Libër me mision: pasqyrimi i figurës së gruas në histori
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Libër me figura të shquara
Studiuesja Nefize Hoxha ka nxjerrë në dritë vëllimin “Meteorë në qiellin e kohës sonë”. Është një libër me një ndalesë të veçantë për disa figura që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në kujtesën kulturore, shkencore dhe artistike të shoqërisë shqiptare. Autorja zgjedh për titull, një metaforë të bukur dhe domethënëse: meteorët, trupat qiellorë që shfaqen me një dritë të fuqishme, përshkojnë hapësirën dhe lënë pas një gjurmë që nuk harrohet. Është një metaforë që i shkon për shtat figurave të trajtuara në këtë libër, sepse edhe ato, secila në fushën e vet, kanë ndriçuar kohën në të cilën jetuan dhe kanë lënë një trashëgimi që vazhdon të ndriçojë edhe sot. “Meteorë në qiellin e kohës sonë” – një libër për gratë që i dhanë dritë shkencës, artit dhe kulturës shqiptare.
Në faqet e librit shfaqen figura të shquara si Marie dhe Pierre Curie, etnologe Andromaqi Gjergji, aktoret Marie Logoreci, Margarita Xhepa, Edi Luarasi, Liza Laska, Hajrie Rondo, studiuesja akademike Kaliopi Naska, pianiste Lili Tafaj, si dhe Vaçe Zela, diva e këngës shqiptare. Krahas tyre, një vend të veçantë zënë edhe vajtueset virtuoze të Lumit të Vlorës, ato poetesha të improvizimit popullor, të cilat përmes vargut elegjiak kanë përcjellë dhimbjen, krenarinë, historinë dhe shpirtin e Labërisë. Janë emra që, sapo i dëgjon apo i lexon, të ftojnë të ndalesh për një çast, të reflektosh dhe të kuptosh se pas tyre qëndrojnë jetë të tëra pune, sakrifice, talenti dhe përkushtimi.
Merita e Nefize Hoxhës është se ajo nuk mjaftohet vetëm me përmendjen e këtyre figurave, por përpiqet të depërtojë në thelbin e veprës dhe të shpjegojë arsyet përse ato kanë mbetur të rëndësishme.
Gratë që kapërcyen kufijtë e kohës
Këto gra të mëdha të shkencës, studimit, artit, këngës dhe poezisë nuk sillen në libër thjesht për të treguar se kush ishin. Emrat e tyre tashmë i përkasin kujtesës sonë kolektive. Ajo që kërkon autorja është të nxjerrë në pah kontributin, sakrificat, vullnetin dhe përmasën krijuese të veprimtarisë së tyre. Arritjet shkencore dhe artistike nuk erdhën vetvetiu. Pas tyre qëndron një punë e madhe, shpesh e shoqëruar me privacione, pengesa shoqërore, keqkuptime dhe vështirësi të ndryshme. Por, përballë tyre, këto gra vendosën guximin, talentin, këmbënguljen dhe vullnetin për të ecur përpara. Në këtë pikë, libri të sjell ndërmend figurën e Qiriut të Naimit, si simbol të ndriçimit përmes sakrificës, por edhe figurën e Prometeut, si një simbol të përpjekjes njerëzore për t’i sjellë njerëzimit dritën e dijes dhe të krijimit. Secila prej figurave të librit ka prodhuar shkencë, art, kulturë apo mendim në fushën e vet. Autorja ka ditur t’i veçojë këto kontribute dhe të mos mbetet në përgjithësime. Ajo përdor edhe elemente biografike, por kryesisht si një urë lidhëse midis jetës dhe veprës. Kjo është një nga pikat e forta të librit: jeta nuk trajtohet e shkëputur nga vepra dhe vepra nuk kuptohet pa jetën e krijuesit.
Një enciklopedi e vogël e kujtesës
Në përgjithësi, Nefize Hoxha ndalet te ato elemente të veprës së protagonistëve që dëshmojnë madhështinë, bujarinë krijuese dhe vlerat e tyre të qëndrueshme. Këto vlera nuk i përkasin vetëm kohëskur ato jetuan; ato mbeten të freskëta dhe të dobishme edhe për brezat e sotëm. Në këtë kuptim, libri mund të konsiderohet si një enciklopedi e vogël e përmbledhur, e mbushur me faktologji, shembuj dhe episode domethënëse. Lexuesi nuk gjen vetëm informacione interesante, por zbulon edhe detaje të reja që nxisin kureshtjen për të mësuar më shumë mbi këto personalitete. Autorja, përmes kapitujve të ndarë dhe figurave të marra njëra pas tjetrës në shqyrtim, arrin ta mbajë gjallë interesin e lexuesit. Fakti dhe domethënia e tij plotësohen me interpretim, duke na çuar drejt një ideje më të madhe: deri ku mund të shkojnë kufijtë e mendjes njerëzore, talentit dhe artit? Përgjigjja vjen përmes vetë figurave të librit.
Marie dhe Pierre Curie – shkenca si pasion dhe sacrifice
Në kapitullin kushtuar Marie dhe Pierre Curie, autorja sjell për lexuesin jo vetëm përmasën e tyre shkencore, por edhe sakrificat dhe vështirësitë që shoqëruan rrugëtimin e tyre. Jeta e tyre në Paris, privacionet, keqkuptimet dhe vështirësitë nuk i penguan të vazhdonin kërkimin shkencor. Përkundrazi, ato u shndërruan në një provë të karakterit, të përkushtimit dhe të pasionit të tyre për dijen. Këtu libri përcjell një mesazh të rëndësishëm: arritjet e mëdha nuk ndërtohen mbi komoditetin, por mbi këmbënguljen për të mos u dorëzuar përballë vështirësive.
Andromaqi Gjergji – shkolla e etnografisë shqiptare
Një vend të rëndësishëm zë edhe Andromaqi Gjergji, figura e njohur e studimeve etnografike shqiptare. Kontributi i saj nuk kufizohet në një emër të njohur të kësaj fushe. Vepra e saj përfaqëson një përvojë të gjerë studimore dhe një mënyrë serioze të kërkimit shkencor. Autorja e vendos këtë veprimtari në një kontekst më të gjerë dhe e paraqet si një model të përkushtimit ndaj studimit të kulturës dhe traditave shqiptare. Nëpërmjet saj, lexuesi kupton se ruajtja e kujtesës etnografike është një formë e rëndësishme e ruajtjes së identitetit kulturor.
Kaliopi Naska – rikthimi i figurave të harruara
Me kompetencë trajtohet edhe puna studimore e Kaliopi Naskës në fushën e historisë. Një prej pikave interesante është ndalesa te figura e Paul d’Estournelles de Constant, një mik i Shqipërisë dhe mbrojtës i çështjes shqiptare në një periudhë të vështirë të historisë sonë. Përmes këtij shembulli, libri na kujton se historia nuk është vetëm ajo që është shkruar dhe kujtuar vazhdimisht. Ka edhe figura që, për shkak të rrethanave historike, janë lënë në hije dhe që studiuesit kanë për detyrë t’i rikthejnë në kujtesën publike.
Gratë e skenës shqiptare
Një pjesë e rëndësishme e librit i kushtohet grave të mëdha të artit skenik dhe muzikor shqiptar: Marie Logoreci, Margarita Xhepa, Vaçe Zela, Edi Luarasi, Liza Laska, Hajrie Rondo dhe të tjera. Autorja nuk i trajton këto artiste vetëm përmes suksesit të tyre, por kërkon të zbulojë edhe njeriun pas artistit. Në këtë mënyrë, portreti artistik plotësohet me portretin njerëzor. Për Vaçe Zelën, këngëtaren brilante dhe të papërsëritshme të këngës shqiptare, autorja ndalet edhe te dëshmitë dhe kujtimet e njerëzve që e kanë njohur nga afër, ndër ta edhe aktorja Lavdie Bisha. Një metodë të ngjashme përdor edhe për Marie Logorecin, Hajrie Rondon dhe Edi Luarasin. Duke u mbështetur në atë që kanë shkruar dhe dëshmuar të tjerët për këto artiste, autorja krijon një pikë reference që e ndihmon të ndërtojë një portret sa më të plotë njerëzor dhe artistik. Kjo metodë e shpëton tekstin nga përgjithësimi. Ajo e bën rrëfimin më konkret, më njerëzor dhe më të besueshëm.
Jeta dhe arti – dy anë të së njëjtës medalje
Duke u ndalur në detaje jetësore dhe duke i ndërthurur ato me veprimtarinë artistike, Nefize Hoxha arrin të krijojë një pasqyrim harmonik të protagonisteve të saj. Sepse jeta e një artisti nuk mund të kuptohet e veçuar nga arti i tij, ashtu sikurse arti nuk mund të kuptohet pa botën shpirtërore të krijuesit. Nga libri përftojmë edhe një mësim tjetër: shumë prej këtyre artisteve të mëdha kishin një botë shpirtërore të pasur, kulturë, sinqeritet dhe dashamirësi. Ato dinin të vlerësonin tjetrin, artin, mjedisin dhe publikun. Nuk kishin nevojë ta vendosnin egon në qendër të vlerësimit të vetvetes, sepse për to fliste vepra. Ky është një mësim i vlefshëm edhe sot, sidomos në një kohë kur vetëpromovimi shpesh kërkon të zëvendësojë vlerën e vërtetë krijuese.
Artistët e mëdhenj i kapërcyen kufijtë e kohës
Një nga idetë më të bukura që përcjell libri është se artistët e mëdhenj nuk janë ata që flasin më shumë për veten, por ata për të cilët flet vepra. Ata janë formuar brenda një grupi, në një atmosferë kulturore e artistike, por më pas kanë ditur të dallohen përmes talentit dhe punës së tyre. Në këtë proces kanë ndikuar edhe institucionet e artit dhe të kulturës, si Liceu Artistik dhe Instituti i Lartë i Arteve, të cilat u bënë fidanishte të shumë talenteve shqiptare. Por libri të nxit edhe të mendosh për një pyetje tjetër: çfarë do të kishte ndodhur me këto talente në një kohë më të lirë dhe me më shumë mundësi? Kjo pyetje nuk merr një përgjigje të drejtpërdrejtë, por vetë teksti e hap këtë mundësi reflektimi.
Vajtueset virtuoze të Lumit të Vlorës
Një kapitull i veçantë dhe mjaft interesant është ai kushtuar vajtuesve të Lumit të Vlorës, një pasuri e jashtëzakonshme e folklorit dhe traditës së krijimit popullor.Këto gra, përmes improvizimit të vargut, kanë ditur të shprehin në çast dhimbjen, krenarinë, dashurinë dhe kujtesën. Ato krijonin vargje në mënyrë intuitive, por njëkohësisht ruanin ritmin, metrin dhe hijeshinë e shprehjes poetike. Këtu qëndron edhe një prej bukurive më të mëdha të krijimtarisë popullore: spontaniteti që arrin nivelin e artit. Vajtimet nuk janë vetëm shprehje dhimbjeje. Ato janë edhe një formë e kujtesës historike. Në to jetojnë personazhe të historisë, burra të zakonshëm e figura të shquara, drama familjare dhe ngjarje që kanë kaluar nga brezi në brez. Në këto vargje ndihet dhimbja e thellë, dashuria për njeriun dhe krenaria për trimërinë. Trimat qahen, por njëkohësisht edhe këndohen. Tragjikja e jetës shndërrohet në poezi dhe dhimbja individuale bëhet pjesë e kujtesës kolektive. Këto vajtime përbëjnë një nga shtresat e rëndësishme mbi të cilat është ngritur epika popullore e Labërisë, e dalluar për forcën, tonin burrëror dhe intensitetin emocional.
Një libër që i fton meteorët të flasin
“Meteorë në qiellin e kohës sonë” është një libër që sjell një botë të pasur shpirtërore, kujtime, reflektime, analiza dhe një faktologji të gjerë mbi figura të rëndësishme të shkencës, artit dhe kulturës. Nefize Hoxha nuk mjaftohet me referimin ndaj këtyre figurave. Ajo përpiqet t’i sjellë ato përpara lexuesit përmes një vështrimi analitik, duke i vendosur në kohën e tyre, në rrethanat e tyre dhe mbi të gjitha në raport me veprën që kanë lënë. Stili i saj është i qartë dhe i drejtpërdrejtë, ndërsa informacioni i pasur i jep analizës mbështetje faktike. Për këtë arsye, libri nuk është vetëm një përmbledhje portretesh, por një ftesë për të reflektuar mbi vlerën e dijes, artit, talentit dhe sakrificës. Metafora e meteorëve bëhet kështu edhe më kuptimplotë. Meteorët e këtij libri janë njerëz që ndriçuan kohën e tyre. Disa përmes shkencës, disa përmes artit, disa përmes studimit, disa përmes këngës dhe disa përmes poezisë popullore. Ata nuk jetuan vetëm për veten.Ata krijuan përtej vetes, duke i dhënë kohës së tyre dritë dhe duke i lënë së ardhmes një trashëgimi të çmuar. Në këtë kuptim, libri i Nefize Hoxhës është edhe një libër për kujtesën. Një përpjekje për të mos i lënë të zbehen figurat që kanë bërë diçka të rëndësishme për shoqërinë dhe kulturën tonë. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron misioni i tij më i bukur: të na kujtojë se njerëzit e mëdhenj nuk shuhen kur mbyllet jeta e tyre; ata vazhdojnë të jetojnë përmes veprës, kujtesës dhe dritës që kanë lënë pas. Si Qiriu i Naimit, ata u dogjën duke ndriçuar. Dhe si meteorët, edhe pse kaluan nëpër qiellin e kohës, lanë pas një dritë që ende nuk është shuar.
