Cafo Boga: A po përpiqet Michael Granoff të bëhet një Harry Fultz i ri?
9 maj 2026
“Institucionet janë hija e zgjatur e njerëzve.” — Ralph Waldo Emerson
Aura Amerikane në Shoqëritë në Tranzicion
Ekziston një fenomen i përsëritur në vendet në zhvillim ose në tranzicion, i cili rrallë diskutohet hapur, por kuptohet gjerësisht në praktikë: individë nga Shtetet e Bashkuara — shpesh me një profil profesional mesatar në vendin e tyre — shkojnë për të kryer detyra të caktuara dhe perceptohen menjëherë si figura me autoritet të jashtëzakonshëm. Vetëm për faktin se janë amerikanë dhe të lidhur me projekte apo misione të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara, atyre u atribuohet një status shumë më i madh sesa mandati apo ekspertiza reale që mund të kenë.
Ky perceptim nuk krijohet gjithmonë nga vetë individët. Shpesh ai është produkt i kushteve lokale: institucione të dobëta, varësi nga mbështetja e jashtme dhe prirja për ta barazuar lidhjen me Perëndimin me kompetencë superiore. Me kalimin e kohës, ky fenomen fillon të turbullojë kufirin mes përgjegjësisë institucionale dhe ndikimit individual.
Dy figura — të ndara nga gati një shekull — ilustrojnë këtë fenomen në mënyra të ndryshme: Harry T. Fultz dhe Michael Granoff.
Harry Fultz dhe Ndërtimi i Kapitalit Njerëzor
Kur Harry Fultz mbërriti në Shqipëri në vitet 1920 nën kujdesin e Kryqit të Kuq Amerikan, ai hyri në një vend që i mungonin edhe themelet më bazike institucionale. Misioni i tij nuk ishte të ndërtonte projekte, por të ndërtonte njerëz. Shkolla profesionale që ai themeloi kultivoi disiplinë, aftësi teknike dhe etikë profesionale, duke nxjerrë një brez të aftë të kontribuonte në ndërtimin e shtetit modern shqiptar. Roli i tij ishte kryesisht arsimor dhe operacional, jo politik. Fultz nuk kërkoi ndikim të përhershëm. Ai ndërtoi kapacitete dhe më pas u tërhoq, duke lënë pas njerëz të aftë të vazhdonin atë që ishte krijuar.
Trashëgimia e tij nuk u mat me dukshmërinë e ndikimit të tij, por me qëndrueshmërinë e institucioneve dhe njerëzve që ai la pas. Pikërisht për këtë arsye trashëgimia e tij i mbijetoi edhe periudhës komuniste, kur institucioni vazhdoi të funksiononte nën emrin “Politeknikumi 7 Nëntori”, për t’u rikthyer më pas si Instituti Harry Fultz pas rënies së regjimit në vitin 1992.
AAEF: Një Model i Suksesshëm Tranzicioni
Ajo që shpesh anashkalohet në diskutimet publike është fakti se Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF) nuk ishin e njëjta organizatë, edhe pse njëri evoluoi nga tjetri. Kuptimi i këtij dallimi është thelbësor për të kuptuar si sukseset ashtu edhe polemikat që pasuan.
AAEF u krijua në fillim të viteve 1990 si pjesë e përpjekjeve të qeverisë amerikane pas Luftës së Ftohtë për të ndihmuar tranzicionin e Evropës Lindore drejt demokracisë dhe ekonomisë së tregut. Ndryshe nga programet tradicionale të ndihmës, ai u konceptua si një institucion investimesh i pavarur, i financuar me fonde publike amerikane, por i menaxhuar me mbikëqyrje profesionale të izoluar nga politika e përditshme. Bordi origjinal i Drejtorëve u emërua nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara dhe përbëhej nga profesionistë shumë të respektuar, ndër të cilët unë isha i vetmi anëtar me origjinë shqiptare.
Në shumë drejtime, AAEF rezultoi jashtëzakonisht i suksesshëm. Ai investoi në sektorë kyç të ekonomisë shqiptare në zhvillim, promovoi standarde moderne biznesi dhe ndihmoi në krijimin e institucioneve që më vonë u bënë shtylla të infrastrukturës financiare të vendit. Ndër sukseset më të rëndësishme ishte krijimi i Bankës Amerikane të Shqipërisë, e cila më vonë iu shit Intesa Sanpaolo për afërsisht 157 milionë dollarë. Edhe më e rëndësishme ishte se AAEF solli praktika menaxheriale dhe kontrolle të brendshme që reflektonin standardet e ekonomive të zhvilluara perëndimore.
AADF dhe Humbja e Mbështetjes Institucionale
Kur mandati investues i AAEF përfundoi, Bordi krijoi AADF si një fondacion trashëgimie për të vazhduar mbështetjen e zhvillimit të Shqipërisë përmes një axhende më të gjerë të fokusuar në arsim, sipërmarrje, zhvillim lidershipi, turizëm kulturor dhe eko-turizëm. Pikërisht këtu institucioni hyri në një territor shumë më kompleks.
Një dallim kritik mes AAEF dhe AADF është se ky i fundit nuk operonte më nën të njëjtin kuadër institucional dhe mbikëqyrës që kishte karakterizuar modelin origjinal të Enterprise Fund. AAEF ishte krijuar si pjesë e një strategjie të qartë të qeverisë amerikane, të lidhur me tranzicionin demokratik dhe ekonomik pas Luftës së Ftohtë, dhe funksiononte brenda një strukture të lidhur ngushtë me USAID-in dhe objektivat më të gjera të politikës së jashtme amerikane.
AADF, ndërkohë, evoluoi ndryshe. Edhe pse lindi si institucion trashëgimie i AAEF dhe ruajti prestigjin e origjinës së tij amerikane, marrëdhënia operative me USAID-in u bë gradualisht më e zbehtë dhe më indirekte. Me kalimin e kohës, ndërsa Fondacioni u bë financiarisht i pavarur dhe institucionalisht autonom, mbikëqyrja e jashtme duket se u reduktua ndjeshëm.
Ky proces u thellua edhe më shumë kur vetë USAID kaloi nëpër ristrukturime institucionale dhe u integrua gjithnjë e më tepër nën ombrellën strategjike të Departamentit Amerikan të Shtetit. Çfarëdo lidhjeje apo mbikëqyrjeje joformale që mund të kishte ekzistuar dikur mes AADF dhe USAID, të paktën nga jashtë, duket se pothuajse u zhduk.
Megjithatë, në Shqipëri AADF vazhdoi të perceptohej jo thjesht si një fondacion i pavarur, por efektivisht si “amerikanët”. Në një vend ku iniciativat e mbështetura nga Amerika mbartin peshë të jashtëzakonshme politike dhe institucionale, ky perceptim i dha Fondacionit një nivel ndikimi dhe deferencë shumë më të madh sesa ai i një organizate të zakonshme private, edhe pse ai nuk funksiononte më nën të njëjtin kuadër që kishte përcaktuar fillimisht AAEF.
Trashëgimia Kulturore dhe Çështja e Pronësisë Kombëtare
Ndryshe nga AAEF, i cili operonte kryesisht në sferën ekonomike, AADF filloi të përfshihej gjithnjë e më shumë në fusha të lidhura ngushtë me identitetin kombëtar dhe politikat publike, veçanërisht në trashëgiminë kulturore dhe arsim.
Projektet në Butrint, Durrës dhe vende të tjera shkaktuan polemika jo sepse zhvillimi nuk ishte i mirëpritur, por sepse shumë shqiptarë filluan të perceptonin se përgjegjësi që tradicionalisht i përkisnin shtetit po formësoheshin gjithnjë e më shumë nga një fondacion privat me autonomi të jashtëzakonshme.
Transformimi i Piramidës në Tiranë u bë simbol i këtij debati më të gjerë. E ndërtuar fillimisht si muze për Enver Hoxhën, struktura mund të ishte shndërruar në një institucion serioz që do të dokumentonte kompleksitetin e plotë të periudhës komuniste shqiptare — arritjet, dështimet dhe koston njerëzore të regjimit — duke shërbyer njëkohësisht si qendër edukimi dhe atraksion turistik me rëndësi kombëtare. Në vend të kësaj, ajo u kthye në një hapësirë moderne rekreative dhe teknologjike. Disa e panë këtë si progres; të tjerë si një mundësi të humbur për reflektim historik. Në thelb, debati zbuloi një pyetje shumë më të thellë: si zgjedh Shqipëria të përballet me të kaluarën e saj.
Arsimi dhe Bujqësia: Modernizim Pa Themele
Një model i ngjashëm u shfaq edhe në arsim. Ndërsa disa iniciativa të mbështetura nga AADF sollën ide të vlefshme dhe modele të suksesshme ndërkombëtare, të tjera dukeshin të shkëputura nga realiteti institucional shqiptar. Teknologjitë e avancuara dhe metodologjitë e importuara mund të duken mbresëlënëse, por qëndrueshmëria e tyre afatgjatë bëhet e dyshimtë në një sistem që ende lufton me infrastrukturë bazike, standarde të paqëndrueshme dhe kapacitete të kufizuara institucionale.
Shqipëria sot ka më shumë universitete, më shumë programe dhe më shumë diploma se kurrë më parë, por vazhdon të humbasë shumë nga të rinjtë e saj më të talentuar. Arsimi rrezikon të kthehet gjithnjë e më shumë në një sistem certifikimi sesa formimi.
I njëjti kontradiktë është e dukshme edhe në bujqësi. Për dekada me radhë, USAID dhe programe të ngjashme investuan shumë në trajnimin e fermerëve, asistencën teknike, financimet dhe iniciativat modernizuese. Disa projekte prodhuan rezultate konkrete, por vetë sektori mbetet i fragmentuar, dobët i integruar në treg dhe me mungesë infrastrukture përpunuese dhe shpërndarëse.
Mësimi i metodave të avancuara në një sistem strukturalisht të dobët mund të japë vetëm rezultate të kufizuara. Nuk mund të instalosh sisteme të sofistikuara teknologjike në një shtëpi me çati që pikon dhe pa ngrohje apo ftohje bazike. Pa themele të forta, zhvillimi rrezikon të jetë i përkohshëm dhe jo transformues.
Sepse asnjë shoqëri nuk mund të modernizohet vërtet kur pamja ecën më shpejt se realiteti institucional.
Qeverisja, Pushteti dhe Besimi Institucional
Këto çështje çojnë në mënyrë të pashmangshme tek pyetja e qeverisjes. Me evoluimin e AADF, vazhdimësia e lidershipit u shtri për dekada të tëra. Stabiliteti dhe memoria institucionale kanë vlerën e tyre, veçanërisht në vende të karakterizuara nga paqëndrueshmëri politike, por vazhdimësia pa rinovim të dukshëm krijon perceptimin se institucionet po personalizohen në vend që të institucionalizohen.
Me kalimin e kohës, AADF zhvilloi marrëdhënie gjithnjë e më të afërta me qeveritë, veçanërisht gjatë administratës së Edi Ramës. Bashkëpunimi mes qeverive dhe institucioneve zhvillimore është natyror dhe shpesh i nevojshëm. Por në një vend ku besimi publik ndaj institucioneve mbetet i brishtë dhe akuzat për korrupsion dominojnë diskursin politik, afërsia e tepërt mes fondacioneve të pavarura dhe pushtetit politik ngjall në mënyrë të pashmangshme skepticizëm.
Kjo sfidë bëhet edhe më e vështirë në mjedise politike ku përqendrimi i tepruar i pushtetit dobëson pavarësinë institucionale dhe dekurajon pluralizmin e vërtetë intelektual dhe profesional.
Dallimi Midis Trashëgimisë dhe Ndikimit
Mbi të gjitha, Shqipëria duhet të rindërtojë besimin se institucionet i përkasin publikut — jo partive politike, interesave private apo individëve me ndikim, pavarësisht sa të lidhur apo me qëllime të mira mund të jenë.
Dhe pikërisht këtu krahasimi mes Harry Fultz dhe modelit modern të zhvillimit bëhet më domethënës.
Trashëgimia e Harry Fultz nuk u mat me numrin e projekteve që ndërtoi, me shumën e parave të investuara apo me dukshmërinë e ndikimit të tij. Trashëgimia e tij mbijetoi sepse ai ndihmoi në krijimin e njerëzve më të fortë, standardeve profesionale më të larta dhe institucioneve më të qëndrueshme.
Modeli modern i zhvillimit i përfaqësuar nga AADF ka prodhuar projekte, investime dhe iniciativa të dukshme, disa prej të cilave pa dyshim kanë vlerë. Por pyetja më e vështirë është nëse këto përpjekje e kanë forcuar pavarësinë institucionale të Shqipërisë në të njëjtën masë, apo nëse pa dashje kanë përforcuar një kulturë varësie nga ndikimi i përqendruar, strukturat e jashtme dhe afërsia politike.
Ky është standardi me të cilin duhet të gjykohet çdo model zhvillimi.
Gati një shekull më parë, Shqipëria pati fatin të përfitonte nga individë që kuptonin se zhvillimi i vërtetë fillon me njerëzit dhe institucionet. Ky mësim mbetet po aq aktual sot sa ishte atëherë.
Dhe ndoshta sfida më e madhe e Shqipërisë sot nuk është mungesa e projekteve, por mungesa e institucioneve mjaftueshëm të forta për ta çuar vendin përpara shumë kohë pasi projektet vetë të kenë përfunduar.
Sepse degradimi i një shoqërie fillon kur institucionet bëhen më të dobëta se individët që i kontrollojnë.
***
Cafo Boga: Is Michael Granoff Trying to Be Another Harry Fultz?
May 9, 2026
“Institutions are the lengthened shadow of men.” — Ralph Waldo Emerson
The American Aura in Transitional Societies
There is a recurring phenomenon in developing or transitional countries that is rarely discussed openly, yet widely understood in practice: individuals from the United States—often of average professional standing in their own country—arrive to carry out specific assignments and are quickly perceived as figures of exceptional authority. Simply by virtue of being American, and associated with a project or mission supported by the United States, they are elevated in status—sometimes far beyond their actual mandate or expertise.
This perception is not always created by the individuals themselves. It is often the product of local conditions: weak institutions, dependence on external support, and a tendency to equate foreign affiliation with superior competence. Over time, however, this dynamic can blur the line between institutional responsibility and individual influence.
Two figures—separated by nearly a century—illustrate this phenomenon in different ways: Harry T. Fultz and Michael Granoff.
Harry Fultz and the Building of Human Capital
When Harry Fultz arrived in Albania in the 1920s under the auspices of the American Red Cross, he entered a country lacking even the most basic institutional foundations. His mission was not to build projects, but to build people. The vocational school he founded cultivated discipline, technical competence, and professional ethics, producing a generation capable of contributing to the formation of a modern Albanian state. His role was primarily educational and operational rather than political. Fultz did not seek permanent influence. He built capacity and eventually stepped aside, leaving behind people able to sustain what had been created.
His legacy was not measured by the visibility of his influence, but by the durability of the institutions and people he left behind. It is precisely for this reason that his legacy survived even the communist era, when the institution continued under the name “November 7 Polytechnic School,” before being restored as the Harry Fultz Institute following the fall of the regime in 1992.
AAEF: A Successful Transitional Model
What is often overlooked in public discussion is that the Albanian-American Enterprise Fund (AAEF) and the Albanian-American Development Foundation (AADF) were not the same institution, even though one evolved from the other. Understanding this distinction is essential to understanding both their achievements and the controversies that followed.
AAEF was established in the early 1990s as part of the U.S. government’s post-Cold War effort to assist Eastern Europe’s transition toward democratic governance and free-market economies. Unlike traditional aid programs, it was conceived as an independent investment institution funded with U.S. public money but managed through professional oversight insulated from day-to-day politics. Its original Board of Directors was appointed by the President of the United States and consisted of highly respected professionals, among whom I was the only member of Albanian descent.
In many respects, AAEF proved highly successful. It invested in key sectors of Albania’s emerging economy, promoted modern business standards, and helped establish institutions that later became pillars of the country’s financial infrastructure. Among its most notable achievements was the creation of the American Bank of Albania, later sold to Intesa Sanpaolo for approximately $157 million. More importantly, AAEF introduced management practices and internal controls that reflected the standards of developed Western economies.
AADF and the Loss of Institutional Anchoring
When AAEF’s original investment mandate expired, the Board established AADF as a legacy foundation intended to continue supporting Albania’s development through a broader agenda focused on education, entrepreneurship, leadership development, and cultural and eco-tourism. It was here, however, that the institution entered far more complex territory.
A critical distinction between AAEF and AADF is that the latter no longer operated under the same institutional auspices and oversight framework that had defined the original Enterprise Fund model. AAEF was created as part of a clearly identifiable U.S. government strategy tied to post-Cold War democratic and economic transition policies and functioned within a structure closely associated with the United States Agency for International Development (USAID) and broader U.S. foreign policy objectives.
AADF, however, evolved differently. Although it emerged as a legacy institution of AAEF and retained the prestige associated with its American origins, its operational relationship with USAID became increasingly loose and indirect over time. As the Foundation became financially independent and institutionally autonomous, meaningful external oversight appears to have gradually diminished.
This process became even more pronounced as USAID itself underwent institutional restructuring and became increasingly integrated under the strategic umbrella of the United States Department of State. Whatever limited linkage or informal oversight may once have existed between AADF and USAID appears, at least from the outside, to have largely faded away.
Yet in Albania, AADF continued to be widely perceived not merely as an independent foundation, but effectively as “the Americans.” In a country where American-backed initiatives carry enormous political and institutional weight, that perception gave the Foundation a level of influence and deference far exceeding that of an ordinary private organization, even though it no longer operated under the same framework that had originally defined AAEF.
Cultural Heritage and the Question of National Ownership
Unlike AAEF, which operated primarily in the economic sphere, AADF became increasingly involved in areas closely tied to national identity and public policy, particularly cultural heritage and education. Projects in Butrint, Durrës, and elsewhere generated controversy not because development itself was unwelcome, but because many Albanians began to perceive that responsibilities traditionally belonging to the state were increasingly being shaped by a highly autonomous private foundation.
The transformation of the Pyramid in Tirana became symbolic of this broader debate. Originally built as a museum dedicated to Enver Hoxha, the structure could have been transformed into a serious institution documenting the full complexity of Albania’s communist experience—the achievements, failures, and human cost of the regime—while also serving as an important educational and tourist destination. Instead, it was repurposed into a modern recreational and technology-oriented space. Some saw this as progress; others viewed it as a missed opportunity for historical reflection. The debate ultimately revealed a deeper question about how Albania chooses to confront and preserve its past.
Education and Agriculture: Modernization Without Foundations
A similar pattern emerged in education. While some AADF-supported initiatives introduced valuable ideas and successful international models, others appeared disconnected from Albania’s institutional realities. Advanced technologies and imported methodologies may appear impressive, but their long-term sustainability becomes questionable in a system still struggling with basic infrastructure, inconsistent standards, and limited institutional capacity. Albania today has more universities, more programs, and more diplomas than ever before, yet the country continues to lose many of its most talented young people. Education increasingly risks becoming a system of certification rather than formation.
The same contradiction is visible in agriculture. For decades, the United States Agency for International Development (USAID) and related programs invested heavily in farmer training, technical assistance, financing, and modernization initiatives. Some projects produced measurable results, yet the sector itself remains fragmented, weakly integrated into markets, and lacking in infrastructure and processing capacity.
Teaching advanced methods in a structurally weak system can only achieve limited results. One cannot install sophisticated technological systems in a house with a leaking roof and without basic heating or cooling infrastructure. Without strong foundations, development risks becoming temporary rather than transformative.
For no society can truly modernize when appearance advances faster than institutional reality.
Governance, Power, and Institutional Trust
These issues inevitably lead to the question of governance. As AADF evolved, leadership continuity extended over decades. Stability and institutional memory have value, particularly in countries marked by political instability, but continuity without visible renewal can create the perception that institutions are becoming personalized rather than institutionalized. In Albania, where many already believe political and economic power is concentrated within narrow circles, such perceptions matter greatly.
Over time, AADF also developed increasingly close working relationships with governments, particularly under the administration of Edi Rama. Cooperation between governments and development institutions is natural and often necessary. Yet in a country where public trust in institutions remains fragile and allegations of corruption dominate political discourse, excessive proximity between independent foundations and political power inevitably raises skepticism.
This challenge becomes even more difficult in political environments where excessive concentration of power weakens institutional independence and discourages genuine intellectual and professional pluralism.
None of this negates the value of external support or the contributions made through these initiatives. The deeper issue is whether development models are strengthening Albania’s ability to sustain itself independently, or merely producing projects that remain dependent on personalities, funding cycles, and political alignment.
The Difference Between Legacy and Influence
Most importantly, Albania needs to rebuild faith that institutions belong to the public—not to political parties, private interests, or influential individuals, regardless of how well-connected or well-intentioned they may be.
And this is ultimately where the comparison between Harry Fultz and the modern development model becomes most meaningful.
Harry Fultz’s legacy was not measured by the number of projects he built, the amount of money invested, or the visibility of his influence. His legacy endured because he helped create stronger people, stronger professional standards, and stronger institutions capable of sustaining themselves long after he departed Albania.
The modern development model represented by AADF has produced visible projects, investments, and initiatives, some of which undoubtedly carry value. Yet the more difficult question is whether these efforts have strengthened Albania’s institutional independence to the same degree, or whether they have unintentionally reinforced a culture of dependency on concentrated influence, external structures, and political proximity.
That is the standard by which all development models should ultimately be judged.
Nearly a century ago, Albania benefited from individuals who understood that genuine development begins with people and institutions. That lesson remains as relevant today as it was then.
And perhaps Albania’s greatest challenge today is not the absence of projects, but the absence of sufficiently strong institutions capable of carrying the country forward long after the projects themselves have ended.
For the decay of a society begins when institutions become weaker than the individuals who control them.
