzore të pasur, ku spikat, para së gjithash, dashuria për vendlindjen, për njerëzit e afërt, familjen, gruan T.G., shokët, miqtë dhe të gjithë ata që zënë një vend të veçantë në zemrën e poetit.
Poezia e tij është e drejtpërdrejtë dhe e vetvetishme. Ajo vjen pa sforcime dhe pa përpjekje për t’u dukur. Poeti ndërton botën e vet krijuese përmes motiveve që i njeh nga afër dhe nga të cilat është frymëzuar. Kjo dëshmon se poezia e tij nuk është e kërkuar artificialisht dhe as e sajuar në një laborator krijues, por buron nga një frymëzim i drejtpërdrejtë, ndërsa vargjet piqen me vlagën e shpirtit. Kemi të bëjmë me një poezi ritmike, që herë-herë mbart intonacione të poezisë popullore, me imazhe të qarta e të kthjellëta dhe me një qëndrim ideoemocional të natyrshëm. Në të ndërthuren kujtesa individuale dhe ajo kolektive, përjetimi intim dhe identiteti labëror, dashuria familjare dhe ndjeshmëria ndaj natyrës e njeriut.
Pikërisht kjo natyrshmëri e shprehjes, kjo lidhje e drejtpërdrejtë me jetën dhe përvojën njerëzore, përbën një nga tiparet dalluese të krijimtarisë poetike të Selaudin Gumës. Vargu i tij nuk synon të ndërtojë një botë të largët e të panjohur, por të shprehë me sinqeritet atë që poeti ka përjetuar, ka dashur dhe ka ruajtur në kujtesë. Kështu, “Vendlindja ime” shndërrohet në një dëshmi poetike të dashurisë për rrënjët, për njerëzit dhe për vlerat shpirtërore që e mbajnë gjallë identitetin e individit dhe të komunitetit.
Vlorë-Tiranë, 20 shtator 2026.
