Shqipëria dhe gara e tranzicionit: Pse disa vende vrapuan dhe ne ecëm më gjatë?
Saimir Kadiu
Në dimrin e vitit 1989, kur Muri i Berlinit u shemb, Europa Lindore dukej sikur po përjetonte të njëjtën histori. Një sistem po mbyllej dhe një tjetër po hapej. Flamujt ndryshonin, partitë lindnin, kufijtë fillonin të hapeshin dhe fjalët “demokraci”, “treg”, “privatizim” dhe “Europë” hynin në fjalorin e përditshëm.
Por, pas pak vitesh, u bë e qartë se tranzicioni nuk kishte të njëjtën shpejtësi kudo.
Në Pragë, Vaclav Havel e kthente moralin e disidencës në politikë. Në Varshavë, Lech Wałęsa dhe më pas ekonomistët e “terapisë së shokut” nisën të çmontonin ekonominë e vjetër. Në Budapest, trashëgimia e reformave të viteve 1960 e kishte bërë shoqërinë më të familjarizuar me mekanizmat e ekonomisë së tregut. Në Talin, një brez i ri politikanësh vendosi të mos riparonte socializmin, por ta linte pas.
Dhe ndërsa këto vende nisën të ndërtonin rrugët e tyre drejt Perëndimit, Shqipëria doli nga tuneli pothuajse pa hartë.
Këtu qëndron një pjesë e madhe e përgjigjes.
ESTONIA: vendi që vendosi të mos humbiste kohë
Nëse do të kërkonim një nga shembujt më karakteristikë të tranzicionit të shpejtë, sytë do të shkonin te Estonia.
Pas shkëputjes nga Bashkimi Sovjetik, udhëheqësit estonezë, ndër të cilët Lennart Meri dhe më pas Mart Laar, morën një vendim strategjik: Estonia nuk do të ndërtonte një version më të mirë të sistemit të vjetër. Do të ndërtonte një shtet të ri europian.
Kjo ishte shumë e rëndësishme.
Estonia kishte një avantazh që Shqipëria nuk e kishte: kujtesën institucionale të një shteti europian para pushtimit sovjetik, lidhje shumë më të forta historike e kulturore me Europën Veriore, një shoqëri relativisht të arsimuar dhe një afërsi të jashtëzakonshme gjeografike me Finlandën dhe vendet nordike.
Por vetëm gjeografia nuk mjafton.
Estonezët zgjodhën politika të qarta: liberalizim, privatizim, disiplinë fiskale, hapje ndaj kapitalit të huaj dhe integrim perëndimor. Estonia krijoi edhe një administratë publike që do të shndërrohej më vonë në një nga modelet më të njohura të digjitalizimit në Europë.
Pra, pyetja nuk ishte vetëm: “Sa shpejt po privatizojmë”?
Ishte: “Çfarë shteti duam të kemi pas privatizimit”?
Ky ndryshim pyetjeje ishte vendimtar.
POLONIA: kriza që u kthye në avantazh
Polonia kishte probleme të mëdha në vitin 1989. Inflacion, borxhe, ekonomi të deformuar, ndërmarrje shtetërore joefikase.
Por kishte diçka që Shqipëria pothuajse nuk e kishte: një shoqëri civile të organizuar dhe një elitë intelektuale të lidhur me Perëndimin.
Solidarnost i Lech Wałęsas nuk ishte vetëm një lëvizje politike. Ishte një shkollë e organizimit shoqëror.
Pastaj erdhi Leszek Balcerowicz.
Reformat e tij ishin të dhimbshme, por kishin një logjikë të qartë: stabilizim makroekonomik, liberalizim të çmimeve, disiplinë fiskale dhe hapje të ekonomisë.
Polonia nuk pati një tranzicion pa dhimbje. Përkundrazi. Por pati diçka shumë të rëndësishme:
një drejtim.
Dhe drejtimi, në një periudhë kaosi, është kapital politik.
ÇEKIA dhe HUNGARIA : tranzicioni që kishte filluar përpara vitit 1989
Në Hungari, historia ishte edhe më interesante.
Reformat ekonomike të vitit 1968 dhe periudha e njohur si “komunizmi gulash” kishin krijuar një hapësirë më të madhe për iniciativa private dhe mekanizma tregu sesa në Shqipëri.
Pra, kur komunizmi ra, hungarezët nuk nisën nga zero.
E njëjta gjë, në forma të ndryshme, mund të thuhet edhe për Çekosllovakinë. Vendi kishte pas vetes një traditë të fuqishme industriale, urbane, arsimore dhe administrative.
Në Pragë, Václav Havel ishte simboli moral i ndryshimit; Václav Klaus ishte një nga arkitektët kryesorë të transformimit ekonomik.
Kjo tregon një fakt që shpesh harrohet: tranzicioni i vitit 1989 ishte vetëm maja e ajsbergut.
Ajo që ndodhi pas vitit 1989 ishte shumë e lidhur me atë që shoqëritë kishin ruajtur gjatë dekadave të komunizmit.
Dhe pastaj ishte Shqipëria
Në vitin 1990, Shqipëria nuk ishte thjesht një vend komunist që po ndryshonte sistem.
Ishte një vend që dilte nga një prej regjimeve më të izoluara të Europës.
Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik dhe më pas me Kinën, Shqipëria e Enver Hoxhës u mbyll pothuajse hermetikisht ndaj botës. Edhe pas vdekjes së Hoxhës në vitin 1985, ndryshimi ishte tepër i ngadaltë.
Dokumentet e FMN-së e përshkruajnë qartë situatën: para vitit 1990, praktikisht nuk ishin ndërmarrë reforma ekonomike serioze; deri në vitin 1990 sistemi qendror kishte krijuar çekuilibrime të mëdha dhe ekonomia ishte shumë pak e integruar me botën.
Pra, kur shqiptarët hapën derën, nuk kishin përpara një korridor të ndriçuar. Kishin errësirë.
Shqipëria kishte edhe një problem tjetër: mungesën e klasës së tranzicionit
Këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm.
Shqipëria kishte njerëz të arsimuar. Kishte mjekë, inxhinierë, profesorë, shkrimtarë, ekonomistë.
Por kishte shumë pak njerëz me përvojë praktike në:
– ekonomi tregu;
– financë moderne;
– banking privat;
– menaxhim kompanish;
– administratë demokratike;
– negociata ndërkombëtare;
– drejtësi të pavarur;
– konkurrencë politike institucionale.
Një vend mund të ketë universitetet dhe përsëri të mos ketë kapital institucional.
Kjo ishte një nga mungesat më të mëdha shqiptare.
Në një ekonomi të mbyllur, një ekonomist mund të ishte shumë i aftë në planifikimin qendror dhe megjithatë të mos dinte si funksionon një bursë, një bankë private apo një treg kapitalesh.
Një jurist mund të ishte shumë i aftë në interpretimin e ligjit socialist dhe të mos kishte përvojë në kontrollin kushtetues të pushtetit.
Një administrator mund të dinte si të zbatonte urdhrat e ministrisë, por jo si të ndërtonte një institucion autonom.
Kështu, Shqipëria duhej të mësonte edhe alfabetin, edhe gjuhën e kapitalizmit demokratik.
Gjeografia: një fat i dyfishtë
Gjeografia gjithashtu luajti rol.
Polonia ishte në zemër të Europës Qendrore.
Çekia ishte pranë Gjermanisë dhe Austrisë.
Hungaria ishte e lidhur ngushtë me Europën Qendrore.
Estonia kishte Finlandën matanë Gjirit të Finlandës dhe një orientim historik drejt Europës Veriore.
Shqipëria ishte në skajin jugperëndimor të Ballkanit, e izoluar për dekada dhe me infrastrukturë shumë të dobët.
Por këtu duhet të jemi të drejtë: gjeografia nuk e dënoi Shqipërinë.
Italia ishte përtej Adriatikut. Greqia ishte fqinji tjetër.
Deti Adriatik mund të ishte bërë autostradë ekonomike drejt Perëndimit.
Problemi ishte se, në vitin 1990, Shqipëria nuk kishte portet, rrugët, kapitalin, institucionet dhe lidhjet ekonomike që do ta shndërronin menjëherë këtë afërsi në avantazh.
Një dokument i Bankës Botërore i viteve të para të tranzicionit e përshkruante infrastrukturën shqiptare si një pengesë serioze: rrjeti rrugor ishte në gjendje shumë më të keqe se në pjesën tjetër të Europës postkomuniste dhe një pjesë e madhe e zonave rurale kishte lidhje shumë të dobëta me tregjet.
Pra, Shqipëria ishte afër Italisë në hartë, por shumë larg saj në kapital, teknologji dhe institucione.
Megjithatë, Shqipëria nuk ishte një histori dështimi
Kjo duhet thënë me forcë. Sepse ekziston një keqkuptim i madh: sikur Shqipëria pas vitit 1990 nuk bëri asgjë.
Në të vërtetë, vitet e para patën një transformim ekonomik spektakolar.
Midis viteve 1992 dhe 1996 ekonomia u rrit mesatarisht rreth 9 për qind në vit dhe të ardhurat për frymë u rritën me më shumë se 50 për qind.
Privatizimi i bujqësisë ishte jashtëzakonisht i shpejtë. Deri në fund të vitit 1993, rreth 92 për qind e tokës bujqësore ishte shpërndarë; deri në vitin 1996, shifra kishte arritur rreth 97–98 për qind.
Bujqësia reagoi fuqishëm: prodhimi bujqësor u rrit me më shumë se 60 për qind midis 1991 dhe 1995.
Pra, shqiptarët nuk ishin të paaftë për ndryshim.
Përkundrazi. Kur iu dha mundësia, ata ndryshuan jashtëzakonisht shpejt.
Problemi ishte se institucionet nuk vrapuan me të njëjtën shpejtësi si njerëzit.
Pastaj erdhi 1997.
Skemat piramidale nuk ishin thjesht një krizë financiare. Ato u shndërruan në një krizë të shtetit.
Kur piramidat u shembën, humbën kursimet qindra mijëra njerëzve dhe vendi hyri në kaos social e politik.
Bankës Botërore i rezultonte se detyrimet e lidhura me skemat piramidale arrinin afërsisht në gjysmën e PBB-së së vitit 1996.
FMN-ja e ndan historinë ekonomike shqiptare pikërisht në këtë pikë: një periudhë stabilizimi dhe rritjeje në fillim të viteve ’90, kolapsi i 1996–1997 dhe më pas një fazë e re stabilizimi e reformash.
Kjo ishte një humbje shumë më e madhe se disa vite rritjeje.
Ishte një humbje besimi. Dhe institucionet nuk ndërtohen vetëm me ligje.Ndërtohen me besim.
Çfarë i mungoi Shqipërisë?
Nëse do ta përmblidhja në një fjali, do të thosha:
Shqipërisë nuk i mungoi energjia për të ndryshuar; i mungoi njëkohësisht institucioni që ta kanalizonte atë energji.
Munguan disa gjëra.
1. Një elitë reformuese e përgatitur
Jo vetëm politikanë që dinin të fitonin zgjedhjet, por ekonomistë, juristë, administratorë dhe menaxherë që dinin të ndërtonin shtetin e ri.
2. Një konsensus minimal politik
Në shumë vende të Europës Qendrore pati konflikte të mëdha, por drejtimi strategjik drejt Perëndimit ishte relativisht i qartë.
Në Shqipëri, rivaliteti politik shpesh u shndërrua në luftë për kontrollin e institucioneve.
3. Institucione të forta para liberalizimit të plotë
Kjo ishte ndoshta dobësia më e madhe.
Tregu u hap shumë shpejt.
Shteti nuk u modernizua me të njëjtën shpejtësi.
Kjo krijoi një boshllëk ku lulëzuan informaliteti, klientelizmi dhe më vonë skemat piramidale.
4. Një traditë e pronës private të ndërprerë për dekada
Ligji 7501 për tokën ishte një zgjidhje e jashtëzakonshme për një problem jashtëzakonisht të vështirë, por krijoi edhe fragmentim të madh të pronës bujqësore dhe konflikte me ish-pronarët.
Pra, Shqipëria duhej të zgjidhte në të njëjtën kohë dy pyetje:
Kujt i përket prona? dhe Si krijohet tregu i pronës?
Vendet e tjera kishin problemet e tyre, por Shqipëria e kishte këtë plagë në përmasa shumë të mëdha.
5. Infrastrukturë dhe kapital fillestar
Në vitin 1990 Shqipëria ishte jashtëzakonisht e varfër.
Nuk mund të ndërtoje një Gjermani Perëndimore brenda pesë vitesh kur niseshe nga një bazë infrastrukturore dhe kapitale shumë më e ulët.
6. Mungesa e një ankorimi të hershëm europian
Kjo ishte një nga ndryshimet më të rëndësishme.
Vendet e Europës Qendrore kishin një objektiv të qartë dhe të prekshëm: Bashkimin Europian dhe NATO-n.
Shqipëria gjithashtu e pati këtë objektiv, por procesi institucional dhe ekonomik ishte më i gjatë.
Ankorimi europian është i rëndësishëm sepse e detyron politikën e brendshme të respektojë standarde të jashtme.
Kur Brukseli kërkon gjyqësor funksional, konkurrencë, administratë profesionale, transparencë dhe stabilitet makroekonomik, ai nuk jep vetëm këshilla.
Shqipëria pati ndoshta një nga tranzicionet ekonomike më radikale në Europën Lindore, por jo domosdoshmërisht një nga tranzicionet institucionale më të shpejta.
Në ekonominë reale, shqiptarët u përshtatën me një shpejtësi marramendëse.
Në pak vite kaluan nga mungesat dhe racionimi te dyqanet private, emigracioni, importet, ndërtimi, shërbimet dhe sipërmarrja.
Por institucionet mbetën pas.
Kjo shpjegon një paradoks të madh të Shqipërisë:
individi u modernizua më shpejt se shteti.
Shqiptari mësoi të punonte në Itali, Greqi, Gjermani e Britani.
Mësoi gjuhë. Mësoi teknologji. Mësoi biznes.
Mësoi si funksionon banka, sigurimi, kontrata, tregu dhe administrata.
Por shpesh, kur kthehej në Shqipëri, gjente një shtet që ende funksiononte sipas logjikës së vjetër.
Pra, kush ishte më i shpejti?
Nëse do të më duhej të zgjidhja një model të vetëm, do të veçoja Estoninë për qartësinë dhe shpejtësinë e orientimit.
Por modeli më i rëndësishëm për Shqipërinë nuk është domosdoshmërisht Estonia.
Është Polonia.
Sepse Polonia tregon se edhe një vend i madh, i varfër, me probleme të rënda strukturore dhe me një të kaluar komuniste mund të përshpejtojë tranzicionin kur bashkon:
reformën ekonomike + institucionet + arsimin + orientimin europian + kapitalin njerëzor.
Ndërsa Estonia tregon se një vend i vogël mund të kompensojë mungesën e madhësisë me institucione të mira dhe teknologji.
Dhe Shqipëria?
Shqipëria nuk ishte e destinuar të ecte ngadalë.
Kjo është ndoshta përfundimi më i rëndësishëm.
Ajo u nis nga pika më e keqe.Regjimi më i izoluar.
Ekonomia më e varfër.Infrastruktura më e dobët.
Kapitali njerëzor më pak i ekspozuar ndaj botës.
Institucionet më pak të përgatitura.Prona e konfiskuar dhe e paqartë.
Dhe mbi të gjitha, mungonte përvoja e një shoqërie që kishte jetuar me pluralizëm politik dhe ekonomi tregu.
Por Shqipëria kishte një avantazh që shpesh nënvlerësohet: aftësinë e jashtëzakonshme të njerëzve për t’u përshtatur.
Në vitet 1990 shqiptarët ikën me anije, me autobusë, nëpër male, me dokumente ose pa dokumente. Shkuan në Itali, Greqi, Gjermani, Amerikë. Punuan në fabrika, kantiere, restorante, universitete e spitale. Mësuan një botë që Shqipëria ua kishte fshehur për gjysmë shekulli.
Ata krijuan një kapital njerëzor transnacional.
Dhe ky kapital është një nga asetet më të mëdha të Shqipërisë sot.
Në fund, historia e tranzicionit shqiptar nuk është historia e një vendi që nuk mundi të ecte.
Është historia e një vendi që vrapoi me këmbët e njerëzve, por shumë gjatë eci me këmbët e institucioneve.
Vendet më të shpejta kishin një hartë.
Shqipëria kishte etjen për të mbërritur.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse pyetja e vërtetë për Shqipërinë nuk është më:
“Pse nuk e bëmë tranzicionin më shpejt?”
Por:
“Pse, pasi mësuam të vrapojmë, nuk arritëm ende ta bëjmë shtetin të vrapojë me të njëjtën shpejtësi”?
Kjo është sfida e vërtetë e tranzicionit shqiptar: jo më të rrëzosh të vjetrën, por të ndërtosh një shtet që të mos mbetet gjithmonë pas shoqërisë së vet.
A duhet te jemi optimiste?
Po.
Duhet të jemi optimistë, por jo naivë. Dhe ndoshta kjo është forma më e shëndetshme e optimizmit shqiptar: të besojmë te mundësia e përparimit, duke mos harruar çmimin e vonesave, gabimeve dhe institucioneve të dobëta.
Nëse e shohim historinë e Shqipërisë në një horizont më të gjatë, ka arsye serioze për optimizëm.
Në vitin 1990 Shqipëria ishte një nga vendet më të varfra dhe më të izoluara të Europës. Sot është ekonomi tregu, anëtare e NATO-s, kandidate e avancuar për BE-në, me një shoqëri shumë më të arsimuar, me infrastrukturë të transformuar dhe me miliona lidhje ekonomike, familjare e profesionale me Europën.
Por optimizmi duhet të mbështetet mbi disa të vërteta.
E para: shqiptarët kanë treguar një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përshtatur. Emigracioni, megjithë koston e tij demografike, ka qenë edhe një universitet gjigant i shoqërisë shqiptare. Miliona shqiptarë kanë mësuar jashtë vendit si funksionojnë ekonomitë, institucionet dhe shoqëritë moderne.
E dyta: brezat e rinj nuk kanë barrën psikologjike të brezit që doli nga diktatura. Për një të ri shqiptar sot, Europa nuk është më një ëndërr e largët. Është universiteti në Itali, puna në Gjermani, biznesi me një partner francez, udhëtimi në Austri, një master në Holandë apo një kompani që shet online në të gjithë Europën.
E treta: Shqipëria ka një avantazh që nuk e kishte në vitin 1990: tashmë e di se ku dëshiron të shkojë. Për shumë vite pyetja ishte “çfarë sistemi do të ndërtojmë?”. Sot përgjigjja strategjike është shumë më e qartë: demokraci europiane, ekonomi tregu dhe integrim në Bashkimin Europian.
Por ka edhe një kusht.
Optimistë duhet të jemi për Shqipërinë, jo domosdoshmërisht për çdo qeveri, për çdo politikan apo për çdo institucion.
Kjo është një ndarje shumë e rëndësishme.
Një shoqëri mund të jetë optimiste edhe kur kritikon ashpër qeverinë. Mund të besojë te vendi duke mos besuar te elitat e tij politike. Mund të besojë te brezi i ri duke kërkuar reforma nga gjyqësori, administrata, universitetet dhe sistemi politik.
Madje, kritika është pjesë e optimizmit.
Pesimizmi thotë: “Asgjë nuk ndryshon”.
Naiviteti thotë: “Gjithçka po shkon mirë”.
Optimisti realist thotë: “Kemi probleme të mëdha, por kemi edhe mundësi reale për t’i zgjidhur”.
Dhe unë mendoj se Shqipëria sot ndodhet pikërisht në këtë pikë.
Ndoshta historia jonë e 35 viteve të fundit mund të përmblidhet kështu:
Ne u modernizuam më shpejt se sa institucionalizuam.
Tani duhet të bëjmë të kundërtën: të modernizojmë shtetin me të njëjtën energji me të cilën u modernizua shoqëria.
Nëse arrijmë të ndërtojmë institucione të besueshme, arsim cilësor, drejtësi funksionale, administratë profesionale dhe një ekonomi ku suksesi varet më shumë nga aftësia sesa nga lidhjet, atëherë pesha e historisë sonë nuk do të jetë më një pengesë.
Do të bëhet avantazh.
Sepse një popull që ka dalë nga izolimi, ka mësuar të jetojë në dy botë dhe ka arritur të ndryshojë kaq shumë brenda një brezi, nuk është një popull pa perspektivë.
Është një popull që ende nuk e ka përfunduar historinë e vet të transformimit.
Prandaj, po: duhet të jemi optimistë.
Por jo optimistë sepse Shqipëria është e përsosur.
Të jemi optimistë sepse Shqipëria ka ende shumë për të bërë — dhe për herë të parë në historinë moderne, ka burime njerëzore, lidhje europiane dhe një horizont strategjik që mund ta bëjnë të mundur.
