Saimir Kadiu: Një dokument i vogël i një katastrofe shumë më të madhe
Kjo fotografi mund të lexohet si një dokument i vogël i një katastrofe shumë më të madhe: dy ushtarë grekë në roje dhe, pas hekurave, ushtarë osmanë të kapur robër.
Por pas saj qëndron një prej kthesave më të dhimbshme të historisë së Ballkanit, fundi i një bote shumë shekullore dhe lindja e një Ballkani të ri, të ndërtuar mbi shtete kombëtare, kufij të rinj, dëbime dhe kujtime të kundërta.
LUFTËRAT BALLKANIKE
Nga Rumelia drejt Anadollit, përmes një dritareje mbushur me vuajtje, mall dhe turp
Ka fotografi që nuk kanë nevojë për shumë fjalë.
Në një të tillë, disa ushtarë osmanë janë pas hekurave. Përpara tyre qëndrojnë dy ushtarë grekë, me pushkët në dorë. Njëri është roje. Tjetri, ndoshta, vetëm një dëshmitar i një bote që po ndryshon.
Në pamje duket vetëm një grup robërish.
Në histori, aty është Perandoria Osmane duke humbur Ballkanin.
Dhe pikërisht këtu fillon drama.
Sepse Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 nuk ishin thjesht një konflikt midis ushtrive. Ato ishin një nga momentet më të fuqishme të shpërbërjes së rendit të vjetër ballkanik dhe të lindjes së shteteve kombëtare moderne. Për shqiptarët, grekët, serbët, bullgarët, turqit, maqedonasit dhe komunitetet e tjera të rajonit, ato ndryshuan hartën, por edhe jetën e miliona njerëzve.
1. Një perandori që po largohej nga Evropa
Në vitin 1912, Perandoria Osmane ishte ende një fuqi e madhe, por në Evropë ajo ishte bërë vetëm hija e asaj që kishte qenë.
Për më shumë se pesë shekuj, osmanët kishin kontrolluar pjesë të mëdha të Gadishullit Ballkanik. Në vitin 1911, territoret osmane në Evropë shtriheshin nga hapësirat pranë Adriatikut deri te Deti i Zi dhe Deti Marmara, duke përfshirë Thrakën, Maqedoninë, Kosovën dhe territore shqiptare. Pas luftërave, në vitin 1913, Perandorisë i mbeti në Evropë kryesisht Trakia Lindore.
Ishte një ndryshim dramatik.
Një perandori që kishte hyrë në Ballkan në shekullin XIV po tërhiqej, në hapësirën e vetëm disa muajve, drejt Bosforit.
Dhe për shumë osmanë kjo nuk ishte thjesht humbje territoriale.
Ishte humbja e atdheut evropian.
2. Aleanca që e vuri Perandorinë përballë katër ushtrive
Më 1912 u krijua ajo që njihet si Lidhja Ballkanike, e përbërë kryesisht nga Serbia, Bullgaria, Greqia dhe Mali i Zi.
Objektivi i tyre ishte dobësimi dhe dëbimi i Perandorisë Osmane nga territoret evropiane.
Mali i Zi shpalli luftë më 8 tetor 1912. Serbia, Bullgaria dhe Greqia iu bashkuan pak ditë më vonë.
Perandoria Osmane u përball me një situatë katastrofike.
Në një front ishin bullgarët.Në një tjetër serbët.Në jug grekët.Në veriperëndim malazezët.
Dhe ushtria osmane nuk ishte më ajo e shekujve të mëparshëm.
Rezultati ishte i shpejtë.
Forcat e Lidhjes Ballkanike përparuan në mënyrë spektakolare dhe brenda pak javësh ushtria osmane humbi pjesën më të madhe të territoreve të saj evropiane.
3. Selaniku dhe Edirneja – dy qytete, dy simbole
Dy beteja kishin një rëndësi të veçantë.
Selaniku ra në duart e ushtrisë greke më 8 nëntor 1912.
Vetëm disa ditë më vonë, më 9 nëntor, trupat serbe hynë në qytet nga një drejtim tjetër, por grekët tashmë kishin siguruar kontrollin e tij.
Për Greqinë ishte një fitore historike.
Për Perandorinë Osmane ishte humbje e një prej qyteteve më të rëndësishme të Ballkanit.
Në lindje, Edirneja (Adrianopoja) u bë simboli tjetër.
Qyteti u rrethua dhe rezistoi për muaj të tërë përpara se të binte.
Në kujtesën osmane, Edirneja nuk ishte një qytet çfarëdo. Ishte kryeqyteti i Perandorisë para pushtimit të Kostandinopojës më 1453.
Humbja e saj dukej si një mbyllje rrethi historik.
4. Dhe pastaj erdhi fotografia
Në këtë kontekst duhet parë edhe fotografia e robërve.
Një ushtar i kapur rob nuk është më pjesë e ushtrisë.
Ai është një njeri që ka humbur luftën.
Por në Ballkanin e vitit 1912, robëria kishte edhe një dimension tjetër.
Shpesh ushtari osman nuk ishte domosdoshmërisht turk në kuptimin etnik. Ushtria osmane ishte shumëetnike dhe përfshinte myslimanë dhe komunitete të ndryshme të perandorisë.
Prandaj një fotografi e tillë nuk duhet lexuar vetëm si:
grekë kundër turqve.
Ajo duhet lexuar si: një ushtri perandorake që po shembej përballë shteteve kombëtare.
Kjo është shumë më e rëndësishme.
5. Lufta e parë përfundoi, por paqja nuk erdhi
Traktati i Londrës i vitit 1913 i dha fund Luftës së Parë Ballkanike.
Por aleatët fitimtarë nuk mund të binin dakord se si do të ndanin territoret e pushtuara.
Këtu filloi tragjedia e dytë.
Bullgaria mendonte se kishte dhënë pjesën më të madhe të kontributit ushtarak dhe kërkonte pjesë të mëdha të Maqedonisë.
Serbia nuk donte t’i dorëzonte territoret që kishte pushtuar.
Greqia kërkonte pjesën e vet.
Dhe kështu, në qershor 1913, Bullgaria sulmoi pozicionet serbe dhe greke.
Filloi Lufta e Dytë Ballkanike.
Por këtë herë Bullgaria u gjend e izoluar.
Serbia dhe Greqia luftuan kundër saj; më pas ndërhynë edhe Rumania dhe Perandoria Osmane.
Rezultati ishte katastrofik për Bullgarinë.
Traktati i Bukureshtit, më 10 gusht 1913, i dha pjesën më të madhe të Maqedonisë Greqisë dhe Serbisë, ndërsa Rumania mori Dobruzhën Jugore.
Perandoria Osmane ndërkohë rimori Edirnenë.
6. Bilanci njerëzor ishte tmerrues
Shifrat e viktimave ndryshojnë sipas burimeve, sepse regjistrimet e kohës ishin të paplota.
Por studimet moderne japin një tablo të qartë të përmasave të katastrofës.
Sipas International Encyclopedia of the First World War, gjatë Luftërave Ballkanike humbën jetën rreth:
65,000 bullgarë
36,000 serbë
9,500 grekë
3,000 malazezë
deri në 125,000 osmanë.
Dhe këto janë kryesisht humbje ushtarake; numri i civilëve të vrarë, të zhvendosur ose të vdekur nga uria dhe sëmundjet është shumë më i vështirë për t’u përcaktuar.
Por numri më tronditës nuk është vetëm ai i të vdekurve.
Është numri i njerëzve që u detyruan të largoheshin.
7. Ballkani u kthye në një tokë refugjatësh
Lufta nuk ndryshoi vetëm kufijtë.
Ndryshoi përbërjen njerëzore të territoreve.
Qindra mijëra myslimanë të Ballkanit u larguan drejt territoreve osmane.
Sipas studimeve të International Encyclopedia of the First World War, deri në 600,000 myslimanë të Evropës Osmane mund të kenë vdekur ose të jenë vrarë gjatë periudhës së luftërave dhe dhunës së lidhur me to. Rreth 400,000 refugjatë myslimanë mbërritën në Perandorinë Osmane pas humbjes.
Stambolli u mbush me njerëz të dëbuar nga tokat ku kishin jetuar prej brezash.
Ishin familje nga Maqedonia.Nga Trakia.Nga Kosova.
Nga territoret shqiptare.Nga Bullgaria dhe Serbia.
Ata nuk kishin humbur vetëm shtëpitë.
Kishin humbur varret e të parëve.
8. Edhe grekët u zhvendosën
Historia nuk mund të tregohet vetëm nga njëra anë.
Edhe popullsitë greke u prekën rëndë nga luftërat, dhuna dhe zhvendosjet.
Mbi 150,000 grekë osmanë nga Trakia dhe Anadolli Perëndimor u zhvendosën drejt Greqisë gjatë periudhës së Luftërave Ballkanike dhe pas tyre. Këto lëvizje ishin një nga pararendëset e ndryshimeve shumë më të mëdha demografike që do të pasonin pas Luftës së Parë Botërore.
Në vitet që pasuan, sidomos gjatë luftës greko-turke 1919–1922 dhe më pas me Shkëmbimin e Popullsive të vitit 1923, kjo logjikë e ndarjes së popullsive sipas identitetit fetar e kombëtar do të arrinte kulmin.
Luftërat Ballkanike ishin, në një farë kuptimi, laboratori tragjik i shekullit XX për zhvendosjet masive të popullsive.
9. Sëmundja ishte një tjetër ushtri
Në këto luftëra, nuk vdisje vetëm nga plumbi.
Vdisje nga tifoja.Nga dizenteria.Nga malaria. Nga uria.
Nga të ftohtit.Nga mungesa e ujit.
Sëmundjet ishin veçanërisht shkatërruese për ushtritë e kohës.
Kjo është një nga arsyet pse statistikat e viktimave janë kaq të ndërlikuara: shumë njerëz vdiqën jo në fushën e betejës, por në spitale, në rrugët e tërheqjes, në kampet e refugjatëve ose gjatë udhëtimeve të dëshpëruara drejt një vendi të sigurt.
Kjo e bën Luftën Ballkanike një pararendëse të tmerrshme të asaj që do të shihte Evropa vetëm pak vite më vonë.
10. Perandoria humbi një të tretën e territorit
Pas Luftërave Ballkanike, Perandoria Osmane kishte humbur rreth 33% të territorit dhe rreth 16–20% të popullsisë së saj. Nga hapësirat e mëdha evropiane që kishte zotëruar në vitin 1911, deri në vitin 1913 i mbeti kryesisht Trakia Lindore.
Kjo ishte më shumë se një humbje ushtarake.
Ishte një traumë politike, psikologjike dhe demografike.
Në Stamboll, refugjatët ishin bërë pjesë e përditshmërisë.
Në ushtri, humbja prodhoi një ndjenjë hakmarrjeje.
Në politikë, ajo forcoi nacionalizmin turk dhe pozicionin e Komitetit për Bashkim dhe Përparim.
Më 23 janar 1913, Enver Pasha dhe unionistët kryen grushtin e shtetit që rrëzoi qeverinë e Mehmed Kamil Pashës. Pas kësaj, Komiteti për Bashkim dhe Përparim forcoi kontrollin mbi shtetin osman.
11. Dhe këtu Luftërat Ballkanike lidhen me Luftën e Parë Botërore
Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë.
Luftërat Ballkanike nuk ishin një episod i izoluar.
Ato krijuan një klimë të re politike në Evropën Juglindore.
Serbia doli më e fuqishme.Bullgaria doli e pakënaqur dhe kërkonte revansh.Greqia u zgjerua ndjeshëm.
Perandoria Osmane u traumatizua dhe u bë më e centralizuar e më nacionaliste.
Dhe vetëm një vit më vonë, në qershor 1914, atentati ndaj arkidukës Franz Ferdinand në Sarajevë do të ndizte zinxhirin që çoi në Luftën e Parë Botërore.
Ballkani, tashmë, ishte bërë fuçia e barutit të Evropës.
12. “Nga Rumelia drejt Anadollit”
Kjo është ndoshta mënyra më poetike për ta kuptuar atë fotografi.
Rumelia nuk ishte thjesht një emër gjeografik.
Ishte ideja e një bote osmane evropiane.
Një bote ku Stambolli kishte qenë qendra e një perandorie që për shekuj kishte qenë njëkohësisht evropiane dhe aziatike.
Por në vitin 1913, miliona njerëz po lëviznin në drejtim të kundërt:
nga Rumelia drejt Anadollit.
Me qerre. Me trena. Me anije. Me këmbë.
Me fëmijë të sëmurë në krahë.Me çelësat e shtëpive që nuk do t’i hapnin më kurrë.
Me fotografitë e të vdekurve.
Me kujtimet e një fshati që tashmë i përkiste një shteti tjetër.
13. Një fotografi, dy roje dhe fundi i një epoke
Prandaj fotografia e ushtarëve osmanë pas hekurave është shumë më tepër se një dokument ushtarak.
Ajo është një metaforë e vitit 1912.
Dy ushtarë grekë janë jashtë. Ushtarët osmanë janë brenda.
Por, në të vërtetë, pas atyre hekurave nuk është vetëm ushtria osmane.
Është një botë e tërë.Një botë që kishte zgjatur shekuj.
Një botë e Rumelisë osmane.Një botë e qyteteve shumëetnike. E tregjeve ku dëgjoheshin shumë gjuhë.
E fshatrave ku myslimanët, ortodoksët, hebrenjtë dhe komunitete të tjera jetonin pranë njëri-tjetrit, herë në paqe e herë në konflikt.
Pas vitit 1912, kjo botë nuk do të zhdukej brenda një nate.
Por politika e saj ndryshoi përgjithmonë.
Epilogu
Luftërat Ballkanike krijuan shtete më të mëdha kombëtare, por edhe pakica të reja.
Krijuan kufij, por edhe refugjatë.
Krijuan fitimtarë, por edhe kujtime të hidhura.
Për grekun, 1912 mund të ishte viti i çlirimit të Selanikut.
Për serbin, zgjerimi i shtetit.
Për bullgarin, një premtim i papërmbushur i Maqedonisë.
Për shqiptarin, viti i pavarësisë dhe njëkohësisht i një lufte për mbijetesën territoriale.
Për myslimanin e Maqedonisë, Kosovës apo Trakisë, mund të ishte fillimi i një arratisjeje drejt një atdheu tjetër.
Për osmanin, viti i humbjes së Rumelisë.
Dhe për historianin, Luftërat Ballkanike janë një nga momentet kur shekulli XIX përfundoi dhe shekulli XX hyri në Ballkan me zjarr, hekur, refugjatë dhe kufij të rinj.
Prandaj ajo fjali është e fuqishme: “Lufta Ballkanike është emri i të parit nga Rumelia drejt Anadollit përmes një dritareje të mbushur me vuajtje, mall dhe turp.”
Sepse pas hekurave të fotografisë nuk janë vetëm disa ushtarë të mundur.
Është një perandori që po largohet nga Evropa.
Dhe përpara tyre, në anën tjetër të hekurave, po lindte një Ballkan i ri… më kombëtar, më i fragmentuar dhe, fatkeqësisht, jo më paqësor.
