Rudina Papajani: Nikolla Zoraqi, kur muzika bëhet kujtesë
Ka figura artistike që koha nuk i zvogëlon. Përkundrazi, sa më shumë largohemi prej tyre, aq më qartë kuptojmë peshën e gjurmës që kanë lënë. Në këtë hapësirë të kujtesës kulturore shqiptare vjen dokumentari “Nikolla i zemrës së Tiranës”, një vepër kushtuar kompozitorit të shquar Nikolla Zoraqi, me skenar të Natasha Lakos dhe regji të Mevlan Shanajt. Një film që nuk duhet parë thjesht si një portret biografik, por si një përpjekje serioze për ta nxjerrë një figurë të rëndësishme të muzikës shqiptare nga heshtja e arkivit dhe për ta rikthyer në ndërgjegjen e publikut të sotëm.
Në një kohë kur kultura shpesh përballet me shpejtësinë e harresës, rikthimi te një artist si Nikolla Zoraqi merr një kuptim të veçantë. Sepse të flasësh për Zoraqin nuk do të thotë vetëm të rendisësh veprat e tij, të përmendësh periudhën në të cilën krijoi apo të rikujtosh kontributin e tij në muzikën shqiptare. Do të thotë të prekësh një pjesë të historisë sonë artistike, të një epoke dhe të një mënyre të të menduarit për artin. Pikërisht këtu qëndron edhe vlera e punës së Natasha Lakos dhe Mevlan Shanajt: ata nuk e trajtojnë Zoraqin si një emër të ngrirë në një enciklopedi, por si një artist që ende mund të komunikojë me të tashmen.
Natasha Lako, përmes skenarit, sjell në këtë dokumentar atë cilësi që e karakterizon edhe në krijimtarinë e saj letrare: aftësinë për të kërkuar njeriun përtej figurës publike. Fjala e saj nuk shërben vetëm për të informuar, por për të krijuar atmosferë, për të lidhur kohët dhe për të ndërtuar një marrëdhënie emocionale me personazhin. Ajo nuk mjaftohet me pyetjen se kush ishte Nikolla Zoraqi; kërkon të kuptojë çfarë e formoi atë, çfarë e ushqeu krijimtarinë e tij dhe çfarë e bëri muzikën e tij të lidhej kaq fort me një tokë, një qytet dhe një kulturë. Kjo e largon filmin nga skema klasike e dokumentarit biografik dhe e çon drejt një rrëfimi më njerëzor, më meditativ dhe njëkohësisht më të afërt me gjuhën moderne të dokumentarit.
Në këtë pikë, puna e Mevlan Shanajt merr një rol po aq të rëndësishëm. Regjisori e përkthen fjalën në imazh dhe e vendos figurën e Zoraqit në një hapësirë ku arkivi, kujtesa, dëshmia dhe muzika bashkëjetojnë. Shanaj nuk kërkon vetëm të na tregojë një histori; kërkon të na bëjë ta ndiejmë atë. Dhe kjo është një nga sfidat më të mëdha të një filmi kushtuar një kompozitori: si të shndërrosh tingullin në imazh, si ta bësh muzikën të dukshme dhe një jetë të kaluar të ndihet ende e pranishme. Përmes regjisorialitetit të tij, Zoraqi nuk mbetet larg nesh. Ai rikthehet si një prani artistike që kërkon të dëgjohet edhe nga brezat që nuk e kanë jetuar kohën e tij.
Kështu, bashkëpunimi i Natasha Lakos me Mevlan Shanajn bëhet një nga shtyllat më interesante të dokumentarit. Dy autorë me gjuhë të ndryshme krijuese takohen në një terren të përbashkët: Lako ndërton mendimin dhe dimensionin letrar të rrëfimit, ndërsa Shanaj ndërton pamjen, ritmin dhe atmosferën kinematografike. Të bie nē sy menyra e leximit si nje zgjidhje shume orgjinale dhe shume mbreslēnëse dhe shume emocionues duke u larguar jashte leximit skematik e embirik.Midis tyre qëndron muzika e Nikolla Zoraqit, e cila bëhet elementi që bashkon fjalën me imazhin. Është një marrëdhënie krijuese mes tri gjuhësh: fjala, fotografia dhe tingulli. Dhe pikërisht nga ky dialog lind identiteti i dokumentarit.
Nikolla Zoraqi nuk mund të kuptohet vetëm përmes një liste veprash. Ai ishte një kompozitor që e mori frymën e vendit të tij dhe e përktheu në një gjuhë muzikore të kultivuar. Melosi shqiptar, tradita, ritmi dhe ngjyrat e kulturës sonë u bënë pjesë e krijimtarisë së tij. Ai punoi në gjini të ndryshme, duke lënë gjurmë në muzikën simfonike, skenike, baletin, operën, këngën dhe muzikën e filmit. Por rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në numrin e veprave. Rëndësia e një artisti matet me atë që vazhdon të jetojë pas tij. Dhe muzika e Zoraqit është pikërisht ajo pjesë e trashëgimisë që vazhdon të kërkojë dëgjuesin e saj.
Titulli “Nikolla i zemrës së Tiranës” është në vetvete një çelës për ta lexuar dokumentarin. Tirana nuk është vetëm vendi ku zhvillohet një pjesë e jetës së kompozitorit. Ajo shfaqet si një hapësirë shpirtërore, si një qytet që ka formuar ritmet, kujtimet dhe atmosferën e një artisti. Zoraqi dhe Tirana duket sikur komunikojnë me njëri-tjetrin përmes muzikës. Qyteti bëhet pjesë e portretit, ndërsa kompozitori bëhet pjesë e kujtesës së qytetit. Dhe kjo e bën dokumentarin më shumë se një biografi: e bën atë një reflektim mbi marrëdhënien mes artistit dhe vendit të tij.
Në këtë kuptim, Natasha Lako dhe Mevlan Shanaj nuk kanë bërë vetëm një film për të kaluarën. Ata kanë bërë një film për të tashmen. Sepse pyetja që lind kur përballesh me një figurë si Zoraqi nuk është vetëm “çfarë bëri ai?”, por edhe “çfarë kemi bërë ne me atë që ai na la?”. Kjo është një pyetje e fortë kulturore. Një shoqëri që nuk e njeh trashëgiminë e saj rrezikon të humbasë një pjesë të identitetit.
Emrat e mëdhenj nuk duhet të jetojnë vetëm në tekstet shkollore, në arkivat institucionale apo në ceremonitë përkujtimore. Ata duhet të rikthehen në dialog me publikun.
Dhe dokumentari e bën këtë përmes kinemasë.
Këtu qëndron edhe moderniteti i tij. Një dokumentar modern nuk është domosdoshmërisht ai që përdor një gjuhë të shpejtë apo një montazh të ngarkuar. Modern është ai që di ta vendosë të shkuarën përballë pyetjeve të së tashmes. “Nikolla i zemrës së Tiranës” kërkon pikërisht këtë përballje. Ai na çon te një figurë e shekullit të kaluar, por na pyet ne, sot, se çfarë raporti kemi me kulturën, me kujtesën dhe me artistët tanë.
Në këtë drejtim, filmi merr edhe një dimension qytetar. Kujtesa kulturore nuk është luks. Është përgjegjësi. Një komb nuk ruan identitetin vetëm përmes monumenteve, historisë politike apo dokumenteve zyrtare. E ruan edhe përmes muzikës, letërsisë, kinemasë, teatrit dhe njerëzve që i kanë dhënë shpirt asaj kohe. Prandaj një dokumentar i tillë është një akt ndaj harresës.
Dhe harresa është ndoshta kundërshtari më i madh i kulturës.
Në një realitet ku gjithçka konsumohet shpejt, ku emrat e rinj zëvendësojnë të vjetrit dhe ku informacioni i ditës shpesh e përjashton kujtesën e gjatë, rikthimi te Zoraqi është një mënyrë për të ngadalësuar kohën. Për të dëgjuar përsëri. Për të parë përsëri. Për të kuptuar se ajo që kemi trashëguar nuk është thjesht e kaluar, por një pjesë e së tashmes sonë.
Prandaj vepra e Natasha Lakos dhe Mevlan Shanajt duhet parë edhe si një bashkëpunim artistik që i jep dokumentarit një identitet të veçantë. Lako sjell ndjeshmërinë e shkrimtares, fuqinë e fjalës dhe aftësinë për ta kthyer një figurë historike në një personazh të gjallë. Shanaj sjell përvojën e regjisorit, syrin kinematografik dhe aftësinë për ta ndërtuar këtë botë përmes imazhit. Ata nuk e konkurrojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, plotësojnë njëri-tjetrin. Fjala nuk e mbulon imazhin dhe imazhi nuk e zëvendëson fjalën. Të dyja i hapin rrugë muzikës.
Dhe në fund, është pikërisht muzika ajo që mbetet.
Mund të harrohen datat. Mund të zbehen fotografitë. Mund të humbasin dokumentet. Por një melodi që ka hyrë në kujtesë mund të jetojë shumë më gjatë se koha e autorit të saj.
Ky është edhe mesazhi më i fuqishëm që përcjell dokumentari: Nikolla Zoraqi nuk ka nevojë vetëm të përkujtohet. Ai ka nevojë të dëgjohet.
Dhe ky është ndryshimi mes një homazhi dhe një vepre të mirë dokumentare. Homazhi thotë: kujtojeni. Dokumentari i mirë thotë: zbulojeni përsëri.
“Nikolla i zemrës së Tiranës” është pikërisht një ftesë për këtë zbulim. Një ftesë për të hyrë në botën e një artisti, por edhe në një pjesë të historisë sonë kulturore. Një ftesë për të parë se si një jetë krijuese mund të bëhet pasqyrë e një kohe dhe se si një kompozitor mund të mbetet i gjallë përmes tingujve që ka lënë pas.
Në këtë kuptim, filmi i Natasha Lakos dhe Mevlan Shanajt nuk është vetëm një dokumentar për Nikolla Zoraqin. Është një dokumentar për mënyrën se si kujtojmë. Për mënyrën se si ruajmë atë që na përket. Për marrëdhënien tonë me artistët që kanë ndërtuar identitetin kulturor shqiptar.
Lako i jep historisë fjalën. Shanaj i jep asaj imazhin. Zoraqi i jep tingullin. Dhe të tre këta elementë takohen në një vepër që na kujton një të vërtetë të thjeshtë, por të thellë: një kulturë nuk jeton vetëm kur krijon artistë të mëdhenj; ajo jeton edhe kur di t’i mbajë ata gjallë në kujtesë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse një film për Nikolla Zoraqin është i nevojshëm pikërisht sot.
Sepse në fund nuk kemi nevojë vetëm të dimë kush ishte.
Kemi nevojë të kuptojmë pse ende na përket.
Dhe kur muzika e tij rikthehet përmes ekranit, kuptojmë se disa njerëz nuk largohen kurrë plotësisht nga qyteti, nga arti dhe nga kujtesa e një vendi. Ata vazhdojnë të jetojnë aty ku arti nuk njeh moshë: në tingullin që përsëritet, në imazhin që rikthehet dhe në fjalën që refuzon të harrojë…
