Saimir Kadiu: KUR PANDEMIA HESHTI PARISIN…
NOUNOURS DES GOBELINS
Kur arinjtë prej pelushi u ulën në tavolinat e Parisit.
Ka fotografi që duken të vogla, pothuajse të parëndësishme, por që pas disa vitesh bëhen dëshmi të një epoke.
Një prej tyre është ajo e Nounours des Gobelins, arinjve gjigantë prej pelushi që, në ditët e çuditshme të pandemisë, u ulën në kafenetë, libraritë, restorantet dhe tarracat e Parisit, sikur të ishin klientë të vërtetë.
…Parisi kishte parë shumë gjëra.
Kishte parë revolucionarë, mbretër, poetë, ekzistencialistë, bohemë, piktorë, gazetarë, filozofë dhe aventurierë. Kishte parë Victor Hugo të kalonte nëpër bulevardet e tij, Baudelaire të ecte në kërkim të turmës, Apollinaire të shkruante për dashurinë dhe modernitetin, Picasso të ndryshonte fytyrën e artit, ndërsa në kafene të tjera Hemingway, Fitzgerald, Gertrude Stein, Jean-Paul Sartre dhe Simone de Beauvoir diskutonin për letërsinë, politikën dhe kuptimin e ekzistencës.
Por në vitin 2020 Parisi u përball me një kundërshtar krejt tjetër. Një virus.
Dhe qyteti që zakonisht nuk hesht kurrë, heshti.
Bulevardet u boshatisën. Tarracat mbetën pa zëra. Karriget e kafeneve u kthyen përmbys. Dyert e restoranteve u mbyllën. Saint-Germain-des-Prés, që kishte qenë për dekada një prej skenave më të mëdha intelektuale të Evropës, dukej papritur si një qytet pa spektatorë.
Ishte në këtë atmosferë të pazakontë që shfaqja e arinjve gjigantë prej pelushi mori një kuptim shumë më të madh se një shaka.
Arinjtë që erdhën nga Gobelins
Nounours des Gobelins u bënë të njohur në Paris gjatë periudhës së Covid-it, duke nisur nga lagjja e Gobelins, në jug të qytetit.
Ideja ishte e thjeshtë dhe njëkohësisht gjeniale:
Në një kohë kur njerëzit duhej të mbanin distancë nga njëri-tjetri, dikush vendosi të mbushte vendet bosh me arinj gjigantë.
Ata u ulën në karrige. Pranë tavolinave. Në vitrina.
Në librari. Në restorante.Në kafene.
Dhe gradualisht u shpërndanë nëpër Paris.
Ishin të mëdhenj, të butë, paksa qesharakë dhe krejtësisht jashtë vendit.
Por pikërisht kjo i bëri të paharrueshëm.
Në një qytet të frikësuar nga një sëmundje e padukshme, këta arinj ishin një mënyrë për të thënë:
Parisi ende di të buzëqeshë.
Dhe një ditë, ata arritën edhe në një prej tempujve më të famshëm të kafenesë pariziene: Les Deux Magots.
☆ Les Deux Magots – kafeneja ku u shkrua një pjesë e historisë së shekullit XX
Les Deux Magots nuk është thjesht një kafene.
Është një kapitull i historisë kulturore të Francës.
E vendosur në Place Saint-Germain-des-Prés, pranë kishës së vjetër të Saint-Germain-des-Prés, ajo është një prej atyre vendeve ku historia e qytetit nuk lexohet vetëm në libra.
Ajo duket në tavolina. Në karrige. Në fotografitë e vjetra. Në emrat e njerëzve që kanë kaluar aty.
Në vitet e artë të shekullit XX, Saint-Germain-des-Prés u bë një prej qendrave të jetës intelektuale të Parisit.
Në këtë univers u shfaqën emra si Jean-Paul Sartre dhe Simone de Beauvoir, dy prej figurave më të rëndësishme të ekzistencializmit francez.
Sartre shkruante. Beauvoir shkruante. Ata diskutonin.
Debatonin. Pinin kafe. Takoheshin me miq.
Dhe mbi tavolinat e kafeneve ndërtohej një botë filozofike që do të ndikonte jo vetëm Francën, por të gjithë kulturën perëndimore.
Në atë Paris ishin edhe Albert Camus, Raymond Aron, Maurice Merleau-Ponty, Boris Vian, Juliette Gréco dhe shumë prej figurave që e kthyen Saint-Germain-in në mit.
Kafenetë nuk ishin thjesht vende ku pihej kafe. Ishin zyra. Salla leksionesh. Redaksi gazetash. Atelie.
Klube politike. Teatro të vogla.
Dhe, mbi të gjitha, vende ku njerëzit flisnin. Flisnin për filozofinë. Për komunizmin. Për fashizmin. Për luftën.
Për dashurinë. Për ekzistencën. Për artin. Për revolucionin. Për Evropën.
☆ Hemingway dhe Parisi i tij
Por historia e kafeneve pariziene nuk fillon me Sartrin.
Një brez më herët, Parisi ishte bërë shtëpi shpirtërore për shkrimtarë amerikanë dhe evropianë.
Ernest Hemingway e deshi Parisin në mënyrë pothuajse obsesive.
Në “A Moveable Feast”, ai do të shkruante për Parisin e viteve të rinisë, për rrugët, kafenetë, libraritë dhe njerëzit që e rrethonin.
Në atë Paris gjendeshin edhe F. Scott Fitzgerald dhe Zelda Fitzgerald, John Dos Passos, Ezra Pound, Gertrude Stein dhe shumë prej shkrimtarëve amerikanë të brezit të humbur.
Hemingway kishte një raport të veçantë me kafenenë.
Për të, një tavolinë mund të ishte një vend pune.
Një filxhan kafe mund të shoqëronte një faqe.
Një rrugë e Parisit mund të kthehej në letërsi.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye fotografia e një ariu gjigant prej pelushi në një tavolinë të Les Deux Magots, dekada më vonë, ka diçka ironike.
Hemingway do të gjente aty një kafene. Sartre do të gjente një tryezë për filozofi. Beauvoir do të gjente një hapësirë për të menduar.
Ndërsa në vitin e pandemisë, një ari gjigant zinte vendin e njeriut.
Nga Hemingway te Sartre, nga Sartre te ariu
Historia e Parisit është edhe historia e zëvendësimit të brezave.
Njerëzit ikin. Kafenetë mbeten. Idetë ndryshojnë.
Tavolinat mbeten. Një ditë aty mund të ulej Picasso.
Një tjetër ditë Jean-Paul Sartre. Një tjetër Simone de Beauvoir.
Pastaj një poet. Një gazetar. Një student. Një turist.
Dhe papritur, në një prej periudhave më të pazakonta që ka përjetuar qyteti në kohët moderne, në atë tavolinë u ul një Nounours.
Një ari prej pelushi. I madh. I heshtur.
Me fytyrën e pafajshme të një lodre fëmijësh.
Por ai nuk ishte aty vetëm për të argëtuar kalimtarët.
Ai ishte edhe një simbol. Një simbol i distancës sociale.
Një mënyrë për të kujtuar se tavolinat që dikur mbusheshin me njerëz duhej të mbeteshin bosh.
Në njëfarë mënyre, ariu ishte klienti që nuk mund të infektohej.
Dhe Parisi, me ironinë e tij të famshme, vendosi të qeshte me absurdin.
Parisi i mbyllur
Pandemia e Covid-19 krijoi një Paris që brezat e mëparshëm nuk do ta kishin imagjinuar.
Qyteti i dritave u bë qyteti i dritareve të mbyllura.
Kafenetë heshtën. Muzetë heshtën. Teatrot heshtën.
Kinema heshti.
Louvre, Musée d’Orsay, Centre Pompidou dhe institucionet e tjera kulturore u detyruan të mbyllnin dyert.
Champs-Élysées u zbraz. Montmartre humbi zhurmën e turistëve. Saint-Germain-des-Prés humbi bisedat e tij.
Parisi dukej për pak kohë sikur kishte harruar veten.
Dhe pikërisht atëherë arinjtë u shfaqën. Në vend të njerëzve.Në vend të turistëve. Në vend të miqve.
Në vend të klientëve.
Ata u bënë një lloj popullsie paralele e qytetit.
Një Paris prej pelushi. Humori si mënyrë mbijetese
Në historinë e qyteteve të mëdha, humori shpesh shfaqet në momentet më të vështira.
Parisi e ka pasur gjithmonë këtë instinkt.
Edhe gjatë luftërave. Edhe gjatë pushtimit. Edhe në revolucion. Edhe në krizat politike.
Edhe në ditët kur gjithçka dukej e pasigurt.
Humori nuk e zhduk tragjedinë. Por e bën atë pak më të durueshme.
Dhe Nounours des Gobelins ishin pikërisht kjo: një buzëqeshje e madhe prej pelushi në një qytet të frikësuar.
Një fotografi që sot duket si kujtim
Sot, kur pandemia duket gjithnjë e më shumë si një kapitull që i përket një kohe tjetër, fotografitë e atyre arinjve marrin një tjetër kuptim.
Ato nuk janë më thjesht fotografi të çuditshme.
Janë dokumente të një atmosfere. Na kujtojnë një Paris të heshtur.
Një Paris ku njerëzit mungonin, por ku qyteti kërkonte mënyra për të vazhduar të jetonte.
Dhe një prej këtyre mënyrave ishte të vendoste një ari gjigant në karrigen ku zakonisht do të ulej një njeri.
Mund të imagjinohet skena: Një tavolinë në Les Deux Magots. Një filxhan kafe. Një gazetë. Karriget përballë.
Dhe në vend të një shkrimtari, një ari gjigant prej pelushi.
Hemingway, po të ishte aty, ndoshta do ta kishte parë me atë humorin e tij të thatë.
Sartre ndoshta do ta kishte kthyer në një metaforë ekzistencialiste.
Camus mund ta kishte parë si një tjetër absurditet të botës.
Beauvoir ndoshta do të kishte gjetur tek ai një simbol të marrëdhënies mes individit dhe shoqërisë.
Ndërsa Juliette Gréco, me zërin e saj të errët dhe elegant, ndoshta thjesht do të kishte kënduar për të.
Sepse ky është Parisi.
Një qytet që mund ta kthejë edhe një ari prej pelushi në histori.
Kafeneja që nuk plaket
Les Deux Magots ka kaluar nëpër shumë epoka.
Ka parë Belle Époque, dy luftëra botërore, vitet e ekzistencializmit, surrealizmin, jazz-in, revoltat e Majit 1968, transformimin e Parisit, globalizimin, turizmin masiv dhe tani epokën dixhitale.
Ka parë njerëzit të ndryshojnë. Por tavolinat vazhdojnë të jenë aty.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse kafeneja pariziene ka një magji që nuk e kanë shumë vende të tjera.
Ajo nuk është vetëm një hapësirë fizike.
Është një teatër i jetës. Në një tavolinë mund të lindë një roman.
Në një tjetër një dashuri. Në një tjetër një ide politike.
Në një tjetër një miqësi. Në një tjetër një debat filozofik.
Dhe në një vit të çuditshëm, në një qytet të zbrazur nga pandemia, në një prej tavolinave u ul një ari.
Pa filozofi. Pa roman. Pa revolucion.
Vetëm me atë fytyrën e tij të pafajshme prej pelushi.
Por ndoshta ishte pikërisht ajo që i duhej Parisit.
Një ari përballë historisë Ka diçka prekëse në kontrastin.
Hemingway – dhe një ari prej pelushi.
Sartre – dhe një ari prej pelushi.
Simone de Beauvoir – dhe një ari prej pelushi.
Camus – dhe një ari prej pelushi.
Njëra anë e historisë është e mbushur me libra, debate dhe ide.
Tjetra me heshtje, distancë dhe frikë.
Por të dyja takohen në të njëjtin vend: në një tavolinë kafeneje.
Kjo është ndoshta edhe metafora më e bukur e Parisit gjatë Covidit.
Qyteti nuk mund të hapte kafenetë si më parë. Nuk mund të kthente turmat.
Nuk mund të sillte Hemingway, Sartrin apo Beauvoirin.
Por mund të sillte një ari. Dhe ariu u ul aty.
Në heshtje. Duke ruajtur vendin e njeriut.
Duke pritur. Siç priti gjithë Parisi.
Derisa një ditë karriget u kthyen përsëri në vend.
Dyert u hapën. Tarracat u mbushën.
Filxhanët nisën të trokasin. Zërat u kthyen.
Dhe arinjtë, pasi kishin bërë detyrën e tyre, u tërhoqën ngadalë nga skena.
Por mbetën në fotografi.
Si dëshmi të një kohe kur Parisi, qyteti që i kishte dhënë botës kaq shumë arsye për të menduar, zgjodhi për pak kohë të na jepte një arsye për të buzëqeshur.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse Nounours des Gobelins meritojnë të kujtohen.
Sepse në historinë e Parisit ka vend për revolucionet dhe filozofët, për poetët dhe piktorët, për Hemingway-n dhe Sartre-in.
Por ka vend edhe për një ari gjigant prej pelushi.
Sidomos atëherë kur qyteti kishte më shumë nevojë për një buzëqeshje…
