The Times 1976/Kolonel Abaz Kupi, shqiptari nga Kruja që ngjante në mënyrë të habitshme me Napoleonin e Parë
Nga Aurenc Bebja*, Francë – 1 Nëntor 2026
Gazeta prestigjioze britanike “The Times” botoi, më 16 janar 1976, në faqen 16, një shkrim nekrologjik kushtuar kolonel Abaz Kupit, një prej figurave të njohura të rezistencës shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe një prej përfaqësuesve të lëvizjes mbretërore. I shkruar nga Julian Amery, politikan britanik dhe njohës i drejtpërdrejtë i rezistencës shqiptare gjatë luftës, artikulli sjell një portret të veçantë të këtij personaliteti : nga fëmijëria në Krujë dhe përplasjet e hershme me autoritetet osmane, te marrëdhëniet me Ahmet Zogun, qëndresa ndaj pushtimit italian dhe gjerman, si dhe largimi nga Shqipëria në fund të luftës. Përtej dimensionit biografik, dëshmia e Amery-t merr një vlerë të veçantë edhe për shkak të përvojës së tij personale, pasi ai kishte qenë dëshmitar i disa prej veprimeve të Abaz Kupit kundër forcave gjermane. Aurenc Bebja e sjell këtë dokument të shtypit britanik për lexuesin shqiptar, përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.
Kolonel Abaz Kupi
Shkruan Julian Amery:
Kolonel Abaz Kupi, udhëheqësi i lëvizjes së rezistencës mbretërore në Shqipëri gjatë luftës, ndërroi jetë javën e kaluar në Nju-Jork, në mesin e të tetëdhjetave.
Kolonel Abaz Kupi nuk dinte as të lexonte, as të shkruante; madje, emrin e vet mezi arrinte ta nënshkruante. Megjithatë, ai kishte një trup të imët dhe ngjante në mënyrë të habitshme me Napoleonin e Parë. Ashtu siç ndodh ndonjëherë me njerëzit me vullnet të hekurt, zëri dhe mënyra e tij e të sjellurit ishin jashtëzakonisht të buta. Ashtu si Skënderbeu, ai kishte lindur në Krujë, ku i ati kishte qenë një prej figurave më të shquara të bashkësisë bektashiane.
Kur Abaz Kupi ishte ende në fillim të adoleshencës, kryengritësit nacionalistë pushtuan kalanë e Krujës, duke ua marrë turqve, dhe ngritën flamurin e Skënderbeut. Ai u përpoq t’u bashkohej, por i thanë se ishte tepër i ri për të luftuar dhe e kthyen në shtëpi. Disa ditë më vonë, turqit e ripushtuan qytetin dhe një ushtar u dërgua për të ulur flamurin që kishte shkaktuar aq shumë zemërim. Abazi i ri rrëmbeu pushkën e të atit, e qëlloi ushtarin për vdekje dhe u arratis drejt maleve.
Kështu nisi karriera e Abaz Kupit, gjatë së cilës ai u bë herë kaçak, herë oficer, në varësi të luhatjeve të politikës shqiptare pas Luftës së Parë Botërore. Në vitin 1922, ai u ngrit kundër Zogut.
Por Zogu mësoi ta respektonte një kundërshtar të vendosur dhe, me shpresën se “gjuetari i paligjshëm mund të kthehej në rojtar të gjahut”, i ofroi komandën e xhandarmërisë së Krujës. Abazi e pranoi ofertën dhe, që nga ai çast, u bë një nga bashkëpunëtorët më të përkushtuar të Mbretit, ndonëse e sundonte Krujën pothuajse si një zotërim të pavarur.
Kur Musolini pushtoi Shqipërinë në vitin 1939, Abaz Kupi u ngarkua me mbrojtjen e Durrësit. Megjithëse ishte jashtëzakonisht i pafavorizuar për nga numri i forcave, ai u bëri ballë pushtuesve italianë për 36 orë, duke mbuluar tërheqjen e Mbretit drejt Greqisë.
Ky veprim trimëror e shndërroi në një hero kombëtar për shqiptarët. Kur, në vitin 1940, qeveria britanike vendosi të nxiste një kryengritje shqiptare kundër italianëve, ai ishte ndër emigrantët politikë më të shquar që iu bashkuan kësaj lëvizjeje.
Kur gjermanët sulmuan Jugosllavinë në prill të vitit 1941, Abaz Kupi dhe udhëheqës të tjerë shqiptarë, të shoqëruar nga kolonel Oakley Hill, ish-instruktor i xhandarmërisë shqiptare, hynë në Shqipëri për të ngritur në kryengritje fiset. Fillimisht, ata gjetën mbështetje të konsiderueshme, por kjo mbështetje u shua me shembjen e ushtrive jugosllave. Abaz Kupi u kthye edhe një herë në kaçak, por, përmes një vargu sulmesh të guximshme dhe një diplomacie këmbëngulëse, arriti brenda një kohe të shkurtër të krijonte një lëvizje të fuqishme rezistence në malet në veri të Tiranës. Më vonë, kjo lëvizje u përforcua më tej nga një mision ushtarak britanik, i drejtuar nga kolonel Bill Maclean.
Përpara kapitullimit të Italisë, Abaz Kupi kishte krijuar një aleancë të brishtë me lëvizjen komuniste të rezistencës, të udhëhequr nga Enver Hoxha, udhëheqësi i atëhershëm i Shqipërisë. Por, pas disfatës së Italisë, konflikti mes tyre nisi gjithnjë e më shumë të mbizotëronte mbi luftën e përbashkët kundër armikut. Lufta civile që pasoi nuk ishte fort e ndryshme nga përplasja mes Titos dhe Mihailoviçit. Megjithatë, kjo nuk e pengoi Abaz Kupin të ndërmerrte një sërë veprimesh të guximshme kundër gjermanëve, disa prej të cilave i kam dëshmuar vetë.
Komanda e Lartë britanike në Itali i mbështeti për disa muaj si komunistët, ashtu edhe Abaz Kupin. Megjithatë, në vitin 1944, pavarësisht angazhimeve të marra ndaj Abaz Kupit dhe aleatëve të tij, britanikët vendosën ta kufizonin mbështetjen vetëm te komunistët. Ky vendim u mor pjesërisht sepse komunistët dukej se përbënin më të fuqishmen nga dy lëvizjet e rezistencës dhe pjesërisht për shkak të angazhimeve që Britania kishte marrë ndaj partizanëve jugosllavë të Titos.
Për rrjedhojë, misionet ushtarake britanike pranë Abaz Kupit dhe aleatëve të tij u tërhoqën, dhe dukej sikur ai do të braktisej në mëshirë të fatit. Megjithatë, zoti Harold Macmillan dhe gjenerali “Jumbo” Wilson u bindën se Britania kishte një detyrim moral për ta shpëtuar. Por, përpara se të organizohej operacioni i shpëtimit, Abaz Kupi arriti të siguronte vetë arratisjen e tij me një varkë të hapur, së bashku me një grusht mbështetësish dhe dy prej djemve të tij.
Pas luftës, ai qëndroi për njëfarë kohe pranë Mbretit Zog, përpara se të tërhiqej përfundimisht në shtëpinë e të birit në Nju-Jork. Dalja e tij e fundit publike ishte në dasmën e Mbretit Leka, në Madrid, shtatorin e kaluar.
Besohet se e veja e Abas Kupit dhe një djalë i tretë i tij ende mbahen nën arrest shtëpiak në Shqipëri.
