Saimir Kadiu: Ndeshja që nuk ishte vetëm shah
54 vjet nga fillimi i “Ndeshjes së Shekullit” – 11 korrik 1972
Ka ndeshje që përcaktojnë një kampion.
Dhe ka ndeshje që përcaktojnë një epokë.
Më 11 korrik 1972, në Reykjavik të Islandës, nuk u ulën përballë njëri-tjetrit vetëm dy mjeshtër të mëdhenj të shahut. Përballë ishin dy sisteme politike, dy filozofi të jetës dhe dy mënyra për ta kuptuar botën. Në njërën anë ishte Bashkimi Sovjetik, superfuqia që për gati një çerek shekulli e kishte kthyer shahun në simbol të superioritetit intelektual socialist. Në anën tjetër ishte një amerikan i vetmuar, ekscentrik, i paparashikueshëm dhe gati i pamundur për t’u kontrolluar: Bobby Fischer.
Historia do ta pagëzonte atë duel me një emër që nuk e ka humbur kurrë shkëlqimin: “Ndeshja e Shekullit.”
Në atë kohë, Lufta e Ftohtë nuk zhvillohej vetëm me raketa, tanke dhe satelitë. Ajo zhvillohej edhe në laboratorë, në Olimpiada sportive, në garën për në Hënë dhe… mbi 64 katrorët bardhezi të një tabele shahu.
Që nga viti 1948, kur Mikhail Botvinnik u shpall kampion bote, kurora botërore e shahut nuk kishte dalë kurrë nga Bashkimi Sovjetik. Botvinnik, Smyslov, Tal, Petrosian dhe më pas Boris Spassky ishin hallka të një zinxhiri dominimi që dukej i pathyeshëm. Për Kremlinin, shahu nuk ishte thjesht lojë; ishte provë e epërsisë së sistemit sovjetik. Kampionët trajnoheshin nga shteti, mbështeteshin nga institutet kërkimore dhe përfaqësonin prestigjin kombëtar.
Pastaj erdhi Bobby Fischer.
Një djalosh nga Bruklini, autodidakt, që kishte mësuar shahun pothuajse i vetëm, duke lexuar libra dhe duke analizuar pafundësisht pozicionet. Në moshën 14-vjeçare u bë kampion i SHBA-së. Në 15 vjeç u bë mjeshtri më i ri i madh në histori. Ai nuk kishte pas vetes një aparat shtetëror. Kishte vetëm talentin, obsesionin dhe një besim të palëkundur se mund t’i mposhtte të gjithë.
Rruga drejt finales ishte spektakolare.
Në çerekfinale ai shkatërroi Mark Taimanovin me rezultatin e pabesueshëm 6–0. Në gjysmëfinale përsëriti të njëjtin rezultat kundër Bent Larsenit, një prej shahistëve më të fortë të botës. Më pas mposhti ish-kampionin botëror Tigran Petrosian. Askush nuk kishte parë më parë një dominim të tillë në nivelin më të lartë të shahut.
Kur mbërriti në Reykjavik, bota tashmë ishte e elektrizuar.
Por Bobby Fischer nuk ishte Bobby Fischer po të mos krijonte kaos.
Ai kërcënoi disa herë se nuk do të luante. U ankua për fondin e çmimit, për kamerat televizive, për zhurmat në sallë, për ndriçimin, madje edhe për vendosjen e spektatorëve. Organizatorët menduan se gjithçka do të dështonte.
Më në fund, më 11 korrik 1972, loja e parë nisi… me vonesë.
Fischer mbërriti rreth nëntë minuta pas orarit të caktuar, pasi ishte bllokuar në trafik. Boris Spassky, i qetë dhe elegant si gjithmonë, i zgjati dorën. Dy burrat u ulën përballë njëri-tjetrit dhe heshtja pushtoi sallën.
Miliona njerëz në mbarë botën prisnin lëvizjen e parë.
Fischer kishte gurët e zinj.
Për më shumë se pesë orë ai mbrojti me mjeshtëri pozicionin dhe gjithçka të linte të kuptoje se ndeshja po shkonte drejt barazimit.
Pastaj ndodhi e papritura.
Në lëvizjen e 29-të, Fischer luajti …Bxh2??, duke sakrifikuar elefantin për një peng në mënyrë krejt të pajustifikuar. Ishte një gabim që nuk i ngjante një gjeniu të kalibrit të tij. Spassky e shfrytëzoi menjëherë avantazhin dhe, pas një mbrojtjeje të gjatë nga amerikani, Fischer dha dorëheqjen në lëvizjen e 56-të.
Salla mbeti e habitur.
Si ishte e mundur që lojtari më brilant i kohës të bënte një gabim kaq të rëndë?
Debati vazhdon edhe sot.
Disa besojnë se Fischer thjesht e nënvlerësoi pozicionin. Të tjerë mendojnë se ishte viktimë e perfeksionizmit të tij, duke kërkuar fitoren aty ku barazimi ishte rezultati logjik. Ka edhe teori se ai e bëri sakrificën me vetëdije, duke preferuar të humbiste duke luftuar sesa të pranonte një barazim pa rrezik.
Asnjëra nuk është provuar.
Por ajo që ndodhi më pas është fakt.
Pas humbjes në ndeshjen e parë, Fischer refuzoi të paraqitej në të dytën për shkak të mosmarrëveshjeve me organizatorët dhe humbi edhe atë me rezultat teknik. Në çdo duel tjetër, një disavantazh 0–2 ndaj kampionit të botës do të ishte pothuajse i pakapërcyeshëm.
Për Bobby Fischer ishte vetëm fillimi.
Ai u rikthye në tavolinë me një forcë të jashtëzakonshme. Filloi të fitojë ndeshje njëra pas tjetrës, duke e vënë Spasskyn nën një presion që kampioni sovjetik nuk e kishte përjetuar kurrë më parë. Çdo fitore e amerikanit kishte jehonë politike. Gazetat nuk raportonin vetëm rezultatet; ato shkruanin për prestigjin e dy superfuqive.
Kur maratona 21-ndeshjeshe përfundoi, rezultati ishte i qartë:
Bobby Fischer 12.5 – Boris Spassky 8.5.
Për herë të parë pas 24 vjetësh, kurora botërore e shahut largohej nga Bashkimi Sovjetik.
Në Shtetet e Bashkuara, Fischer u bë hero kombëtar. Shahu, një sport që deri atëherë ndiqej nga një komunitet i vogël, u kthye papritur në fenomen kulturor. Miliona njerëz blenë tabela shahu, libra dhe revista. Klube të reja u hapën në universitete dhe qytete. Ajo që u quajt “Fischer Boom” ndryshoi përgjithmonë historinë e shahut në Perëndim.
Edhe vetë loja ndryshoi.
Fischer kërkoi profesionalizëm më të madh, kushte më të mira për lojtarët dhe rregulla më të drejta. Më vonë ai propozoi edhe variantin Chess960, duke besuar se shahu klasik ishte mbingarkuar nga përgatitja teorike dhe se krijimtaria duhej të rikthehej në qendër të lojës.
Ironia është se njeriu që i dha shahut popullaritet të paprecedentë, pak vite më vonë u largua prej tij. Në vitin 1975 ai refuzoi të mbronte titullin botëror për shkak të mosmarrëveshjeve me FIDE-n dhe kurora kaloi te Anatoly Karpov pa u zhvilluar ndeshja.
Por asnjë nga këto nuk e zbeh atë që ndodhi në verën e vitit 1972.
Sepse ajo finale nuk ishte vetëm një duel mes Bobby Fischerit dhe Boris Spasskyt.
Ishte momenti kur një njeri i vetëm sfidoi një sistem të tërë.
Kur një tabelë me 64 katrorë u bë skena ku Lufta e Ftohtë mori formën e saj më elegante.
Dhe kur një vonesë prej nëntë minutash u harrua përgjithmonë, sepse historia kujtoi vetëm atë që ndodhi pas lëvizjes së parë.
