Ramiz Kovaçi, si një urë kulturore mes Shqipërisë dhe Bullgarisë
Nga Ivaylo Kirov, Ambasador i Bullgarisë në Tiranë
Për mua është një nder i veçantë të jem sot mes jush me rastin e 95-vjetorit të lindjes së baritonit të madh shqiptar Ramiz Kovaçi. Për mua kjo nuk është thjesht një prani protokollare. Kam edhe një kujtim personal, edhe një emocion të veçantë, sepse para tre vitesh pata nderin të jem mysafir i posaçëm në inaugurimin e bustit të tij në qytetin e tij të lindjes, në Krujë. Atëherë, ashtu si edhe sot, ndihej qartë se nderimi për Ramiz Kovaçin nuk është vetëm nderim për një artist të madh, por për një personalitet që ka lënë gjurmë të thellë në kujtesën kulturore të Shqipërisë.
Ramiz Kovaçi u përket atyre emrave që nuk mund të përmblidhen vetëm me renditjen e roleve, çmimeve dhe titujve. Po, ai është ndër baritonët më të shquar të Shqipërisë. Po, ai është mbajtës i vlerësimeve më të larta dhe njihet si një nga figurat më të mëdha të skenës kombëtare operistike. Por më e rëndësishmja është se ai është nga ata njerëz që ndërtojnë mjedis kulturor, formojnë shije estetike, shkollë dhe vazhdimësi. Pikërisht për këtë arsye emri i tij vazhdon të përmendet me respekt dhe dashuri.
Për mua, si Ambasador i Bullgarisë, është veçanërisht e çmuar që në biografinë e tij Bullgaria ka vendin e saj të denjë dhe të natyrshëm. Pas hapave të tij të parë në Tiranë, Ramiz Kovaçi vazhdoi studimet në Konservatorin e Sofjes, ku studioi pranë prof. Hristo Brambarov dhe u diplomua me medalje të artë. Ky nuk është një detaj i vogël biografik. Ky është momenti kur një talent i jashtëzakonshëm u takua me traditën e shkollës vokale bullgare, për t’u kthyer më pas në Shqipëri edhe më i pjekur, edhe më i fortë dhe edhe më i përgatitur për t’i shërbyer artit.
Por lidhja me Bullgarinë në jetën e Ramiz Kovaçit nuk është vetëm profesionale. Ajo është edhe thellësisht personale, familjare, njerëzore. Pikërisht në Sofje ai lidhi jetën e tij me bullgaren Nikoleta Lilova. Babai i saj, inxhinieri Georgi Lilov, lidhet me historinë e ndërtimit të godinës së Teatrit operistik të së Sofjes. Kështu, në fatin e Ramiz Kovaçit, Bullgaria është e pranishme njëkohësisht si shkollë, si skenë dhe si familje. Kjo është një lidhje e bukur dhe e fortë, që meriton të kujtohet, sepse tregon se si kultura i afron njerëzit dhe popujt në mënyrën më të natyrshme dhe më të qëndrueshme.
Edhe më mbresëlënëse është se kjo linjë nuk ndërpritet. Ajo vazhdon në familje — përmes Rajna Kovaçit, përmes bashkëshortit të saj Edmond Tullumani, dhe sot përmes vajzës së tyre, Ramona Tullumani. Kjo nuk është më vetëm një histori familjare. Kjo është trashëgimi. Trashëgimia e talentit, përkushtimit në punë, shijes dhe respektit për artin e madh. Dhe në këtë trashëgimi ka diçka shumë të bukur: se dashuria për Shqipërinë dhe dashuria për Bullgarinë nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën, por mund të jetojnë së bashku në një familje, në një kujtesë dhe në një traditë artistike.
Kur flasim për Ramiz Kovaçin, në të vërtetë flasim edhe për diçka më tepër se një jetë individuale. Flasim për atë afërsi shpirtërore midis Bullgarisë dhe Shqipërisë, e cila jo gjithmonë matet me dokumente zyrtare, por ruhet shumë fort në kulturë, në gjuhë, në kujtesën familjare, në skenë, në respektin për mësuesit dhe në vazhdimësinë mes brezave. Personalitete si Ramiz Kovaçi janë ura të vërteta midis dy vendeve tona — ura të ndërtuara jo prej guri dhe metali, por prej talenti, pune dhe dinjiteti njerëzor.
Më lejoni në fund t’i drejtohem me ngrohtësi të veçantë familjes. Kujtimi për një artist të madh jeton jo vetëm në arkiva, jo vetëm në regjistrime dhe fotografi të vjetra, jo vetëm në historitë e operës. Ai jeton më tepër aty ku ka dashuri, besnikëri dhe mirënjohje. Jam i bindur se me eventin e sotëm ju jo vetëm nderoni Ramiz Kovaçin, por vazhdoni praninë e tij mes nesh. Dhe kjo është ndoshta vlerësimi më i madh që një familje dhe një komunitet kulturor mund t’i japin njeriut të tyre të madh.
(Fjala e mbajtur në ceremoninë përkujtimore në Akademinë e Shkencave për 95-vjetorin e lindjes së baritonit).
