Pse Kostandinopoja nuk iu kthye Greqisë pas humbjes së Perandorisë Osmane?
Saimir Kadiu
Në pamje të parë, pyetja duket e thjeshtë. Pas humbjes së Perandorisë Osmane në Luftën e Parë Botërore, Greqia ishte në kampin fitues. Kostandinopoja – qyteti që grekët e quanin ende Konstandinopojë, zemra e Perandorisë Bizantine për më shumë se një mijëvjeçar – dukej se mund të rikthehej më në fund në duart e kombit që e konsideronte djepin e vet historik.
Por historia nuk u shkrua sipas ëndrrave kombëtare.
Ajo u shkrua sipas interesave të Fuqive të Mëdha.
Qyteti i Kostandinit.
Për grekët, Kostandinopoja nuk ishte një qytet si gjithë të tjerët.
Ajo ishte kryeqyteti i Perandorisë Bizantine, “Roma e Re”, selia e Patriarkanës Ortodokse dhe qendra politike, fetare e kulturore e helenizmit lindor.
Kur sulltan Mehmeti II e pushtoi qytetin më 29 maj 1453, për grekët nuk ra vetëm një kryeqytet.
Ra një qytetërim.
Për gati pesë shekuj, “Ideja e Madhe” (Megali Idea) – projekti politik për bashkimin e të gjithë grekëve në një shtet të vetëm – mbajti gjallë shpresën se një ditë flamuri grek do të valëvitej sërish mbi Shën Sofinë.
Lufta e Parë Botërore ndryshoi gjithçka.
Në vitin 1918, Perandoria Osmane doli e mundur nga Lufta e Parë Botërore.
Aleatët – Britania e Madhe, Franca dhe Italia – pushtuan Kostandinopojën.
Për herë të parë pas vitit 1453, qyteti nuk kontrollohej më nga turqit.
Në Athinë u krijua bindja se ëndrra pesëshekullore po bëhej realitet.
Kryeministri Eleftherios Venizelos, një nga burrat më të mëdhenj të shtetit grek, paraqiti kërkesat territoriale të Greqisë në Konferencën e Paqes në Paris. Ai kërkonte Trakinë Lindore, Smirnën (Izmirin), ishujt e Egjeut dhe, në planin afatgjatë, edhe Kostandinopojën.
Madje, në vitin 1919, ushtria greke zbarkoi në Smirnë me miratimin e aleatëve.
Dukej se historia po shkonte në favor të Greqisë.
Pse Aleatët nuk ia dhanë Kostandinopojën?
Arsyeja kryesore ishte se asnjë prej Fuqive të Mëdha nuk dëshironte që Greqia të kontrollonte ngushticat e Bosforit dhe Dardaneleve.
Bosfori ishte – dhe mbetet – një nga pikat strategjike më të rëndësishme në botë.
Ai lidh Detin e Zi me Mesdheun.
Kush kontrollon Bosforin, kontrollon daljen detare të Rusisë, Ukrainës, Rumanisë, Bullgarisë dhe vendeve të tjera të rajonit.
Britanikët nuk dëshironin që një shtet i vogël si Greqia të fitonte një pozitë kaq të fuqishme.
Franca dhe Italia kishin gjithashtu interesat e tyre në Anadoll.
Prandaj, ideja që Kostandinopoja të bëhej pjesë e Greqisë nuk gjeti kurrë mbështetje të plotë.
Traktati i Sèvres – një fitore vetëm në letër
Në vitin 1920, u nënshkrua Traktati i Sèvres, i cili copëtonte Perandorinë Osmane.
Greqia fitoi Trakinë Lindore deri pranë portave të Kostandinopojës dhe administrimin e Smirnës.
Por vetë Kostandinopoja mbeti nën administrimin ndërkombëtar dhe sovranitetin formal osman.
Megjithatë, Traktati i Sèvres nuk u zbatua kurrë plotësisht.
Mustafa Kemal Atatürk ndryshoi rrjedhën e historisë
Ndërsa sulltani pranonte kushtet e aleatëve, një gjeneral i ri, Mustafa Kemal Atatürk, organizoi rezistencën kombëtare turke.
Filloi Lufta Greko-Turke (1919–1922).
Në fillim, ushtria greke përparoi thellë në Anadoll.
Por sa më larg që avanconte, aq më të gjata bëheshin linjat e furnizimit.
Ndërkohë, ushtria nacionaliste turke po forcohej.
Në gusht të vitit 1922, në Betejën e Dumlupinarit, grekët pësuan një disfatë shkatërrimtare.
Pak javë më vonë, Smirna u rimor nga trupat turke.
Qyteti u përfshi nga zjarri dhe dhjetëra mijëra grekë e armenë humbën jetën ose u detyruan të largoheshin.
Kjo ngjarje hyri në histori si Katastrofa e Azisë së Vogël.
Traktati i Lozanës
Në vitin 1923, Traktati i Sèvres u zëvendësua nga Traktati i Lozanës.
Ky traktat njohu zyrtarisht Republikën e re të Turqisë.
Trakia Lindore iu kthye Turqisë.
Kostandinopoja mbeti pjesë e shtetit turk.
Po atë vit u vendos edhe shkëmbimi i detyrueshëm i popullsive.
Rreth 1,2 milionë grekë ortodoksë u dëbuan nga Azia e Vogël drejt Greqisë, ndërsa rreth 400 mijë myslimanë u larguan nga Greqia për në Turqi.
Vetëm grekët e Kostandinopojës dhe myslimanët e Trakës Perëndimore u përjashtuan fillimisht nga ky shkëmbim, megjithëse edhe komuniteti grek i qytetit do të zvogëlohej ndjeshëm gjatë dekadave pasuese.
A mund ta kishte marrë Greqia Kostandinopojën?
Shumë historianë mendojnë se kjo ishte pothuajse e pamundur.
Edhe sikur ushtria greke të kishte fituar luftën në Anadoll, Fuqitë e Mëdha me shumë gjasë do të kishin këmbëngulur që Kostandinopoja dhe ngushticat të mbeteshin nën një regjim ndërkombëtar, për të garantuar lirinë e lundrimit.
Për më tepër, në fillim të shekullit XX, qyteti kishte një popullsi shumëetnike: turq, grekë, armenë, hebrenj, levantinë dhe komunitete të tjera bashkëjetonin në një metropol që nuk mund të identifikohej më vetëm me një komb.
Një ëndërr që mbeti e parealizuar
Për grekët, humbja e vitit 1922 shënoi fundin e “Megali Idea”, ëndrrës për rikrijimin e një Greqie që do të shtrihej në të dy brigjet e Egjeut dhe do të kishte sërish Kostandinopojën si kryeqytet shpirtëror.
Për turqit, fitorja e Atatürk-ut u bë akti themelues i shtetit modern turk dhe simboli i pavarësisë kombëtare.
Kështu, fati i Kostandinopojës nuk u vendos vetëm në fushat e betejës.
Ai u përcaktua nga ndërthurja e diplomacisë ndërkombëtare, interesave strategjike të Fuqive të Mëdha dhe fitores ushtarake të nacionalistëve turq.
Historia tregoi edhe një herë se qytetet më të rëndësishme të botës rrallëherë u përkasin vetëm atyre që kanë të drejtën historike mbi to. Shpesh, ato mbeten në duart e atyre që arrijnë t’i mbrojnë dhe të bindin fuqitë e kohës se ky është ekuilibri më i pranueshëm.
