PËRTEJ BASHKËJETESËS KULTURORE: A JANË SHQIPTARËT VËRTET TË BARABARTË NË MAL TË ZI?
Analizë politike në shqip dhe anglisht
PËRTEJ BASHKËJETESËS KULTURORE: A JANË SHQIPTARËT VËRTET TË BARABARTË NË MAL TË ZI?
Çfarë na tregon një shkrim kushtuar Gzim Hajdinagës për multikulturalizmin — dhe çfarë lë pa thënë.
Nga Cafo Boga, Master në Diplomaci
9 nëntor 2026
Një shkrim i publikuar së fundmi në Facebook, kushtuar kontributit të Gzim Hajdinagës në kulturën shqiptare dhe mirëkuptimin ndëretnik në Mal të Zi, më tërhoqi vëmendjen për dy arsye. Së pari, nuk e identifikonte autorin, të cilin arrita ta zbuloj përmes kërkimeve të mia. Njohja e tij më ndihmoi ta kuptoj më mirë këndvështrimin e shkrimit. Por, mbi të gjitha, më bëri përshtypje jo aq ajo që thuhej, sa ajo që lihej pa thënë.
Përpjekjet e Hajdinagës për promovimin e kulturës, mbështetjen e artistëve dhe bashkëpunimin ndërmjet komuniteteve etnike meritojnë vlerësim. Megjithatë, të flasësh për bashkëpunimin kulturor pa trajtuar realitetin e të drejtave të pakicave do të thotë të paraqesësh një tablo të paplotë të shoqërisë malazeze.
A nënkupton bashkëjetesa paqësore edhe barazi? A mund të quhet Mali i Zi një demokraci multietnike e suksesshme, përderisa çështje të rëndësishme të barazisë politike, ekonomike dhe institucionale të shqiptarëve mbeten të pazgjidhura?
Ekspozitat, shkëmbimet letrare dhe deklaratat e respektit të ndërsjellë, sado të vlefshme, nuk mjaftojnë për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve.
Bashkëjetesa nuk është barazi
Shqiptarët dhe malazezët, të lidhur nga gjeografia dhe historia, kanë jetuar pranë njëri-tjetrit për breza të tërë, përgjithësisht në paqe, pavarësisht tensioneve dhe padrejtësive historike.
Shqiptarët kanë kontribuar në ekonominë, kulturën dhe zhvillimin politik të Malit të Zi. Mbështetja e tyre ishte veçanërisht e rëndësishme në referendumin e vitit 2006, kur shumë prej tyre shpresuan se shteti i pavarur do t’u garantonte qytetari të barabartë dhe respektim të identitetit kombëtar.
Njëzet vjet më vonë, sa janë përmbushur këto pritshmëri?
Në Mal të Zi jetojnë disa bashkësi etnike, shumë prej të cilave kanë lidhje gjuhësore, fetare ose historike. Shqiptarët dallojnë për gjuhën, traditat dhe identitetin e tyre kombëtar nga bashkësitë sllave që përbëjnë pjesën më të madhe të popullsisë.
Prania e tyre në këto troje ka rrënjë të thella historike. Duke ruajtur identitetin përmes shekujve të ndryshimeve politike e demografike, shqiptarët e konsiderojnë mbrojtjen e gjuhës dhe trashëgimisë kulturore një të drejtë themelore.
Shqiptarët nuk kërkojnë të shkëputen nga jeta qytetare e Malit të Zi. Ata kërkojnë të jenë pjesë e barabartë e saj, pa hequr dorë nga identiteti i tyre.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet integrimit dhe asimilimit.
Një shoqëri vërtet multikulturore nuk duhet t’i ngjajë një mulliri ku hidhen drithëra të ndryshme dhe del një miell i vetëm, pa dallim përbërësish. Ajo duhet t’i ngjajë një sallate ku çdo përbërës ruan veçantinë e vet, duke krijuar së bashku një tërësi.
Modeli i parë krijon njëtrajtshmëri apo asimilim; i dyti, integrim apo unitet përmes diversitetit.
Shqetësimi i shumë shqiptarëve është se, pavarësisht përkushtimit zyrtar ndaj multikulturalizmit, praktikat e disa institucioneve malazeze duket se anojnë nga modeli i parë.
Të drejtat kushtetuese përballë realitetit
Kushtetuta dhe ligjet e Malit të Zi njohin të drejta të rëndësishme të pakicave, përfshirë mbrojtjen e gjuhës, kulturës, arsimit dhe identitetit kombëtar. Këto arritje duhen vlerësuar. Por njohja ligjore nuk garanton gjithmonë zbatimin në praktikë.
A janë shqiptarët të përfaqësuar drejt në administratë, gjyqësor, polici dhe institucione të tjera, jo vetëm përmes emërimeve politike, por edhe në nivelet profesionale? A kanë përfituar komunat me popullsi shqiptare investime dhe mundësi të barabarta zhvillimi? A u ofron arsimi nxënësve shqiptarë mundësi të krahasueshme me të tjerët, duke respektuar gjuhën dhe trashëgiminë e tyre?
Mbi të gjitha, a e ndiejnë shqiptarët Malin e Zi si shtetin e tyre, ku jo vetëm ruajnë identitetin, por marrin pjesë si qytetarë të barabartë?
Këto shqetësime nuk janë të reja. Intelektualë shqiptarë, përfshirë Nail Dragën, i kanë ngritur vazhdimisht. Në vitin 2011, Stefan Wolff dhe unë trajtuam shumë prej tyre në studimin Albanians in Montenegro: Waiting for Godot? (Shqiptarët në Mal të Zi: Në pritje të Godosë?). Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, dallimi ndërmjet njohjes formale dhe barazisë reale mbetet po aq i rëndësishëm.
Edhe raportet ndërkombëtare dhe ato të shoqërisë civile kanë evidentuar mangësi në zbatimin e të drejtave të pakicave. Mali i Zi ka përparuar, por njohja e të drejtave në ligj nuk dëshmon se është arritur barazia.
Përgjegjësia e udhëheqjes politike shqiptare
Përgjegjësia nuk bie vetëm mbi autoritetet malazeze.
Për dy dekada, partitë dhe politikanët shqiptarë kanë marrë pjesë në koalicione qeverisëse, duke pasur mundësi të ndikojnë në politikat shtetërore. Por pjesëmarrja në pushtet nuk duhet të bëhet qëllim në vetvete.
Suksesi i tyre nuk matet me poste ministrore, marrëveshje politike apo paraqitje ceremoniale, por me rezultate konkrete në arsim, punësim, zhvillim ekonomik, përfaqësim institucional dhe mbrojtje të identitetit kombëtar.
Nëse njëzet vjet pas pavarësisë vazhdojnë shumë prej të njëjtave probleme, atëherë përgjegjësi duhet të mbajnë edhe përfaqësuesit shqiptarë që kanë qenë pjesë e qeverisjes.
Përfaqësimi politik pa rezultate konkrete rrezikon të mbetet thjesht simbolik.
Prova e vërtetë e multikulturalizmit
Këto vërejtje nuk e zbehin kontributin kulturor të Hajdinagës, as nuk shprehin armiqësi ndaj popullit malazez. Përkundrazi, barazia e mirëfilltë do t’i forconte marrëdhëniet ndërmjet dy komuniteteve, besimin e ndërsjellë dhe stabilitetin demokratik.
Por njohja kulturore nuk mund të zëvendësojë barazinë politike, mundësitë ekonomike dhe përgjegjësinë institucionale.
Një shoqëri multikulturore nuk matet vetëm me kulturat që kremton, por me drejtësinë dhe barazinë me të cilën i trajton njerëzit që u përkasin atyre.
Mali i Zi ka bërë përparim dhe kjo duhet pranuar. Megjithatë, prova e vërtetë e demokracisë së tij është nëse shqiptarët mund të ruajnë trashëgiminë e tyre, duke gëzuar të njëjtat mundësi, mbrojtje dhe ndikim si çdo qytetar tjetër.
Qëllimi nuk duhet të jetë shndërrimi i shqiptarëve në malazezë për nga përkatësia etnike, por që ata të mbeten krenarisht shqiptarë dhe njëkohësisht qytetarë të barabartë e të respektuar të Malit të Zi.
Ky është dallimi ndërmjet asimilimit dhe integrimit të mirëfilltë.
Kjo është çështja që shkrimi për Hajdinagën e lë pa trajtuar — dhe një debat të cilit Mali i Zi nuk mund të vazhdojë t’i shmanget.
******
BEYOND CULTURAL COEXISTENCE: ARE ALBANIANS TRULY EQUAL IN MONTENEGRO?
What a tribute to Gzim Hajdinaga reveals about multiculturalism—and what it leaves unsaid.
By Cafo Boga, M.A. in Diplomacy – November 9, 2026
A recent article Face Book celebrating Gzim Hajdinaga’s contributions to Albanian culture and interethnic understanding in Montenegro caught my attention for two reasons. First, it did not identify its author, whose identity I subsequently established through my own research. Knowing the author’s background provided additional perspective. More importantly, however, I was struck by what the article left unsaid.
Hajdinaga’s efforts to promote cultural activities, support artists, and encourage cooperation among Montenegro’s ethnic communities deserve recognition. But celebrating cultural cooperation without addressing the broader realities of minority rights risks presenting an incomplete picture of Montenegro’s multiethnic society.
Does peaceful coexistence necessarily mean equality? Can Montenegro claim to be a successful multiethnic democracy when important questions concerning the political, economic, and institutional equality of its Albanian citizens remain unresolved?
Cultural exhibitions, literary exchanges, and declarations of mutual respect, however worthwhile, cannot alone answer these questions.
Coexistence Is Not Equality
Albanians and Montenegrins, brought together by geography and history, have lived alongside one another for generations, generally in peaceful coexistence despite periods of tension and historical grievances.
Albanians have contributed significantly to Montenegro’s economy, cultural diversity, and political development. Their support was particularly important during the 2006 independence referendum, when many placed their hopes in a sovereign, democratic Montenegro that would guarantee equal citizenship while respecting their national identity.
Twenty years later, how fully have those expectations been realized?
Montenegro is home to several ethnic communities, many sharing linguistic, religious, or historical connections. Albanians occupy a distinct position within this diversity. Their language, traditions, and national identity differ substantially from those of the South Slavic communities constituting much of the population.
Their presence in these territories is deeply rooted in history. Having preserved their identity through centuries of political, religious, and demographic change, Albanians understandably regard the protection of their language and cultural heritage as fundamental.
Albanians do not seek separation from Montenegro’s civic life. They seek full participation without surrendering their identity.
There is a profound difference between integration and assimilation.
A genuinely multicultural society should not resemble a mill into which different grains are poured, only to emerge as indistinguishable flour. Rather, it should resemble a carefully composed salad: one dish, united in purpose, yet with each ingredient retaining its distinctive character.
The first model produces uniformity; the second, unity through diversity.
The concern among many Albanians is that, despite Montenegro’s official commitment to multiculturalism, the practices of some state institutions may favor the first model over the second.
Constitutional Rights Versus Reality
Montenegro’s Constitution and legislation recognize important minority rights, including protections for language, culture, education, and national identity. These achievements deserve acknowledgment. Yet rights written into law and rights experienced in everyday life are not necessarily the same.
Are Albanians fairly represented in public administration, the judiciary, law enforcement, and other state institutions—not merely through political appointments but throughout the professional ranks? Have Albanian-inhabited municipalities received equitable public investment and economic opportunities? Does the education system provide Albanian students with comparable opportunities while respecting their language and heritage?
Most importantly, do Albanians feel that Montenegro is equally their country—not simply a state where they may preserve their identity, but one in which they participate as equal partners?
These concerns are hardly new. Albanian intellectuals, including Nail Draga, have raised them repeatedly. In 2011, Stefan Wolff and I examined many of these issues in our study, Albanians in Montenegro: Waiting for Godot? Fifteen years later, the distinction between formal recognition and substantive equality remains relevant.
International assessments and civil society reporting have also identified shortcomings in implementing minority protections. Montenegro has made progress, but legal recognition alone does not establish that equality has been achieved.
The Responsibility of Albanian Political Leadership
Responsibility does not rest solely with the Montenegrin authorities.
For two decades, Albanian parties and politicians have participated in governing coalitions, gaining opportunities to influence policy and advance their communities’ interests. Yet participation in government must never become an end in itself.
Their success should be measured not by ministerial positions, political agreements, or ceremonial appearances, but by tangible improvements in education, employment, economic development, institutional representation, and protection of national identity.
If many of the same grievances persist twenty years after independence, accountability must extend to Albanian representatives who have participated in governing the country.
Political representation without measurable results risks becoming symbolic rather than substantive.
The Real Test of Multiculturalism
None of these observations diminishes Hajdinaga’s cultural contributions, nor should criticism of state policies be mistaken for hostility toward the Montenegrin people. Genuine equality would strengthen relations between Albanians and Montenegrins, reinforce mutual trust, and contribute to Montenegro’s democratic stability.
But cultural recognition cannot substitute for political equality, economic opportunity, or institutional accountability.
A multicultural society is measured not simply by how many cultures it celebrates, but by how fairly it treats the people who belong to them.
Montenegro has made progress, and that progress deserves recognition. Yet the true measure of its democracy is whether Albanians can preserve their heritage while enjoying the same opportunities, protections, and influence as every other citizen.
The goal should not be to transform Albanians into ethnic Montenegrins, but to ensure that they can remain proudly Albanian while being equally respected citizens of Montenegro.
That is the difference between assimilation and genuine integration.
That is the conversation the article about Hajdinaga does not address—and one Montenegro can no longer afford to avoid.
