Tregime nga Silke Liria Blumbach

Ndarja

 

Ja po priste zogu i madh. Ishte gati ta gëlltiste Sarën në barkun e hekurt për ta mbartur përtej detit gjer në vendet e ftohta nga kishte ardhur. Nuk e pati bindur dot nëpunësin e aeroportit ta linte Sokolin ta përcillte deri në shkallën e avionit.

Avioni ishte i njëjtë si para dy javësh. Edhe stjuardesi dhe stjuardesja ishin të njëjtët dhe e përshëndetën me një buzëqeshje aq të gjerë saqë i shpërtheu kufijtë e kortezisë. Sokolin e kishte lënë në sallën e pritjes. Nuk ishin puthur. As koha as vendi nuk ishin të përshtatshëm. Aeroporti qenkej vend publik. Askush nuk duhet ta dinte për momentin.

Vetëm një muaj, dhe do të takoheshin në Paris, ku do t’i ngjiteshin kullës Eiffel deri në majë, atje ku çeliku lëkundet derisa të trembesh. “Do të kesh aq shumë punë saqë s’do të marrësh vesh sa shpejt do të kalojë koha,” ia kishte thënë shoqja, e cila për të në filxhanin e kafes kishte parë një qiell të hapur me plotësimin e të gjitha ëndrrave.

Sara u ul afër dritares së rrumbullaktë. Pasagjeri pranë saj, të cilit i tregoi fotografitë e pushimeve, ishte sipërmarrës nga Kruja. “Më duket se e dashuron këtë, – tha bashkudhëtari dhe dëftoi me gisht mashkullin me të cilin kishte dalë në njërën prej pozave. Personalitet i njohur. Si e dinte? – Jo, s’është ky, – iu përgjigj, – shoku im quhet Sokol. – Emri i tij special, jozyrtar, enkas e vetëm për Sarën. Krutani bëri po pa fshirë shenjën e mosbesimit nga fytyra.

Zogu i madh i kompanisë ajrore i depërtoi dhe kapërceu retë. Tani gjithë aeroplani zhytej në një banjë drite. Iu afruan gjithnjë e më shumë diellit. Edhe kur Sara mbylli sytë, drita nuk e braktiste më.

Sa ngushëllim të fluturonte pothuajse brenda diellit të lëngët, rrezet e të cilit u përhapën në trupin e saj duke dëbuar nga truri çdo mendim të zi deri një ekzil të përkohshëm. Sa ngushëllim të fluturonte tamam si një sokol, këtu, katërqind kilometra larg Parisit dhe katër ditë larg shpërthimit të katastrofës së paparashikuar, kur u rrëzuan të gjithë zogjtë nga të gjithë qiejt e imagjinatës.

 

 

Janë kryer punët

 

Janë kryer punët. E lodhur, Marija ulet në karrige dhe e fshin djersën nga balli. Sa të rënda paskan qenë! Sa të rënda … dhe sa të pista. Prandaj e ka pastruar prapë kuzhinën.

Qeset i ka mbushur. Të mëdha ishin dhe prej një materiali të mirë, shyqyr shyqyr. I ka mbushur plot dhe me to ka shkuar buzë Lanës. Ka aq shumë pisllëk në lumë saqë dy qese më shumë nuk dalin në sy.

Po sa të rënda paskan qenë qeset! Për fat të mirë askush nuk e ndaloi kur i mbartte deri tek Lana. Askush nuk e pyeti as për duart.

Ato i lau pastaj. Jo një herë as nuk dhjetë herë, por aq shpesh saqë nuk numërohej dot më. Orë me radhë i ka kaluar pranë çesmës. Para kësaj, Marija e ka pastruar dyshemenë e kuzhinës, ku kishin mbetur disa njolla prej një ngjyre të padefinueshme midis së kuqes dhe bojëkafes. Para kësaj e ka larë thikën. Nesër do të mund të gatuajë mish ose të presë bukë me të përsëri.

Vërtet janë kryer të gjitha punët. Po ja që ndodh ajo që Marija, e rraskapitur në karrige, kurrë s’do të kishte pritur në jetë. Burri i saj, ai që e kishte rrahur aq shpesh, fillon t’i mungojë, ndonëse ajo di fort mirë se kurrën e kurrës nuk do të kthehet më.

Marijes i dalin lotë nga sytë. I rrjedhin poshtë mbi faqet, se ka vetëm një dëshirë: të jetë edhe ajo në qeset prej plasmase në fund të Lanës, bashkë me të shoqin, e copëtuar edhe ajo.

E copëtuar qenka dhe ajo.

 

Makina

 

Kishte ardhur nga vendet e lakmuara përtej detit për të kaluar vitet e fundit në rrugët tona të plasaritura si buzët në të ftohtën e dimrit. Kishte vendin e nderit para pallatit tonë, dhe çdo mbrëmje i luteshim Zotit që makina të qëndronte tek ne, të mos kthehej prapë nga kishte ardhur, dhe çdo mëngjes kënaqeshim kur e shihnim nga dritarja lart shokun tonë me katër rrota.

Babi e kishte blerë në portin e makinave. Kështu e quanim ne fëmijët atë vend të shëmtuar ku bliheshin makinat, sepse nuk ndodhej larg portit të vërtetë për anijet. Ishte një benc plak që po kalonte javët e fundit të jetës mbi gropat dhe baltën në pejsazhet tona mahnitëse. Ia prezantuam makinës të gjithë kushërinjtë, dhe në fundjavë e tërë familja i hipej bencit plak për të zbuluar ndonjë mal a plazh të paparë.

Kur të rriturit përgatisnin piknikun, unë ulesha pranë një rrote të mikut tonë katërrrotash dhe bisedoja me të. Kisha aq shumë për të pyetur, sidomos për vendin nga kishte ardhur dhe për vendet që kishte parë. E përkëdhelja gomën e plasur, ku nga të çarat më buzëqeshnin të gjitha rrugët që kurrë nuk do t’i shihja, por ku kjo makinë, qe tani ishte bërë shoku ynë besnik, kishte ecur me shpejtësi marramendëse.

Ende më kujtohet dita kur bënim një piknik në malësi buzë një liqeni dhe kur unë zbulova në rrotën e pasme majtas një kokrrizë pluhuri që nuk dukej si pluhuri i rrugëve tona. Mua m’u duk si një dhuratë që makina jonë e dashur na kishte sjellë nga vendlindja e vet. Dhe unë, para se ta zbulonin ndoshta të rriturit, e laga gishtin me pështymë, e kapa kokrrizën dhe e futa në gojë.

 

 

Plaga

 

Si një shpellë e hapur, Plaga shtrihej në gjerësi, e madhe, dhe pikonte gjak. Pikonte rrëke perronj të vegjël, që përreth saj formonin një yll me cepa të holla.

Ishte një plagë pa njeri, që as nuk plagoste as nuk ishte plagosur, vetëm një plagë-plagë, për të cilën askush nuk habitej sepse kishte qenë gjithmonë një pjesë e jetës. Prandaj askujt nuk i kishte vajtur mendja t’i vinte një fashë ose të thërriste ndonjë mjek. Trajtimet, mjekimet, shërimet nuk ishin bërë për të. Shëroheshin njerëz, por jo plaga të veçuara. Kjo plagë nuk ekzistonte për t’u shëruar. Do të ishte absurde po të ekzistonte vetëm e vetëm për t’u zhdukur, pa asnjë kuptim tjetër. Jo, Plaga jonë ekzistonte për të ekzistuar, për të qenë plagë, një plagë e hapur.

Kuptimi i saj ishte të ndodhej para syve të njerëzve mu kur nuk e kujtonin më. Kur fëmijët e thithur në lodër, bujqtë e shkrirë në farë, minatorët e lëngët në metal e kishin harruar, Plaga, që mendjet e urta e kishin quajtur Plagën e Plagëve ose Nënën e Plagëve ose shkurtimisht Nënë Plagë, shfaqej përpara atyre njerëzve gjoja të lumtur, për t’ua përkujtuar polin tjetër të gjallërisë. Kjo ishte e domosdoshme për t’i kthyer në rendin e rëndë të respektit.

Për këtë arsye njerëzit kujdeseshin me përkushtim për atë Plagë të Shenjtë pa trup. E ruanin nga mjekët dhe nga industria farmaceutike, dhe ata që konsideroheshin të denjë për detyrën e një roje të Plagës afroheshin me një adhurim të veçantë. Nganjëherë përhapej fjala për fuqinë shëruese të Nënë Plagës, por rojat e Plagës, që me kalimin e kohës ishin shndërruar në dijetarë-priftërinj, e mohonin vendosmërisht këtë gojëdhënë.

Me gjithë dijen që breza të pashtershme e kishin mbledhur dhe transmetuar, unë u çudita jashtë mase kur e pashë papritmas Plagën në kopshtin tim.

 

 

Dhurata

 

Ia dhashë binjakut gërshetën time.

Atë gërshetë që e kisha thurur në ditën para operacionit, gjatë odisesë nga një mjek tek tjetri, në labirintin dimërftohtë të klinikave të vjetra dhe të shëmtuara. Infermierja më dha shirit ngjitës, me të cilin lidha lart e poshtë tre gërsheta: për nënën, për shokun, për binjakun. Me ata tre gërsheta pipieskë dëgjova shpjegimet e anestezistit para se kapa gërshërën e mpirë për t’u kthyer nga vasha romantike flokëgjatë në një gocë me kokë moderne. Koha e androgjinisë me tensionin tërheqës dhe ngatërrues mes kokës mashkullore dhe trupit femëror erdhi më vonë, kur epirubicini dhe ciklofosfamiti kishin kryer punën e tyre si floktarë më të mirë në botë.

Kur u ktheva në Tiranë.

Në Tiranën time që vërshonte nga dritë, dritë, dritë, nga ngrohtësia, shpresa, dashuria pas javëve të pafund nën bombardimin atomik në miniaturë, pas traumës së spitalit me një tub në krah, tjetrin në këmbë dhe tjetrin e futur brutalisht në hundë, në grykën e acaruar, në stomakun e helmuar, një përdhunim mjekësor në petkun e mbijetesës.

Mbijetesa ishte Tirana.

Tirana, kujtimi i së cilës ma shtrëngon grykën dhe më sjell në sytë pikat e detit të afërt. U përqafova me shokët e mi dhe me diellin që ndriçonte mbi palmat e Rinasit. U habita me gjelbërimin pranveror të paparë të tarracave në këtë kopsht parajsor që më ishte bërë vendlindja shpirtërore. U ambientova me një shpejtësi që më çuditi deri në cipëzat e zemrës. Kudoherë fytyrat e popullit tim, siç e kisha ndier që në vizitën e parë, një përshtypje që më përshkonte dhe lumturonte prapë, po tashti e dliruar nga ekstaza irreale të ardhjes së parë në tokën time të vjetër. Ja miqtë e mi nga populli aq i huaj dhe gjoja i pakuptueshëm, gjaku i të cilëve më ishte më i përafërt se gjaku i të afërmve të mi, dhe ndër këtyre miqve më kishte pritur binjaku im.

Ia dhashë gërshetën e prerë që e kisha ruajtur në një qese të thjeshtë prej plastmase. Ia dorëzova një pjesë të vetes sime.

 

 

Stilografi

 

Stilografi ishte i ndaluar. I perkiste vëllait të madh, që pretendonte të ishte shkrimtar i madh, ndërsa nuk ishte asgjë më shumë sesa vëllai i madh.

Sot për shembull kishte dalë me djemtë e lagjes per të luajtur futboll. Sa budalla! Po të ishte shkrimtar i vërtetë, nuk do të luante me fëmijët e tjerë, por do të ulej tërë ditën në dhomë duke mbushur rresht pas rreshti në fletore.

Pikërisht këtë ëndërr e kishte Nina. Të mos shkonte më në shkollë. Shkolla nuk ia vlente fare dhe fletoret ishin tepër të bukura për t’i harxhuar me formula matematike ose me hartime që nuk interesonin askënd.

Por misteri i krijimtarisë së vëllait ndodhej në stilografin e zi në formën e një puroje të trashë nga ishulli i kuq i Kubës. Ishte një dhuratë nga njëri prej mysafirëve kubanë që kishin ardhur për vizitë para kohësh që tani ishin ndaluar të përmendeshin.

Ky stilograf mbante detin e shndërruar nga Adriatiku në Atlantik, mbante ritme të nxehta dhe ëmbëlsirën symbyllur të fushave të sheqerit. Vëllai po luante futboll. Shumë mirë. Do të kthehej vetëm për darkë. Nina do të kishte tri orë të tëra për të shkruar me stilografin e ndaluar.

Në majën e këmbëve iu afrua tryezës së vëllait, hapi sirtarin e mesëm dhe nxori stilografin e trashë kuban. Një fletore të zbrazët e kishte marrë me vetë. Nina e hapi në faqen e parë dhe nisi së shkruari:

“Jam një vajzë nga Saranda…”.

 

Ceremonia

 

Deti ishte aq i largët atë natë.

Sara kishte dalë nga spitali duke i bindur një thirrjeje të brendshme, duke ndjekur një impuls pa ditur se ku do ta çonin hapat, sepse ky qytet me spitalin nuk ishte qyteti i saj. Nga Rruga e Berlinit i pëlqeu emri, ndërsa në rrugë të tjera e tërhoqën pemët e dritat.

Më në fund arriti në një vend ku prapa një grumbulli dheu dhe disa bazamenteve të drunjta ngriheshin ndërtesa imponuese. Sara kaloi një portë dhe arriti në një oborr të madh. Një tregues i tha se ndodhej në universitet. Këtu i ndiqte studimet një shoqe e saj, vetëm që studionte ditën, dhe tani ishte natë, dhe shoqja gjendej në anën tjetër të jetës ose shkurtimisht në anën e jetës.

Sara i ra rrotull ndërtesës së fundit deri në një lëndinë me një grumbull tjetër dheu, më larg rrugës me qarkullimin e saj. Ja, Sara kishte arritur në vendin që këmbët e saj e kishin kërkuar dhe që udhëheqësja e saj e brendshme e njihte. Kishte arritur në vendin ku do ta kryente ceremoninë per të cilën kishte dalë nga spitali.

Ngriti mbi grumbullin e dheut. Këpucët e saj u fundosën pak në dhe. Në majë ndaloi për ta mbledhur veten. Hodhi shikime përreth a mos kishte njeri që mund të tallej me të. Atëherë, në qetësinë e kaltër të errët, zuri të thërriste:

“Moj Shqiponjë!”

Fjalët e Sarës e prenë ajrin me patos kumbues. I përsëriti për t’u mësuar me zërin e vet solemn.

“Moj Shqiponjë!” Fjalët ia shtuan guximin, saqë vazhdoi duke u ndier gjithmonë e më e sigurtë.

“Ti më ke thirrur dhe unë kam ardhur, unë, fëmija jote besnike.

– Moj Shqiponjë, që ti kërkon sakrificën më sublime për ta shpërblyer me bujari të paparë, me kaq po të jap ty atë që dua më shumë në jetë. Merre të fejuarin tim, Albertin. E largoj në emër të lirisë. More Albert, tani e tutje ti je krejtësisht i lirë për të gjitha rrugët e rruzullit tokësor.

– Dhe unë po jap besën time se do të kem gjithmonë në zemër Shqipërinë time. E përsëris betimin që dhashë pranë shpatës së Skënderbeut: se jetën time do t’ua kushtoj shqiptarëve, popullit tim.

– Zoti e bekoftë Shqipërinë!

Sara mbajti një minutë heshtje duke ngritur lart drejt qiellit shqiponjën e artë të varur në gjerdanin e përditshëm. Pastaj iu kthye rrugës. Me vështirësi e gjeti udhën në të cilën kishte ardhur. Pasiguria në errësirë ia bëri të kuptonte tani ata luftëtarët e lirisë, tek të cilët dashuria për atdheun e Sarës bënte që ata të kapërcenin çdo frikë. Më në fund i kuptoi ata që ishin të gatshëm ta sakrifikonin jetën.

Për t’u lidhur prapë me botën e rëndomtë tokësore, ajo vendosi të hante diçka në një McDonalds.

 

Gondvana

 

Ishte njëherë një qytet

Në këtë qytet bashkëjetonin njerëz të mirë si motra dhe vëllezër

Një det e përshkonte këtë qytet

ORHAN VELI

 

Emri im duhet të jetë më shumë se një grumbull tingujsh të bukur ose një nder që iu bë familjes sime. Cilat janë meritat e mia? Dhe çfarë meritoj? Çfarë meriton njeriu, dhe mos e meriton vetëm për shkak të meritave, gjë që na mësuan dhe që nuk dua ta besoj?

Unë, Merita Shala, meritoj lumturi. Meritoj dashuri dhe liri, ndonëse në shoqërinë ku jam lindur këto të dyja duken të papajtueshme për ne femrat. Me Ilirin, pavarësisht nga emri i tij, ato definitivisht janë të papajtueshme.

Në fund të fundit, e meritoj veten time.

Meritoj të jetoj jetën time, sidomos në qoftë se nuk është vetjake, por në shërbim të të tjerëve. Secili le të shërbejë siç dëshiron. Ajo që do të zërë vendin tim tek Iliri, në shtëpi. Unë, Merita Shala, në Kabul dhe gjetiu.

Ah, përse ne femrat shqiptare nuk mund të duam edhe burrin, edhe njerëzimin?!

 

ISHTE NJË KOHË KUR EKZISTONTE VETËM AJO.

DHE ERDHI KOHA KUR U BË SHTATZËNË NGA VETË IMPULSI KRIJIMTAR. NGAQË NUK EKZISTONTE GJË TJETËR PËRVEÇ ASAJ, AJO U BË SHTATZËNË NGA VETVETJA. U BË E RRUMBULLAKTË SI TOKA VETË.

DHE AJO LINDI DY FËMIJË BINJAKË, NJË FEMËR DHE NJË MASHKULL, DHE PREJ ASAJ LINDJEJE BOTA ËSHTË E NDARË NË FEMRA DHE MESHKUJ.

JU, QË JETONI NË VENDIN E ILIRËVE, TANI I ADHURONI KËTA BINJAKË, KURSE KOHA E ASAJ MBAROI. FEMRËN E QUANI ARTEMIS DHE E ADHURONI NË NEOKASTËR. AJO ËSHTË HYJNESHA E HËNËS. NDËRSA MASHKULLIN, QË ËSHTË HYU I DIELLIT, E QUANI APOLLON DHE E ADHURONI, SIÇ DIHET, NË BUTHROTOS.

Thashë që shkoj në Kabul për t’i ndihmuar vajzat dhe gratë afgane, por në radhë të parë shkoj në Kabul për t’u çliruar nga Iliri. Si afganet, që u çliruan nga “burka“.

Në Kabul mungon deti. Mungon aq shumë sa në Kosovë dhe në pjesën e kinse “parajsës perëndimore” ku kam jetuar për ca kohë. Mungon ai det që ndan dhe lidh njëkohësisht duke i treguar gjithësecilit se brigje të ndryshme nuk mund të jenë gjë tjetër përveç brigjeve të ndryshme. Nuk më mungon deti i Ilirit, i Ulqinit, por më mungon deti që kohët e fundit kam parë aq shpesh në ëndrrat, ky det me qytetin herë të bardhë, herë të artë me emër kumbues dhe misterioz.

Kabuli është një det toke, me shtëpi prej toke të ngurtësuar, me ujë prej toke të ngjitur, që nuk rrjedh më dhe prandaj nuk pihet dot, me erë prej toke të hollë, që futet thellë në mushkëritë dhe nga nuk shpëtohesh dot. Kjo është frymëmarrja e pamëshirshme e Kabulit, që unë e kam zgjedhur vetë, tamam për të marrë frymë lirisht përsëri.

ISHTE NJË KOHË KUR EKZISTONTE VETËM PANGEA. U NDA PANGEA NË VERI DHE NË JUG, DHE AJO LINDI GONDVANËN.

GONDVANA ISHTE JUGU. GONDVANA ISHTE NJËSH PO ASHTU. KJO SHIHET ENDE SOT. KA LUMENJ ATJE QË MBARUAN TË JENË LUMENJ DHE QË MEGJITHATË VAZHDOJNË TË JENË LUMENJ OSE SË PAKU KUJTIMET E LUMENJVE PËR ATA QË KANË SHIKIMIN E GJEOGRAFËVE OSE POETËVE, DHE ATA LUMENJ DËSHMOJNË PËR ATË NJËSI TË LASHTË.

DHE ERDHI DITA KUR U NDA EDHE GONDVANA NË DY. NË KUNDËRSHTIM ME HJYNESHËN, QË LINDI ARTEMISIN DHE APOLLONIN DUKE MBETUR VETVETJA, GONDVANA, DUKE LINDUR AFRIKËN DHE AMERIKËN JUGORE, U ZHDUK. GONDVANA, KY KONTINENT ME EMRIN AQ TËRHEQËS SA ATO QYTETE MISTIKE JUGORE KU MUND TË PROJEKTOSH TË GJITHA ËNDRRAT E BOTËS NË ZANORET KUMBUESE, GONDVANA MBAROI SË EKZISTUARI.

Në buzë të gjumit në ulësen e avionit që m’i afron gjithmonë e më shumë Kabulit, AJO m’i mbyll sytë, me një butësi që më kujton buzët e Ilirit, por vetëm për një çast kalimtar, sepse te AJO nuk ka vend as për Ilirin dhe as për mua. Sepse AJO, duke qenë dhe duke mbetur njësh, i zgjidh të gjitha ndarjet e përçarjet, të gjitha dallimet e zhvillimet, dhe prandaj as nuk shtrohet pyetja më për lirinë a për meritat…

 

Tiranë 2000.