Saimir Kadiu: Dita kombëtare e Austrisë, një aleate e madhe e viseve shqiptare
Nga Vjena e diplomacisë te Vjena e dijes: një histori miqësie shqiptaro-austriake
Austria është vendi i Alpeve madhështore, i pallateve perandorake të Vjenës, i valsit që i dha ritëm salloneve të Evropës dhe i kompozitorëve që e shndërruan muzikën në një pasuri të përbashkët të njerëzimit. Por ajo është edhe një dëshmi e gjallë e historisë evropiane: e perandorive që u ngritën e u shembën, e luftërave që ndryshuan kufijtë dhe e një republike që, pas tragjedive të shekullit XX, rindërtoi të ardhmen mbi pavarësinë, demokracinë dhe neutralitetin.
Më 26 tetor, austriakët përkujtojnë një nga momentet më të rëndësishme të historisë së tyre moderne. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Austria u administrua nga katër fuqitë aleate: Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Britania e Madhe dhe Franca.
Më 1938, vendi ishte përfshirë në Rajhun nazist përmes “Anschlussit”, aneksimit nga Gjermania hitleriane.
Rikthimi i sovranitetit erdhi pas një dekade negociatash. Më 15 maj 1955, në Pallatin Belvedere të Vjenës, u nënshkrua Traktati Shtetëror i Austrisë. Pas largimit të trupave aleate, më 26 tetor 1955, Këshilli Kombëtar miratoi ligjin kushtetues për neutralitetin e përhershëm. Dhjetë vjet më vonë, kjo datë u shpall zyrtarisht Dita Kombëtare e Austrisë.
Neutraliteti nuk e shkëputi Austrinë nga bota. Përkundrazi, Vjena u shndërrua në një qendër të rëndësishme të diplomacisë ndërkombëtare, në një pikë takimi mes Lindjes dhe Perëndimit, ku dialogu, negociatat dhe kërkimi i paqes gjetën një adresë të njohur.
Por, përtej historisë së saj, kulturës dhe diplomacisë, Austria ka një vend të veçantë edhe në kujtesën kombëtare shqiptare.
Për Shqipërinë, Austria nuk është thjesht një vend mik i Evropës Qendrore. Ajo zë një vend të rëndësishëm në historinë e shtetformimit shqiptar, veçanërisht në periudhën që çoi drejt Pavarësisë së vitit 1912.
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, çështja shqiptare ishte pjesë e rivaliteteve të mëdha ballkanike. Austro-Hungaria ndiqte interesat e veta strategjike në Adriatik dhe në Ballkan, por në të njëjtën kohë mbështeti krijimin e një Shqipërie autonome e më pas të pavarur. Kjo politikë nuk buronte vetëm nga simpatia për shqiptarët; ajo lidhej edhe me synimin e Vjenës për të penguar zgjerimin e rivalëve të saj drejt Adriatikut. Megjithatë, në një çast kur ekzistenca e shtetit të ri shqiptar ishte e pasigurt, roli diplomatik austro-hungarez pati rëndësi të veçantë.
Figura qendrore e kësaj historie është Ismail Qemali (1844–1919), i cili më 28 nëntor 1912 shpalli Pavarësinë e Shqipërisë në Vlorë dhe drejtoi qeverinë e parë shqiptare. Në atë periudhë vendimtare, Vjena ishte ndër kryeqytetet evropiane ku diskutohej e ardhmja e Shqipërisë dhe ku çështja shqiptare gjeti mbështetje diplomatike.
Pavarësia nuk ishte dhuratë e një fuqie të huaj. Ajo ishte fryt i përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare, i qëndresës dhe i veprimtarisë së patriotëve shqiptarë. Por diplomacia austro-hungareze ndihmoi në krijimin e kushteve ndërkombëtare për njohjen e shtetit shqiptar, në një kohë kur territoret e banuara nga shqiptarët rrezikonin të ndaheshin ndërmjet shteteve fqinje.
Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe vendimet e vitit 1913 e njohën Shqipërinë si shtet të pavarur, por lanë jashtë kufijve të saj shumë territore shqiptare. Kjo mbetet një nga plagët më të thella të historisë sonë kombëtare. Është e arsyeshme të thuhet se, pa mbështetjen e Austro-Hungarisë, Shqipëria e njohur nga Fuqitë e Mëdha mund të kishte pasur kufij edhe më të ngushtë.
Kështu, në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-austriake, diplomacia zë një vend të rëndësishëm, por nuk është kapitulli i vetëm. Një lidhje edhe më e qëndrueshme u krijua përmes arsimit, shkencës dhe kulturës.
Në fund të shekullit XIX dhe në dekadat e para të shekullit XX, Vjena ishte një nga qendrat më të rëndësishme universitare e kulturore të Evropës. Universitetet dhe institucionet e saj tërhiqnin studentë nga shumë vende të kontinentit. Për shqiptarët, studimet në Austri përfaqësonin një mundësi për t’u formuar në shkencën moderne, për të njohur metodat bashkëkohore të kërkimit dhe për të marrë pjesë në jetën intelektuale evropiane.
Ndër figurat më të shquara të lidhura me këtë traditë është Eqrem Çabej (1908–1980), një nga gjuhëtarët më të mëdhenj shqiptarë. Studimet e tij në Universitetin e Vjenës dhe përgatitja e thelluar në gjuhësi i dhanë themele të rëndësishme veprës që do t’i kushtonte historisë së shqipes, prejardhjes së saj dhe marrëdhënieve me gjuhët e tjera indoevropiane. Çabej e ktheu kërkimin shkencor në një mision të gjatë për të zbuluar historinë e fjalës shqipe dhe të vetë identitetit tonë gjuhësor.
Aleks Buda (1910–1993), historian i shquar dhe një nga figurat themeluese të historiografisë shqiptare të pasluftës, lidhet gjithashtu me formimin universitar në Vjenë. Studimet e tij dhe veprimtaria e mëvonshme shkencore ndihmuan në zhvillimin e kërkimeve mbi historinë mesjetare dhe formimin e popullit shqiptar.
Në fushën e mjekësisë, Jani Basho (1892–1957) përfaqëson një brez profesionistësh të formuar në mjedisin universitar austriak. Pas studimeve dhe specializimeve në Vjenë, ai u kthye në Shqipëri dhe kontribuoi në organizimin e shërbimeve mjekësore, veçanërisht në zhvillimin e obstetrikë-gjinekologjisë. Historia e tij dëshmon se lidhjet me Austrinë nuk kufizoheshin te letërsia dhe filologjia, por shtriheshin edhe në shkencat mjekësore dhe në ndërtimin e institucioneve profesionale.
Një tjetër emër i rëndësishëm është Fuat Asllani (1894–1949), diplomat dhe intelektual i brezit të parë të shtetit shqiptar, i lidhur me veprimtarinë e studentëve shqiptarë në Vjenë. Ai përfaqësonte një brez që kërkonte ta orientonte Shqipërinë drejt institucioneve moderne dhe ta përgatiste për të marrë vendin e saj në jetën ndërkombëtare.
Në letërsi, një vend të veçantë zë Lasgush Poradeci (1899–1987). Pas studimeve në Bukuresht, ai vijoi formimin e tij në Universitetin e Gracit, në Austri. Kontakti me kulturën evropiane u bë pjesë e horizontit të tij estetik, ndërsa poezia e tij bashkoi muzikalitetin e gjuhës shqipe me filozofinë, natyrën dhe një ndjeshmëri të rrallë shpirtërore. Lasgushi dëshmon se formimi evropian nuk e largonte intelektualin shqiptar nga rrënjët e tij; përkundrazi, mund ta ndihmonte t’i shprehte ato me një gjuhë më të pasur dhe më universale.
Këta emra nuk janë përfaqësuesit e vetëm të kësaj tradite. Në mjedisin studentor e kulturor shqiptar në Austri u formuan ose vepruan edhe Xhevat Korça, Sokrat Dodbiba, Irakli Buda, Gjovalin Gjadri, Nush Bushati, Ndoc Naraçi, Kolë Mirdita, Rrok Gera, Krist Maloki, Karl Gurakuqi, Kolë Rrota, Kadri Kerciku, Skënder Luarasi, Qemal Butka dhe shumë të tjerë. Ata u morën me drejtësi, diplomaci, mjekësi, inxhinieri, ekonomi, histori, gjuhësi, letërsi dhe arsim.
Një nga dëshmitë më domethënëse të kësaj lidhjeje është krijimi, më 10 mars 1918, i shoqërisë studentore shqiptare “Albania” në Vjenë. Ajo bashkoi të rinj që, krahas studimeve dhe përgatitjes profesionale, ndienin përgjegjësi për fatin e atdheut.
Ndër emrat e lidhur me këtë shoqëri ishin Jani Basho, Fuat Asllani, Xhevat Korça, Vasil Laboviti, Irakli Buda, Sokrat Dodbiba, Nush Bushati, Ndoc Naraçi, Ndoc Krajni, Gjovalin Gjadri, Kolë Mirdita, Rrok Gera, Krist Maloki dhe të tjerë. Ata nuk e shihnin qëndrimin në Vjenë si një largim nga Shqipëria, por si një mundësi për t’u përgatitur për t’i shërbyer asaj.
Shoqëria krijoi një mjedis bashkëpunimi intelektual, kulturor dhe atdhetar. Në prill të vitit 1920 doli numri i parë i revistës “Djalëria”, e cila u bë një tribunë e mendimit të studentëve shqiptarë. Në faqet e saj botoheshin shkrime, poezi, ese dhe trajtesa që pasqyronin shqetësimet kombëtare, nevojën për arsimim dhe aspiratën për një Shqipëri moderne.
Në dhjetor 1918, studentët shqiptarë në Vjenë i drejtuan një letër presidentit amerikan Woodrow Wilson, duke i kërkuar mbështetje për mbrojtjen e Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris. Mes nënshkruesve ishin Jani Basho, Remzi Baçe, Nush Bushati, Xhevat Korça, Luigj Kakarriqi, Gjovalin Gjadri, Raku Buda, Fuad Asllani dhe H. Hifzi. Kjo nismë tregon se studentët nuk ishin vetëm vëzhgues të zhvillimeve politike, por përpiqeshin të ndikonin në fatin e vendit të tyre përmes mjeteve diplomatike dhe publike.
Në këtë mjedis u zhvilluan edhe lidhje të ngushta me personalitete të kulturës shqiptare. Më 29 qershor 1920, studentët shqiptarë në Vjenë organizuan një pritje për aktorin e madh Aleksandër Moisiu (1879–1935), i cili kishte fituar famë në skenat evropiane. Takimi ishte një shprehje e krenarisë për një artist me prejardhje shqiptare, por edhe e dëshirës për të afirmuar praninë e shqiptarëve në kulturën evropiane.
Rëndësi të veçantë patën edhe marrëdhëniet me albanologët austriakë Norbert Jokl dhe Franz Nopcsa. Përmes kërkimeve gjuhësore, historike dhe etnografike, ata kontribuuan në studimin shkencor të shqipes dhe të kulturës shqiptare. Gjergj Pekmezi, gjuhëtar dhe albanolog shqiptar, ishte një tjetër figurë e rëndësishme në këtë urë akademike mes dy popujve.
Kjo histori nuk ishte vetëm histori suksesi. Pas kthimit në Shqipëri, disa prej këtyre intelektualëve kontribuuan në zhvillimin e arsimit, administratës, shkencës dhe jetës publike; të tjerë u përballën më vonë me përndjekje, burgime ose kufizime politike. Por, pavarësisht rrugëve të ndryshme që ndoqën, përvoja e tyre evropiane mbeti pjesë e historisë së formimit intelektual të Shqipërisë.
Marrëdhëniet shqiptaro-austriake kanë kaluar nëpër periudha të ndryshme historike. Pas shpalljes së Pavarësisë, diplomacia austro-hungareze luajti një rol të rëndësishëm në njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë. Në vitet që pasuan, lidhjet diplomatike u zhvilluan në rrethana të ndërlikuara, u ndërprenë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe u rivendosën pas saj.
Sot, Austria dhe Shqipëria bashkëpunojnë në diplomaci, arsim, tregti, investime, zhvillim institucional dhe procesin e integrimit evropian. Përvoja austriake në arsimin profesional, administrimin publik, kërkimin shkencor, shëndetësi dhe zhvillimin rajonal përbën një burim të vlefshëm njohurish për Shqipërinë.
Por rëndësia e kësaj marrëdhënieje nuk matet vetëm me marrëveshje apo tregues ekonomikë. Ajo jeton edhe në kujtesën e intelektualëve që u formuan në universitetet austriake, në veprën e tyre shkencore dhe artistike, si dhe në lidhjet kulturore që kanë mbijetuar përtej ndryshimeve politike.
Në Ditën Kombëtare të Austrisë, është e natyrshme të kujtojmë Mozartin, valsin vjenez, Klimtin, madhështinë e Alpeve dhe bukurinë e Vjenës. Por për ne shqiptarët, kjo ditë është edhe një rast për të kujtuar një histori të përbashkët, në të cilën diplomacia ndihmoi në një çast vendimtar, ndërsa universitetet dhe kultura ndikuan në formimin e brezave që i shërbyen Shqipërisë.
Austria i dha Shqipërisë jo vetëm mbështetje në një periudhë të vështirë të shtetformimit, por edhe një hapësirë të rëndësishme për arsimimin dhe zhvillimin intelektual të bijve të saj. Shqiptarët, nga ana e tyre, e pasuruan jetën studentore dhe kulturore të Vjenës me idealet, veprimtarinë dhe përpjekjet e tyre kombëtare.
Gëzuar Ditën Kombëtare, Austri!
Një homazh për një vend që i ka dhënë njerëzimit gjeni të muzikës, artit dhe mendimit në të gjitha fushat si:
Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Franz Schubert, Familja Strauss, Gustav Mahler, Herbert von Karajan, Karl Popper, Friedrich Hayek, Stefan Zweig,
Rainer Maria Rilke, Elfriede Jelinek, Gustav Klimt, Egon Schiele, Oskar Kokoschka, Sigmund Freud, Erwin Schrödinger, Lise Meitner, Joseph Schumpeter, Klemens von Metternich, Kurt Waldeim, Fred Zinnemann, Max Reinhardt, Michael Haneke, Christoph Waltz, Klaus Maria Brandauer, Romy Schneider,
Hedy Lamarr, Arnold Schwarzenegger, Niki Lauda,
Gerhard Berger, Annemarie Moser-Pröll, Herbert Prohaska, Hans Krankl, Matthias Sindelar, Ferdinand Porsche etj.
Homazh për një republikë që rifitoi sovranitetin pas një historie të trazuar; dhe për një popull me të cilin shqiptarët ndajnë një kapitull të rëndësishëm të historisë së tyre.
