SA FATE E FATKEQËSI NJERËZORE SHPËRFILLIM PA DASHUR?!
PËRKUSHTIM
Ndonëse temat që trajtohen janë të larmishme, librin ia kushtoj kryesisht jetës së vrullshme gjithë tension nëpër kantieret e ndërtimit, parë së brendshmi mes ndërtuesish të talentuar, dashuruar me profesionin, aq sa u desh të shpikej cilësimi “Lugetër të Punës”! (Konkretisht, firmat e ndërtimit “NDI*PENSER” – Fier (1991-93) dhe “TRISS-NDËRTIM” – Tiranë (1994-2020).
Janë përshkruar çaste, ndodhi e ngjarje interesante të jetuara në një shtrirje kohore prej rreth njëzet vitesh, qysh në hapat e para pas rënies së sistemit, kur u krijuan firmat e para private të ndërtimit, teksa pat nisur shpërbërja, privatizimet dhe grabitjet e ndërmarrjeve shtetërore…
Tregimet, edhe pse nuk kanë lidhje me njëri-tjetrin, shpesh i bashkon i njëjti kantier ku kanë ndodhur ngjarjet e ligjëruara. Por edhe kur ndryshon gjeografia e tyre, kanë të përbashkët dashurinë për punën, përgjegjësinë për të arritur më të mirën dhe mbi gjithçka shpalosjen e raporteve sa më njerëzore… .
Pra, ia kushtoj gjithë personazheve të këtij libri, si dhe atyre italianëve që na dhanë dorën miqësisht për të njohur dhe për të përdorur teknologjinë moderne të perëndimit në të gjitha proceset e ndërtimit.
Rrëfenjat u qëmtuan nëpër gjurmët e mbijetuara në kujtesën e autorit, i cili, vetë, përgjithësisht shfaqet nën lëkurën e personazhit “inxhinieri” ose “kryeinxhinieri”.
***
Shpëtim Emiri
Tregim
Marrë nga përmbledhja me tregime “Në gjunjë para mirësisë” të Shpëtim Emirit
Rruga për në punë më shpinte bri hyrjes së madhe të Gardës së Republikës dhe më tej përshkoja shëtitoren mes për mes parkut të madh deri tek diga e liqenit të Tiranës. E kisha zgjatur enkas udhën për t’iu shmangur ndotjes të makinave që lëshonin tym dhe pluhur. Duke kaluar në orar të njëjtë, më rastiste të këmbehesha përveçse me punonjëset e pastrimit dhe me të njëjtët kalimtarë, aq sa mund të dalloja lehtësisht ndryshimet.
Stolin e parë djathtas, teksa ngjitesh në shëtitore e shikoja gjithmonë bosh, deri sa një ditë edhe atij, befas, na i doli “pronari”! Ky ishte një burrë, që në pamjen e parë, më la kalimthi imazhin të ishte ose mjaft i moshuar ose tejet i rrënuar.
Plaku i këputur ndihej rehat në mëvetësinë që i respektohej, ndaj nga ajo ditë ai nuk iu nda më ndejës së vet.
Në portretin e tij të vrarë zinin dukshëm vend syzat optike me xhama të trashë si fund kavanozi, që ta rrëmbenin shikimin, aq sa mund të mos bënte përshtypje veshja me rroba të vjetruara dhe kasketa e zhubrosur, të gjitha gati në të njëjtën ngjyrë, thuajse pa emër, tejet të errëta.
Që nuk e pat zgjedhur vendin vetëm për t’u çlodhur, u kuptua ditën kur kalova në një tjetër orar. Më ra në sy që larg dora e djathtë e përthyer, e ngrirë, me pëllëmbën nderur bërë gropë, në fund të së cilës, kur u gjenda afër dallova dy apo tre monedha metalike dhjetë, maksimumi njëzet qindarkash
…Keqardhja nuk i la vend ndjesisë që shkakton në Tiranë pamja e lypsarëve, që të lenë përshtypjen e profesionistëve
… Ai dukej krejtësisht i paaftë për atë punë!
I kthyer pas ca ditësh nga kantieret e ndërtimit të rrugëve, teksa po afrohesha, më tërhoqi vëmendjen një sherr i beftë tek stoli. Aty, njëra nga pastrueset e gjetheve të rrugës, mjaft e inatosur, i bërtiste “pronarit” se paskësh bërë pis stolin me thërrime. Ai i gjori gjithë ndjesë po i betohej: “Unë, kur mbaroj, nuk le asnjë thërrime” – dhe qëmtoi ato pesë grimca buke e, para syve të saj, i futi në gojë, ndërsa copën e mbetur të bukës e mbante në dorë dhe e ndërpreu ushqimin, i trembur se mos ia “pastronin” edhe atë që shtrëngonte fort…
U rrëqetha! “O Zot”! – po flisja me vete teksa dëgjoja të ngjirurën e tij.
Të pëlcisje nga ç’ndodhi, ishte pak! Një herë ndalova këmbët krejt i çoroditur, por në çast vazhdova rrugën. Më pas, i revoltuar nga ndodhia, po gjykoja dobësinë time. Ndofta duhet të qëndroja, ta merrja në mbrojtje fakir fukaranë, por… nuk isha aq i zoti sa të përballesha në public me sherxhien me fshesë në dorë, që mund të ma tregonte sakaq edhe mua vendin… Tek ecja mesa dukej fytyra ma shpërfaqte shqetësimin, ndryshe s’kishte arsye që kalimtarët rrugës të kthenin kokat nga unë.
Çfarë paradoksi pata hasur! Të kritikosh se bën thërrime atë që rron me thërrime!
Nga ajo ditë unë nuk mund të kaloja pa i lënë lypsarit diçka që ta kënaqte …
“Ta bëftë Zoti, si ke shpirtin”! – shqiptonte ai zëulët…
Si me shaka, asaj rruge për në punë, keqardhja më bëri t’u qaja hallet dy hallexhinjve, sepse shpesh i lija diçka tek prehri edhe asaj plakës të mbuluar kokë e këmbë me të zeza, që hiqej osh e zvarrë ulur mbi copa kartoni në trotuar, mbrapa Akademisë së Arteve. Edhe ajo, të këpuste shpirtin!
Unë problemin tim e “zgjidha” më në fud me një vendim dhe mund të ndihesha i qetë: kur i lija lëmoshën asaj të moshuarës, nuk i lija këtij të riut!
“Epo, unë nuk do mbaja me frymë gjithë lypësat e Tiranës, de”! – i justifikohesha ndërgjegjes që nuk pajtohej me vendimin tim. Madje kur vura në diskutim: “A është normale të japësh lëmoshë çdo ditë”?! i dhashë karar shpejt: “Jo ore! Ç’ne çdo ditë”! Po edhe kjo më dukej mjaft e ashpër për të pambrojturit nevojtarë. Sa mirë do të ishte të dija si e trajtonin fetë e ndryshme rastin, por nuk priste puna derisa unë të kulturohesha e iu fala i qetë “fesë” së vendlindjes: traditës, gjenit!
Ç’është e vërteta, Gjirokastra, qyteti, që kishte normë shpirtërore bamirësinë në përgjithësi dhe veçmas për më të varfrit, nuk e kishte në praktikë lëmoshën për lypësat. Kjo ndofta ngaqë në Gjirokastër nuk ka pasur lypsarë!
– Siiii? Nuk ka pasur lypsarë në qytetin e Gjirokastrës?! – mund të pyesë i habitur çdokush, por përgjigjen time e kanë të palëkundur: – Jo! Nuk ka pasur!
Mund ta zbehin disi këtë pohim vetëm arixhofkat e përvitshme, që e ngrinin sakaq lagjen me çadrat e tyre buzë lumit Drino, por pavarësisht përshtypjes së jashtme, ato nuk konsideroheshin lypëse. Absolutisht jo! Sepse shisnin prodhimet e duarve të tyre, kanistra, shporta, zbukurime, madje për lehtësi shitblerjeje, në mungesë monedhash, pranonin dhe këmbim me ushqime.
Që nuk kishte pasur prej shumë kohësh lypsarë Gjirokastra, thuhej në biseda burrash e pleqsh të pjacës, të pazarit, jo vetëm për kohën e tyre, por dhe me ç’mbanin mend nga të parët e vet. Dihej në opinion dhe shprehej, kur binte fjala: “Kush nuk kishte mundësi të mbijetonte pa nderur dorën, i jepte fund jetës”! Dorënderja për lëmoshë ishte TURP! Turp që ia kalonte vlerës së jetës!
“Gjirokastriti nderte këmbën, para se të nderte dorën”! – rastiste të revoltoheshin vendasit, kur të huaj guxonin ta vinin në dyshim.
Nuk di ç’ndodh sot në Gjirokastër. A kanë lindur lypsarë, nga janë dhe kush u hedh lëmoshë…?! Këtë pyetje druhem ta bëj, se rrezik të na hapet ndonjë avaz tjetër: “Nuk janë aq budallenj lypësat, sa të dergjen me dorë të nderur në Gjirokastër! Lypsarët nuk shkojnë me emërim nga shteti, ata e zgjedhin vetë vendin sipas asaj se çfarë iu ofron, varur nga dorëdhënia e banorëve…”.
Ore! Mos na e kanë nxjerrë namin e kurnacërisë lypsarët, shfaqur kalimthi në Gjirokastër…?!
“I zoti i stolit” dilte thuajse përditë, ama vetëm paradite. Ulej mu në mes të stolit, të mos linte shteg t’i ngjitej njeri tjetër. Nuk kishte “punë” për dy veta në të njëjtin post! Mospërfilljen e të ngopurve duhet ta përballonte i vetëm…
Padashur isha bërë disi më i vëmendshëm ndaj sjelljes së tij. Një ditë pushimi, pas shëtitjes nga kodrat e liqenit, u këmbeva me stolin për së dyti në kthim dhe për çudi ai nuk më buzëqeshi. “Ç’ne”?! – mendova. “Si është e mundur”? – nxitova dhe e paragjykova! “Prapë do ky? Kur u ngjita i dhashë…”. Por jo! Në kthim isha në krahun tjetër të shëtitores, më larg stolit dhe m’u kujtuan syzet e tij me xhamat aq të trashë. Nuk më njohu dhe për këtë do të bindesha sa here do ndërronte largësia ime me të.
…Kalova para tij dhe nuk i dhashë gjë, me idenë, se mund të kultivoja parazitizmin. Por sa gabim! Ai më buzëqeshi çiltërsisht. Paqja mbi atë fytyrë ishte vrastare për ç’mendova. Tek buzagazi i tij lexova fajin e shpërfilljes time… Atij i mungonte buka e gojës, por jo fisnikëria!
Kur mungoi një herë disa ditë rresht më bëri merak…
Stoli bosh! E dalloja që poshtë, sa hyja në shëtitoren e Parkut të Madh. Një boshllëk më përshkonte deri në stomak. Po pendohesha që nuk i kisha dhënë çdo ditë. Më dukej vetja i vockël. Çfarë kisha kursyer? Asgjë! Ou, paska ardhur! Ja! Ngadalësova hapat, kontrollova shpejt xhepat të gjeja monedhën e përshtatshme t’ia lija në kalim e sipër. Qëndrimi para tij, duke qëmtuar xhepat, mund ta lëndonte. Ndërsa mbërrita para tij, kruajtja e xhepave, ashtu siç “dimë ne të nahijes tonë”, nuk zbuloi dot asnjë monedhë metalike. Nuk mund të ikja. Ai i pa përpjekjet e mia të sinqerta. U bëra “burrë” dhe i lashë një monedhë nga ato prej letre. E pa, ngriti kokën nga unë dhe vuri buzën në gaz…
E qeshura e tij më tronditi. Unë nuk po tallesha me të. Ai e dinte shumë mirë. Kalimtarë kthenin kokën, ndonjë me qesëndi. Përse? Dorënderurit iu duk shumë e madhe.
– Jo mor bir! – tha dhe tërhoqi pëllëmbën, tashmë mbledhur grusht me ato dy tre monedha të vogla gjendje në të si zakonisht. Më mbetën sytë tek grushti i dorës së tij, i nxirë dhe tërë plasaritje.
– E ku kam unë, o bir, të të kthej kusur?
– I ke për gjithë muajin. – m’u dha ta bëja të pranonte.
– Gjithë muajin?! – dhe iu çel fytyra. – Unë sot jam nesër nuk jam…! Ku i dihet…?
Ngeca keq. Nuk mund të ikja dhe s’di ç’shprehje më mori fytyra që ai u bind. Ndofta i erdhi keq… Si është e mundur, po mendoja, … sa më të varfër, aq më të ndershëm?! Dhe pikërisht ata, që ndershmërinë e paguajnë me uri, me jetë!
Dilte edhe kur koha ishte me shi. Nuk kishte çadër. Tek stoli dallonin copa kartoni të ndonjë kutie, gjetur diku për t ́u mbrojtur kur ulej.
– Përse nuk ke dalë disa ditë?
– Kam qenë sëmurë! – tha dhe e konsideronte veten të shëruar. Mezi qëndronte. Ç ́hall i madh e nxjerr në këtë gjendje njeriun? Kafshata e munguar, doemos! A kish drita, a kish ujë në shtëpi? A kish shtëpi? A i kish paguar dot faturat dhe, dhe, nuk di ç’më shtyu të mbaj shënime…
9 maj 2016.
Dola më vonë se ditët e tjera, fiks në orar xhiroje, kur njerëzit kalonin grupe-grupe. … Ja ai! Sapo hapi një trastë të vogël prej rrobe të zezë dhe nxori fetën e bukës që po e hante.
Nuk dallova asgjë veç bukës…
16 maj 2016.
Ishte tek vendi. Përgatita lëmoshën time të përditshme dhe po i drejtohesha. Ai me dorën e nderur me ato pak monedha, si për të treguar se me sa pak mbetej i kënaqur, nuk po më shikonte. Tek stoli i tij ishin afruar grupi i punonjësve të pastrim-gjelbërimit të Bashkisë. Dukej se ishin miqësuar me të. Ajo që ia kish marrë mendjen në atë moment ishte korrësja e vogël e barit, që pavarësisht nga puna që bënte, zhurmën e kish shumë të madhe, si për të tërhequr vëmendjen e banorëve që lëvizin andej, se Bashkia po bënte namin… Korrëset e barit të bashkisë ulërijnë, korrëset e lekëve s’pipëtijnë!
U afrova dhe qëndrova. Ai, me dorën e nderur këndej, shikonte korrësen mbrapa stolit. I preka dorën me monedhë.
U kthye menjëherë.
– Kije mendjen tek “puna! – i thashë. – Njerëzit do kujtojnë se ke dalë të japësh sevap, e jo të mbledhësh diçka për vete! Qëllove me fat që u ndodha unë, se do të ta kishin shkundur dorën”!
Qeshi. I qeshi buza! Nuk e kisha parë kurrë atë lloj qeshjeje…
Shumë e sinqertë, por me pak jetë.
18 maj 2016.
– Ku keni punuar? – e pyeta i bindur se kishte bërë punë të rëndë. I lexohej sidomos në duar…
– Në minierë, në Bulqizë, në …
– Ça moshe keni?
– Jam i 42-shit. Sot jam 74 vjeç. Jetoj në Tiranë.
– Por nuk jeni nga Tirana, më tingëlloni si verior, apo jo? Prej nga jeni, ç’njerëz keni në familje?
– Jam nga Gruda. Nuk kam njeri në familje, nuk kam familje, unë jam familja ime!
– Nuk ju kuptoj… – u rrëqetha.
– Nuk kam motra, as vëllezër. Dhe duke parë rrudhimin që më mbuloi sakaq fytyrën, vazhdoi: – Hasmët më kanë vrarë babanë, kur isha fëmijë në moshën 7 vjeç. U rrita jetim. Në moshën 26 vjeç, pasi kisha kryer ushtrinë, mora hakun e babës. E vrava hasmin, vrasësin e tim eti. Më dënuan me burgim të përjetshëm. Presidiumi ma uli në 25 vjet. Nga burgu dola më 1990, në moshën 48 vjeç, me amnistinë e Ramiz Alisë. Kam kryer 22 vite burg në Burrel, në Spaç, në Ballsh.
– Oou, edhe në Ballsh?!
Dhe ai tundi kokën për të ma pohuar.
– Ju kam parë juve, të burgosurit e parë që na sollën në Ballsh, në verën e vitit 1971, kur punoja si inxhinier. Ju sollën të dërmuar, hipur mbi karroceri makinash, ZIS-a e SKODA, lidhur me pranga dy e nga dy, që të mos arratiseshit rrugës përgjatë udhëtimit të gjatë prej pikës së mëngjesit deri në mbrëmje vonë, pa pasur mundësi urinimi veçse nëpër rrobat e trupit dhe aty në karroceri. Prej veshjeve tuaja të vjetruara njëngjyrëshe, makinat, një autokolonë e gjatë, dukeshin si të ngarkuara me thasë. Të nesërmen në mëngjes mora vesh se sistemimi i të burgosurve në burgun e ri të sapondërtuar në rrëzë të kodrave të fshatrave Usojë dhe Kalenjë kishte zgjatur gjithë natën. Pra, ju qëndruat të lidhur si dengje pothuaj njëzet e katër orë mbi karroceritë e makinave.
Biseda na bëri si “të njohur të hershëm” dhe nuk pata nevojë ta pyesja më atë, për vazhdimin pas daljes nga burgu.
Pas ‘90-ës iu bashkova një grupi djemsh të rinj, me të cilët, me kokë në torbë, kaluam kufirin dhe përfundova në Greqi, duke ecur përmes malesh, borës, akullit e rreziqeve, por vuajtjet nuk më bënin përshtypje. – Dhe tundte kokën i përhumbur në kushedi çfarë kujtimesh. – Po, ç’punë kam bërë unë atje?… Më mirë të mos e dish! Ato që nuk i bënte askush; më të rëndat, më të vështirat, më të pistat e nuk di, nuk e di…! Dhe më së fundi u sëmura. Por jo si herë të tjera, jooo… u sëmura keq. Po flas, kur zura shtratin, që m’u paralizua një krah, ndërsa këmbën vazhdoj e tërheq zvarrë, – dhe ia nguli sytë gjymtyrës që e tradhtoi para kohe.
Psherëtiu e vazhdoi më tej: – Në atë gjendje, katandisur keq e mos më keq, po iu dhimbsesha jo vetëm qenve, që i doja e më donin shumë, por edhe bagëtisë, kur mëngjeseve më linin shtrirë e të rraskapitur në kasollen ngjitur. Ashtu, i panjeri, më ndihmuan grekët. Po, po! Janë shumë të mirë! Në spital më kanë shërbyer pa lekë. Kur u shërova, pronari më përcolli me ambulancë deri në Kakavije, pagoi dhe taksinë 120 evró, që më çoi në Shkodër. Jooo! M’u treguan shuuumë të njerëzishëm, nuk i harroj, nuk mund të harrohen!… Ç’e do?! Gjithë kjo luftë pa ndonjë dobi për jetën. Unë nuk krijova dot familje…! – e mbylli rrëfimin e një jete të tërë, plot derte e mundime, thjeshtë, me shprehje të shkurtra, telegrafike, i pafuqishëm t’iu jepte jetë ç’përfaqësonte çdo fjalë e tij.
Shtangur, nuk më bëhej të largohesha. Edhe pse ai nuk priste zgjidhje nga unë, madje nga askush, do të dukej sikur i hidhja pas krahësh vuajtjet pa fund të një jete aspak njerëzore të saposhfletuar. …Më duhej të mbushesha me frymë. Ajrit i qe rralluar oksigjeni gjatë atij rrëfimi të beftë rrëqethës dhe shkundjen nga meditimi ma shkaktoi gjallëria me të cilën një grua e re me bohçe në dorë, sapodalë nga dera anësore e gardës, u drejtua për nga ne tek stoli dhe thirri dashamirësisht: – O gjysh! Ma jep pak atë qeskën!
Më harroi mua “gjyshi” dhe i përqendruar nxori nga torba e zezë një enë katrore plastike me kapak. Saktësia e lëvizjeve, mes asaj ngathtësie e plogështie të natyrshme të “gjyshit”, fliste për një veprim të përsëritur. U syndërsynë me respekt mes tyre dhe sa hap e mbyll sytë ajo ia mbushi enën me gjellë të ngrohtë të sapogatuar. Aroma na kundërmoi e na ndolli nepsin për të ngrënë… Çfarë mrekullie?! Kundroja gjithë mirënjohje atë grua të panjohur.
Nga veshja, më se e zakonshme, por çfarë shpirti!? Hyjnore!…
Ishte punonjëse e gardës, ndofta kuzhiniere…
Me siguri, rastësisht janë njohur me hallet e atij dhe bënin çmos ta kënaqnin me ç’të mundnin. “Bravo, bravo”! – mendova. Çfarë mirësie! Sjellja e asaj gruaje, ai shpirt i madh njerëzor, ma zbuti disi mendimin për Gardën, që pat merituar njollën më të zezë për ca vrasje të njerëzve të pafajshëm, në atë 21 janar 2011, në bulevard.
Po unë, përse kam hezituar t ́i flas këtij njeriu, po gjykoja veten? Thjesht i hidhja monedhën në pëllëmbën e dorës, madje pa e parë në sy, të mos ndihej i turpëruar, kur pranonte lëmoshë. Sa keq që nuk e njoha që në fillim!
…Për shkaqe shëndetësore pësova një shkëputje të gjatë, i bllokuar nga hernia diskale, dhe, kur u ngrita më këmbë e dola, nuk e gjeta më. Një çift të moshuarish nuk po i ndaheshin atij stoli.
“Të jetë sëmurur edhe ai?… Mos ka vdekur?… Ishalla është arrestuar! Së paku do hajë ushqimin e burgut!… Apo u pakësuan të ardhurat në të njëjtin vend? Ndofta, ndofta! Kalimtarët janë të ndjeshëm. Monotonia i plogështon së dhëni të njëjtit person, e konsiderojnë të shlyer detyrimin, nuk rrinë të merren pa fund me të…”.
Një ndjesi malli e ndjese më përcillte stoli, vendi i “punës” dhe mbijetesës. Shpresoja të kishte ndërruar pozicion, siç qarkullojnë dorënderurit. Po as zhvendosja nuk ka për ta shpëtuar atë! Lypja, mundësia e fundit e rrojtjes për disa, është kthyer në biznes për ca të tjerë që imitojnë dhe çalojnë më shumë se sakatët dhe ua heqin nga goja ç’u takon mjeranëve.
Sa fate e fatkeqësi njerëzore ne shpërfillim padashur përditë nëpër rrugët e qyteteve?!
