XHEMAL MEÇI, NDERI DHE KRENARIA E PUKËS DHE MBARË SHQIPTARISË
(Në kuadrin e 90 vjetorit të lindjes së Xhemal Meçit, personalitetit të shquar pukjan me kontribut të jashtëzakonshëm në arsim, histori, trashëgiminë kulturore shqiptare, etnografi dhe veçanërisht hartues i Kanunit, variantit të Pukës)
Prof. Asoc. Dr. Zaho GOLEMI
Historia kulturore dhe arsimore e Shqipërisë është ndërtuar mbi veprën e personaliteteve të shquara, të cilët kanë punuar me përkushtim në komunitetet lokale dhe kombëtare, duke krijuar një trashëgimi me vlera të rëndësishme kombëtare. Ndër këto figura spikat Xhemal Meçi, studiues, pedagog, folklorist, etnograf dhe autor nga Puka, i cili për më shumë se gjysmë shekulli kontribuoi në ruajtjen, dokumentimin dhe promovimin e historisë, kulturës dhe traditës shqiptare.
Dimensionet e veprës së tij kanë kapërcyer kufijtë pukjanë dhe i kanë bërë nder mbarë kombit shqiptar përmes studimeve dhe botimeve të tij. Veprimtaria e tij përfshin arsimin, administrimin e institucioneve arsimore, kërkimin shkencor, muzeologjinë, publicistikën dhe botimet me karakter historik e etnografik.
Kontributi i Xhemal Meçit përfaqëson një model të intelektualit që ndërthur përvojën pedagogjike me kërkimin shkencor dhe angazhimin qytetar. Ai nuk u kufizua vetëm në procesin e edukimit të brezave, por e shtriu veprimtarinë e tij drejt mbledhjes së materialeve folklorike, dokumentimit të së drejtës zakonore shqiptare, studimit të historisë lokale dhe promovimit të identitetit kulturor të trevës së Pukës.
Kjo veprimtari e gjatë dhe e larmishme e vendos atë ndër personalitetet më të rëndësishme të kësaj zone. Në mënyrë të përmbledhur, kemi sjellë jetën dhe veprimtarinë e Xhemal Meçit, duke e parë atë nga këndvështrimi i formimit të tij profesional, kontributit në fushën e arsimit dhe shkencës, si edhe rëndësisë së veprës së tij në ruajtjen e trashëgimisë historike, kulturore, kanunore dhe etnografike shqiptare. Puna e tij do të flaës edhe në të ardhmen, pasi kontributi i tij është mjaft i rëndësishëm. Ai ka dhënë dhe vijon të japë me punën e tij kërkimore e shkencore prej shumë dekadash, vepra dinjitoze me shumë peshë për fondin e letërisë dokumentare dhe historiografisë.
*
Formimi arsimor dhe veprimtaria profesionale e Xhemal Meçit
Xhemal Meçi lindi më 23 korrik 1936 në fshatin Meçe të Kabashit, në rrethin e Pukës, në një familje me tradita dhe lidhje të forta me vendlindjen. Që në vitet e para të jetës, ai shfaqi prirje për arsimin dhe kulturën, duke ndjekur studimet në Institutin Dyvjeçar “Aleksandër Xhuvani” në Tiranë gjatë viteve 1956–1959, në degën Gjuhë, Letërsi dhe Histori. Më pas, vazhdoi studimet e larta në Universitetin Shtetëror të Tiranës, në Fakultetin Histori-Filologji, të cilat i përfundoi gjatë viteve 1967–1969. Formimi i tij profesional u pasurua vazhdimisht përmes specializimeve dhe seminareve shkencore në fusha të ndryshme. Ai mori pjesë në kurse për drejtimin e institucioneve arsimore, gazetarinë, folkloristikën, etnologjinë, historinë politike, drejtshkrimin e gjuhës shqipe, të drejtën dokësore dhe etnografinë shqiptare. Në vitin 1988 përfundoi provimin pasuniversitar në etnografinë shqiptare, ndërsa në vitin 2003 kreu edhe provimin për mbrojtjen e gjuhës italiane në Universitetin e Tiranës. Ky proces i vazhdueshëm kualifikimi dëshmon përkushtimin e tij ndaj zhvillimit profesional dhe shkencor.
Karriera e tij nisi në vitin 1953 si mësues dhe drejtues shkollash në rrethin e Pukës. Pas përfundimit të shërbimit ushtarak në Brigadën Bregdetare të Durrësit gjatë viteve 1961–1962, ai vijoi aktivitetin në sektorin e arsimit, duke ushtruar funksionet e zëvendësdrejtorit, drejtorit të shkollave tetëvjeçare dhe të mesme, si edhe të përgjegjësit të kabinetit pedagogjik të rrethit të Pukës. Këto detyra i ushtroi deri në vitin 1975, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në organizimin dhe zhvillimin e arsimit në këtë trevë.
Përveç angazhimit në arsim, Xhemal Meçi mbajti edhe funksione të rëndësishme në jetën shkencore dhe kulturore të vendit. Duke filluar nga viti 1968, ai drejtoi Shoqatën e Historianëve të rrethit të Pukës dhe u përfshi në organizimin e veprimtarive shkencore. Në fundin e viteve tetëdhjetë bashkëpunoi me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë dhe Institutin e Kulturës Popullore në studimin e së drejtës zakonore shqiptare. Në periudhën 1995–2010, ai drejtoi Muzeun Historik të Pukës, duke kontribuar në ruajtjen dhe pasurimin e fondit muzeor dhe të dokumentacionit historik të zonës. Veprimtaria e tij profesionale karakterizohet nga ndërthurja e misionit edukativ me kërkimin shkencor, duke e shndërruar figurën e tij në një pikë referimi për historinë dhe kulturën e Pukës.
*
Kontributi kërkimor shkencor sinjifikativ, por edhe botues i njohur
Kontributi më i rëndësishëm i Xhemal Meçit lidhet me veprimtarinë e tij kërkimore dhe botuese. Për më shumë se katër dekada, ai u angazhua në mbledhjen sistematike të materialeve folklorike, etnografike, dialektologjike, toponimike dhe historike nga treva e Pukës dhe zonat përreth. Kjo punë rezultoi në përgatitjen e një fondi prej njëzet e katër vëllimesh me rreth 3800 faqe, të depozituara në institucionet kryesore shkencore të Shqipërisë, përfshirë Institutin e Kulturës Popullore, Institutin e Gjuhës dhe Letërsisë, Institutin e Historisë dhe Muzeun Historik të Pukës.
Në fushën e publicistikës, ai botoi afro njëqind artikuj me karakter shkencor dhe kulturor në gazeta e revista brenda dhe jashtë Shqipërisë. Përmes këtyre shkrimeve, ai trajtoi tema që lidhen me historinë lokale, traditat popullore, arsimin, figurat kombëtare dhe zhvillimin kulturor të vendit. Paralelisht, ai referoi në pesëdhjetë e gjashtë sesione, konferenca, seminare dhe simpoziume shkencore, duke prezantuar rezultatet e kërkimeve të tij përpara komunitetit akademik. Një pjesë e rëndësishme e veprës së tij lidhet me studimin e Kanunit të Lekë Dukagjinit. Botimet “Kanuni i Lekë Dukagjinit, Varianti i Pukës” dhe “Kanuni i Lekë Dukagjinit, Varianti i Mirditës” përfaqësojnë një kontribut me vlerë në dokumentimin dhe analizimin e së drejtës zakonore shqiptare. Përmes këtyre veprave, ai evidentoi veçoritë lokale të kanunit dhe ndikimin e tij në organizimin shoqëror të komuniteteve veriore shqiptare. Një tjetër drejtim i rëndësishëm i punës së tij ishte studimi i historisë së Pukës. Botimet “Puka që në lashtësi”, “Kabashi”, “Ana e Drinit” dhe “Ana e Udhës” paraqesin një pasqyrë të gjerë të zhvillimeve historike, kulturore dhe shoqërore të kësaj treve. Këto vepra mbështeten në dokumente arkivore, dëshmi gojore dhe kërkime në terren, duke ofruar një bazë të rëndësishme për studiuesit e historisë lokale.
Xhemal Meçi dha gjithashtu një kontribut të veçantë në muzeologji dhe në identitetin institucional të Pukës. Ai ishte autor i emblemave të Bashkisë së Pukës, Bashkisë së Fushë Arrëzit dhe disa njësive të tjera vendore, ndërsa përgatiti edhe guidën historike të Bashkisë së Pukës. Këto iniciativa dëshmojnë interesimin e tij jo vetëm për studimin e historisë, por edhe për promovimin e saj në jetën publike. Kontributi sinjifikativ i Xhemal Meçit lidhet edhe me detyrat profesionale dhe funksionale që ai ka kryer me përkushtim dhe përgjegjësi, ndër të cilat përfshihen: në vitet 1953–1960 ka qenë mësues dhe drejtues shkollash në rrethin e Pukës. Në vitet 1961–1962 ka kryer detyrimin ndaj shtetit, pra në shërbim ushtarak në Brigadën Bregdetare të Durrësit. Në vitet 1963–1975 ka qenë Zëvendësdrejtor dhe drejtor i shkollave tetëvjeçare e të mesme, si dhe përgjegjës i kabinetit pedagogjik të rrethit të Pukës. Në vitin 1968 e në vijueshmëri: Kryetar i Shoqatës së Historianëve të rrethit të Pukës. Në vitet 1968–1970: Anëtar i Këshillit të Forumit Demokratik të rrethit të Pukës. Në vitet 1988–1991, ka qenë në profesion të lirë pranë Akademisë së Shkencave, Institutit të Kulturës Popullore, Tiranë, për traditën dokësore shqiptare (kanunet shqiptare). Në vitin 1991–2001: Nënkryetar i Shoqatës Atdhetare Kulturore “Kosova”, dega Pukë. Në vitet 1995–2010 ka shërbyer si përgjegjës dhe specialist i Muzeut Historik të Pukës.
*
Vlerësimi institucional dhe trashëgimia kulturore
Veprimtaria shumëvjeçare e Xhemal Meçit është vlerësuar nga institucione shtetërore dhe vendore përmes dekoratave dhe titujve të nderit. Në vitin 1959, ai u shpall “I dalluar për punë kulturore në fshat” nga Ministria e Arsimit dhe Kulturës. Në vitin 1975, u dekorua me medaljen “Naim Frashëri” për kontributin në edukimin e brezit të ri, ndërsa Bashkia e Pukës i akordoi titullin “Mirënjohja e Qytetit”. Vlerësimet më të larta shtetërore erdhën me dhënien e Urdhrit “Naim Frashëri” të Argjendtë dhe më pas me dekoratën “Mjeshtër i Madh”, e cila përfaqëson një nga vlerësimet më prestigjioze për kontributin në kulturën dhe shkencën shqiptare. Këto dekorata janë dëshmi e ndikimit të gjerë të veprës së tij në nivel kombëtar.
Trashëgimia e Xhemal Meçit nuk kufizohet vetëm në botimet dhe dokumentacionin shkencor. Ajo përfshin edhe modelin e studiuesit të angazhuar në terren, i cili ndërtoi një urë lidhëse ndërmjet kërkimit akademik dhe komunitetit lokal. Përmes mbledhjes së materialeve burimore, ai ruajti një pjesë të rëndësishme të kujtesës historike dhe kulturore të Pukës, duke e bërë atë të aksesueshme për studiuesit dhe brezat e ardhshëm. Në mënyrë bindëse mund të thuhet se Xhemal Meçi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të historisë kulturore të Pukës. Veprimtaria e tij shumëdimensionale në arsim, histori, etnografi, folkloristikë dhe publicistikë ka lënë një gjurmë të qëndrueshme në zhvillimin e studimeve shqiptare. Përkushtimi ndaj dokumentimit të trashëgimisë kombëtare, puna e pandërprerë kërkimore dhe kontributi në edukimin e brezave e bëjnë atë një personalitet me rëndësi të veçantë në historinë intelektuale dhe kulturore të Shqipërisë.
Ky kontribut përbën një bazë të vlefshme për studime të mëtejshme dhe mbetet një pasuri e rëndësishme për kujtesën kombëtare. Për këtë arsye, edhe SHKA “Labëria”, Nderi i Kombit, dega e Tiranës, e ka nderuar zotin Xhemal Meçi me Certifikatë Mirënjohjeje me këtë motivacion: “Mësues dhe studiues i përkushtuar i etnokulturës dhe historisë së Pukës dhe trevave të tjera shqiptare, me rastin e 90-vjetorit të lindjes, në shenjë nderimi dhe vlerësimi për kontributin e tij të shquar në edukimin e brezave, në hulumtimin, dokumentimin dhe promovimin e trashëgimisë historike e etnokulturore shqiptare, si dhe për përkushtimin e palodhur në ruajtjen dhe përcjelljen e vlerave të identitetit kombëtar. Me veprën dhe personalitetin e tij, zoti Xhemal Meçi ka pasuruar kujtesën historike e kulturore të vendit, duke dëshmuar se shërbimi ndaj dijes, kulturës dhe kombit mbetet një vlerë e përhershme dhe frymëzuese për brezat, jo vetëm në Pukë, por në mbarë Shqipërinë”.Për studiuesin e apasionuar Xhemal Meçi kanë shkruar dhe kanë folur personalitete si Bilbil Dervishi, Gëzim Kopani, Forumi Pukian dhe Ylli Hadroj, i cili është ndër autorët që ka trajtuar jetën dhe veprimtarinë e Xhemal Meçit në kuadër të vlerësimeve për studiuesit pukjanë. Gjon Dodaj ka referuar për figurën dhe veprimtarinë e Xhemal Meçit, veçanërisht për rolin e tij në dokumentimin e trashëgimisë etnokulturore të Pukës.Nga ana tjetër, Bashkia e Pukës e ka vlerësuar publikisht Xhemal Meçin si një nga studiuesit që ka dhënë kontribut të rëndësishëm për trashëgiminë pukjane përmes studimeve dhe botimeve të tij. Në kuadrin e studimeve të fushës së kanuneve dhe së drejtës zakonore shqiptare, vepra e tij “Kanuni i Lekë Dukagjinit, Varianti i Pukës” dhe “Kanuni i Lekë Dukagjinit, Varianti i Mirditës” është përfshirë në katalogë bibliotekarë dhe referenca studimore, duke e vendosur atë në literaturën e studimeve për të drejtën zakonore shqiptare.
Katalogë si WorldCat e paraqesin Xhemal Meçin si autor të botimeve me karakter historik dhe etnografik, veçanërisht për variantet lokale të Kanunit të Lekë Dukagjinit. Bibliografia e Xhemal Meçit përbën një burim të rëndësishëm, me një fond të gjerë studimor prej 24 vëllimesh me materiale folklorike, etnografike, dialektologjike dhe historike, si dhe me një seri botimesh për Pukën dhe traditën shqiptare.
